Antroposofie in de pers

Bedoeld is: antroposofie in de media. Maar ook: in de persbak van de wijngaard, met voeten getreden. Want antroposofie verwacht uitgewrongen te worden om tot haar werkelijke vrucht door te dringen. Deze weblog proeft de in de media verschijnende antroposofie op haar, veelal heerlijke, smaak, maar laat problemen en controverses niet onbesproken.

zaterdag 18 juni 2016

Afstoten


Voordat ik me, zoals vorige keer toegezegd, op het Duitstalige nieuws stort, eerst dit relevante Nederlandse nieuws, zoals het eergisteren verscheen op de website van Motief. Het is getiteld ‘Locaties Veldheim en Stenia worden afgestoten’:
‘Intermetzo Zonnehuizen stoot twee hoofdlocaties in Zeist af: Veldheim, in 1932 aangekocht, tegenwoordig een monument, en Stenia, in 1948 betrokken. Oud-medewerker van Zonnehuizen Alexandra Buijsman laat weten: “Na de zomer gaan in Zeist twee grote terreinen met grond en gebouwen (ieder ongeveer twee hectare) in de vrije verkoop. Het zijn de bijzondere terreinen Veldheim en Stenia met een lange geschiedenis in de heilpedagogie. Bernard Lievegoed heeft met de Zonnehuizen heilpedagogie in Nederland gegrondvest. Na bijna negentig jaar gaat Intermetzo Zonnehuizen beide locaties nu verlaten.”

Na het faillissement december 2011 nam jeugdzorginstelling Intermetzo (voorheen LSG-Rentray) Zonnehuizen over. Drie jaar geleden werd al de hoofdlocatie in Brummen, Michaelshoeve, afgestoten. Het pand was niet te onderhouden. Een groot deel van de zeventig kinderen werd in Eefde ondergebracht. Nu is ook Zonnehuizen aan de beurt, om dezelfde reden. De meeste kinderen gaan verhuizen naar een locatie in Maarsbergen.

Eind april kwam Intermetzo nog landelijk in het nieuws vanwege grote financiële problemen. Vele gemeenten, waarmee Intermetzo door de nieuwe wetgeving heeft te maken, betalen namelijk hun rekening voor geleverde diensten niet op tijd. Zie ook ons bericht “Jeugdzorginstelling Intermetzo in de problemen“ van 11 mei.

Intussen heeft curator Marie-José Cools van advocatenkantoor Van Riet op 14 juni haar 18e faillissementsverslag inzake Zonnehuizen uitgebracht. Daaruit blijkt dat het faillissement na vijf jaar bijna helemaal is afgewikkeld. In maart kwam zij nog in het nieuws, omdat zij de voormalig directeur en raad van toezicht aansprakelijk wilde stellen voor het faillissement en de vertrekpremie van de directeur niet wilde uitbetalen. De rechter stelde haar echter in het ongelijk. Hun schuld moet immers nog worden aangetoond.

Dat zij hiermee bezig is, is uit het nieuwste faillissementsverslag op te maken. Daarin staat bijvoorbeeld dat zij vorige maand een tuchtklacht heeft ingediend bij de Accountantskamer vanwege het ten onrechte afgeven door Pricewaterhouse Coopers van een goedkeurende verklaring bij de jaarrekening van Zonnehuizen over 2009. Ook vermeldt zij dat in maart de locaties Bronlaak en Overkempe plus bijbehorende kleinere organisaties voor achttien miljoen euro definitief zijn verkocht aan DeSeizoenen.

Terrein en gebouw van de Michaelshoeve hebben daarentegen nog altijd geen koper gevonden. Ook verkoop van het vastgoed van Veldheim en Stenia laat al jaren op zich wachten, omdat Intermetzo geen beschikking had over alternatieve huisvesting. Nu dit wel zo is, moet de opbrengst dienen om de schuldeisers, voornamelijk banken, tevreden te stellen. Het ging oorspronkelijk om een bedrag van circa zestig miljoen euro. Na de recente verkoop zal de schuld nog ongeveer twee derde hiervan bedragen.’
Michael Mentzel van Themen der Zeit publiceerde vandaag ‘Heilpädagogik. Der Lauensteintag’:
‘Für viele Heilpädagogen war es über Jahre der Tag schlechthin, und auch wenn die Erinnerung manchmal verblasst und das Gedenken ein wenig in den Hintergrund rückt: Heute ist der so genannte Lauensteintag.

Am 18. Juni 1924 machte Rudolf Steiner Station auf dem so genannten Lauenstein bei Jena, einer heilpädagogischen Einrichtung. Untrennbar verknüpft mit dem Namen Lauenstein ist der Name Siegfried Pickert, der 1923 zusammen mit Franz Löffler und Albert Strohschein an der Weihnachtstagung in Dornach teilgenommen hatte, wo die drei von Rudolf Steiner die entscheidenden Hinweise für die zukünftige heilpädagogische Arbeit bekamen. Sie durften dann zu Beginn 1924 am Jungmedizinerkurs teilnehmen und beginnen dann, so schreibt Johannes Denger auf Biographien.Kulturimpuls: “die selbstständige Arbeit in einem Vorstadtgasthaus von Jena, dem Lauenstein. Schon am 18. Juni 1924, im Anschluss an den Landwirtschaftlichen Kurs in Koberwitz, besucht Rudolf Steiner den Lauenstein, schaut alle Kinder einzeln an und gibt Hinweise für Therapie und Schicksalsverständnis (Lauenstein-Tag). Als Antwort auf die kraftvolle Initiative der drei Freunde hält er den ‘Heilpädagogischen Kurs’ (GA 317) in Dornach als Grundlage für die künftige Arbeit.”

Nachdem es in Jena schon bald zu eng wird und der “Lauenstein” aus allen Nähten platzt, zieht Pickert mit der Hilfe von Ita Wegman und der finanziellen Hilfe von Freunden aus der Schweiz nach Schloss Hamborn, “wo Siegfried Pickert 1931 mit etwa 40 Betreuten und etlichen Mitarbeitern einzieht. Schloss Hamborn entwickelt sich unter seiner Leitung – unterstützt von Georg Moritz von Sachsen-Altenburg – zu einem Ort der Kultur, bis es 1941 von den nationalsozialistischen Machthabern geschlossen wird. Am 18. Juni 1946 (dem ‘Lauenstein-Tag’) wird als Neuanfang eine Waldorfschule mit drei Kindern begründet.”

Der Schulunterricht fand damals im so genannten Gartenhaus statt und heute befindet sich in dem ab 1947 errichteten Schulneubau das Café Alte Schule und auch unsere Redaktion ist in diesem Gebäude beheimatet. Schloss Hamborn gehört heute zu einer der größten anthroposophischen Einrichtungen in Deutschland.

Zum Lauensteintag gibt es neben dem Eintrag auf biographien.kulturimpuls auch verschiedene Beiträge hier auf TdZ.
biographien.kulturimpuls
Der Lauenstein-Tag
Der Lauenstein und die Heilpädagogik’
Dan kan ik aankondigen een nieuw boek van Jelle van der Meulen, ‘Der Ruf der Freundschaft. Unterwegs zu einer Kultur des Herzens’:
‘Freundschaft – was ist das eigentlich, worin liegt ihr Geheimnis, ihre Bedeutung? Jelle van der Meulen holt die Freundschaft aus der privaten Ecke und legt ihre gesellschaftlich verwandelnde Kraft frei – als Motor gegenseitiger Stimulation zur Freiheit. Aus vielen Anzeichen heraus sieht der Autor heute eine “Kultur des Herzens” heraufziehen, die das Phänomen der Nähe neu entdeckt. Wie aber ist Freundschaft überhaupt möglich? Dazu kommen Aristoteles und Augustinus, aber auch moderne Autoren wie Nietzsche, Steiner, Benjamin, Hannah Arendt, Foucault oder Derrida zu Wort. Dennoch ist dieses Buch weit entfernt von einer nur theoretischen Abhandlung: Mit seiner gewitzten Sprache, persönlichen Interventionen und dem in jeder Zeile spürbaren eigenen Ringen ist hier ein ebenso fundiertes wie leidenschaftliches Grundlagenwerk für ein kommendes Thema entstanden.

“Freundschaft ist eine Werkstatt der Menschlichkeit, in die wir uns hinein begeben, um uns mit den Widersprüchen des Lebens auseinanderzusetzen. Freundschaft beruht prinzipiell nie auf etwas, was wir schon können, sondern gerade auf etwas, was wir lernen wollen, werden sollen, sein wollen. Die Flamme der Freundschaft ist eine offene Frage: was sagt dein Wesen über mein Wesen aus? Wie kann ich dich als fremdes Rätsel oder unerschöpfliches Mysterium in mein Leben integrieren, ohne dich je zu fixieren? Wie kann ich dich verstehen, ohne dich zu verstehen? Wie kann ich dich lieben?” Jelle van der Meulen

Jelle van der Meulen, Jahrgang 1950, geboren in den Niederlanden, lebt seit 2000 in Köln. Er ist Journalist, Buchautor und Dozent. Er beschäftigt sich zurzeit mit philosophischen und gesellschaftlichen Themen.

1. Auflage, 238 Seiten, Klappenbroschur, € 18,00 ISBN 978-3-95779-042-2’
Op 6 juni prees Info3 dit op Facebook als volgt aan:
‘Das vielleicht anrührendste Buch aus unserem Verlag in diesem Jahr: Jelle van der Meulens Ode an die Freundschaft. Gedanken, Überlegungen und Erfahrungen zu einer ganz besonderen Beziehung. Jetzt überall wo es Bücher gibt oder direkt bei uns im Shop bestellen’
Ook uit de hoek van Info3 komt dit artikel van Wolfgang G. Vögele op 27 april, ‘Neue Steiner-Biographie aus Norwegen. Morgen um Mitternacht – Steiner ohne Theosophie’:
‘Der norwegische Autor Kaj Skagen stellte in Dornach seine neue Steinerbiographie vor. Auf mehr als tausend Seiten hat er sich auf den jungen Steiner und das Werk vor dessen theosophischer Phase konzentriert.

Am 21. April stellte der bekannte norwegische Literat Kaj Skagen (geb. 1949) am Goetheanum in Dornach seine neue, umfangreiche Steinerbiographie mit dem Titel Morgen ved Mittnatt (Morgen um Mitternacht) vor, die Leben und Werk Steiners bis zum Jahr 1902 nachzeichnet. Mit dem Autor diskutierten der Anwalt Cato Schiøtz und Bodo von Plato vom Dornacher Vorstand. Moderiert wurde die Veranstaltung vom Leiter der Dokumentation am Goetheanum, Johannes Nilo, der einleitend das in 16-jähriger Forschungsarbeit entstandene Werk als “das bisher umfangreichste Werk über den jungen Rudolf Steiner” kennzeichnete. Der Autor ist in Norwegen durch seine Romane, Essays und Gedichte bekannt. Er gilt dort als “einer der kühnsten, unberechenbarsten Kritiker der Gegenwart”. Das Buch hat in Norwegen schon heftige Diskussionen in den großen Tageszeitungen ausgelöst. Nilo begrüßte außerdem Cato Schiøtz, einen der prominentesten norwegischen Anwälte, der sich u.a. als Kämpfer für die Pressefreiheit einen Namen gemacht hat und außerdem der Rudolf Steiner Nachlassverwaltung angehört.

Skagen las zunächst in deutscher Übersetzung ein Kapitel seines Buches, das von dessen langer Entstehungszeit handelt. Dabei kam immer wieder der feine Humor des Autors zum Vorschein. Zunächst sei er dem Thema immer wieder ausgewichen, schrieb zwischendurch eine Autobiographie, weil er spürte, nicht genügend Distanz zu Steiner zu haben: “Es war, als sollte ich ein Sachbuch über eine vergangene Geliebte schreiben”, so Skagen. Auch habe er in Gefahr gestanden, sich in Spezialstudien zu verlieren. Mit Fichte sei es ihm ergangen “wie mit meiner Ehefrau: ich liebte ihn, aber ich verstand ihn nicht”. Die Identität von Idee und Wesen habe sich für ihn als Grundüberzeugung Steiners, ja als Schlüssel zum jungen Steiner erwiesen. Durch die Zusammenschau verschiedender Perspektiven Steiners habe sich Skagen ein bestimmtes Muster, eine Koinzidenz ergeben. Überhaupt sei dieses Buch ein Logbuch seiner eigenen Erkenntnisreise geworden.

Cato Schiøtz erzählte dann auf Englisch, wie er schon früh verschiedene Biographien Steiners kennenlernte. Als Anwalt habe ihn schon immer interessiert, was Kritiker über Steiner sagen. Er sei dann später Mitglied der Steiner-Nachlassverwaltung geworden. In Steiners Biographie und Werk habe er nach den “essentials” gesucht, die nicht leicht zu identifizieren gewesen seien. Für ihn seien folgende Fragen wichtig: Wie erklärt ein Biograf Steiners “Wandlungen”? Sieht er einen Bruch oder eher eine Kontinuität? Skagen sehe keinen Bruch in Steiners geistiger Entwicklung. Auch viele weitere Probleme müssten noch bearbeitet werden. Vorausblickend auf Steiners 100. Todestag im Jahr 2025 sollte man sich klar werden, welche Aufgaben noch in Angriff zu nehmen seien: Neben der Vollendung der Gesamtausgabe hält Schiøtz auch die forschende Zusammenarbeit mit Nichtanthroposophen für unerlässlich.

Bodo von Plato fragte aus der Perspektive des Historikers nach dem Wandel des Steinerbilds im Lauf der Geschichte. Er sei überzeugt, dass Steiners “Sichtbarkeit” in Bezug auf Genauigkeit und Vielfalt wachse, was man von anderen Geistesgrößen wie Hegel oder Kant nicht behaupten könne. Skagen habe mit seinem Werk erheblich zu dieser Sichtbarkeit beigetragen. Steiners wichtigste Botschaft, die sich durch sein gesamtes Leben und Werk ziehe, bleibe die Freiheit. Gefolgschaft und Bekennertum seien zwar legitim, doch dürfe daraus keine Lebenslüge werden.

Kritik wandle sich bei Steiner immer wieder zur Anerkennung des Fremden, zur Toleranz. Das zeigten seine Hommagen an Nietzsche oder Haeckel. Diese Fähigkeit zur Anerkennung habe Steiner schon früh in sich kultiviert. Verehrung sei ihm zur Lebenspraxis geworden. Gemeinsamkeit im Gegensätzlichen sei auch heute ein Ideal. Das Aufblicken zu einer “Autorität” sei im Geistesleben völlig natürlich. Statt Autorität sollte man aber heute besser Orientierungs- oder Richtkraft sagen. Eine esoterische Schule mit Hierarchien und Graden sei heute problematisch. Die von Steiner konzipierte Dornacher Hochschule komme ohne Hierarchie aus. Dieser Entwurf sei allerdings bis heute noch nicht völlig realisiert, dazu werde es noch Jahrzehnte brauchen. Im Umgang mit Kritikern sei das Freund-Feind-Denken heute überholt und auch nicht mehr entscheidend.

Skagen ergänzte noch, dass Steiner mit seiner Dissertation “Wahrheit und Wissenschaft” die rückschauende Position zu Goethe verlassen habe. Er habe seinen Plan einer Wiederbelebung des deutschen Idealismus aufgegeben und sich seitdem verstärkt der Gegenwart zugewendet, etwa Nietzsche und Haeckel. Während seiner Berliner Zeit (um 1900) habe die Mystik immer im Hintergrund gestanden. Skagen, der alle Artikel Steiners aus dieser Zeit chronologisch las, entdeckte in einem dieser Artikel eine geradezu “anthroposophische” Haltung. “Er reitet immer diese zwei Pferde”, erklärte Skagen und meint damit die Mystik und die Naturwissenschaft.

Steiner habe beruflich durchaus auch andere Möglichkeiten gehabt als bei den Theosophen anzudocken, meinte Skagen. Hätte man ihm etwa das Rektorat einer neugegründeten sozialistischen Hochschule angeboten, hätte er vermutlich auch dieses Angebot angenommen. Steiner ließ um 1900 bewusst eine ungewöhnliche “Passivität” walten und forcierte nichts. Er habe dem Zufall eine Chance eingeräumt. Sein Plan, eine “Philosophie des Zufalls” zu schreiben (den er in einem Brief an Rosa Mayreder äußerte), hatte er zu dieser Zeit noch nicht aufgegeben. Er wartete auf das, was auf ihn zukam. Später hat er diese von außen auf ihn zu kommenden Aufgaben als Karma bezeichnet.

Er habe sein Buch nicht für einen bestimmten Leserkreis geschrieben, meinte Skagen abschließend. Sein nichtanthroposophischer Lektor sei übrigens während des Lesens zum “Steinerfan” geworden. Offenbar besteht größtes Interesse an einer deutschen Übersetzung, versichert Skagen. Er und sein Verlag sondieren zurzeit die Möglichkeiten dafür.’
Dezelfde Wolfgang G. Vögele schreef op 24 mei voor Themen der Zeit ‘Betonklotz, Molochtempel, Sendestation...’:
‘...gar ein buddhistisches Kloster? Wie das Dornacher Goetheanum wahrgenommen wurde. Streiflichter aus Geschichte und Gegenwart.

“Oh, là, là, soll Le Corbusier gesagt haben, als er zum ersten Mal vor dem noch im Bau befindlichen Goetheanum stand. Ob er damit Verwunderung oder Anerkennung zum Ausdruck bringen wollte, ist nicht bekannt. Es muss beides gewesen sein.”[1]

Der unter Denkmalschutz stehende Monumentalbau auf dem Dornacher Hügel ist längst zum Vorzeigeobjekt des Dreiländerecks um Basel avanciert. Das nach einem Modell Rudolf Steiners 1924-1928 errichtete Gebäude gilt als Pionierwerk der künstlerischen Verarbeitung von Sichtbeton. Die Architekturgeschichte ordnet es meist dem Spätexpressionismus und der organischen Architektur zu. Nicht nur Mittelpunkt der weltweiten anthroposophischen Bewegung, dient es heute als multifunktionales Kulturzentrum, Festspielhaus und Hochschule zugleich und lockt immerhin jedes Jahr Tausende von Tagungsbesuchern und neugierige Touristen an. Der Name ist Programm: Wer Goethes “Faust” ungekürzt erleben will, muss nach Dornach pilgern.

Der gefährdete Vorgängerbau

Das heutige Goetheanum gilt stilistisch als Metamorphose seines größtenteils hölzernen Vorgängerbaus, der durch Brandstiftung zugrunde ging. Weniger den Dornachern, wohl aber den klerikalen Gegnern Steiners war der seit 1913 errichtete “Tempel” mit seinen zwei Kuppeln (der bis 1918 Johannesbau hieß, nach einer Gestalt aus Steiners Mysteriendramen, die hier aufgeführt werden sollten) ein Dorn im Auge. Anfangs ging sogar das Gerücht durch die Zeitungen, man wolle hier eine “buddhistisches Kloster” errichten.

Heute nur schwer nachvollziehbar sind der Hass auf Steiner und speziell die Hetze gegen das Goetheanum, die nach dem ersten Weltkrieg ihren Höhepunkt erreichten. Über den im Juni 1922 in Wien tagenden anthroposophischen Kongress schrieb die katholische Zeitung “Reichspost”: “Für uns ergibt sich aus dem Auftreten Dr. Steiners und seiner Anhänger eine ernste Warnung vor dem alles Wissen zersetzenden Geiste jüdischer Geheimlehre.”[2] Ein völkischer Publizist schrieb, Steiner möge aufpassen, “damit nicht eines Tages ein richtiger Feuerfunke der Dornacher Herrlichkeit ein unrühmliches Ende bereitet.”[3] Und auf einer Versammlung katholischer Vereine in Dornach wurde die Parole ausgegeben: “Sturm dem Goetheanum!”[4]

Kein Geringerer als Albert Schweitzer, der Rudolf Steiner persönlich kannte und schätzte, versicherte rückblickend, er habe dessen Leben und Wirken immer in herzlicher Teilnahme verfolgt, so auch “das Gelingen der Gründung des Goetheanums in Dornach, wo seine Gedankenwelt eine Heimat fand, den Schmerz, den ihm deren Vernichtung durch Feuer in der Silvesternacht 1922 auf 1923 brachte, den Mut, mit dem er den Wiederaufbau betrieb.”[5]

Heimatschützer gegen den Neubau

Während des Planungsstadiums für das zweite Goetheanum (das nach einem Modell Rudolf Steiners 1924-1928 errichtet wurde) erhob der Schweizerische Heimatschutz gegen die Pläne Einspruch und verfasste ein negatives Gutachten, das aber von der Baubehörde abgewiesen wurde. Noch am 30. Dezember 1924 bemühte sich der bereits erkrankte Rudolf Steiner, verbliebene Vorurteile und Missverständnisse zu zerstreuen. Er schrieb an den Vorsitzenden des Heimatschutzes: “Am meisten gekränkt in den Ausführungen der gegnerischen Versammlungen hat mich der Vorwurf, dass die Größe des Baues eine Folge des Hochmutes, der Anmaßung oder gar irgendwelcher Machtgelüste sei, da ich mir doch dessen vollbewusst bin, dass ich nur aus der Notwendigkeit der Sache heraus handle.”[6] Die Ärztin Ita Wegman rechtfertigte den Festungscharakter des neuen Gebäudes: “Burgartig musste es sein, um den Anprall von Gegnermächten aushalten zu können.”[7]

Gegner und Enthusiasten

Wie unterschiedlich der Bau in früheren Jahrzehnten beurteilt wurde, zeigen die folgenden Äußerungen von Besuchern aus dem In- und Ausland, architektonischen Fachleuten und Laien, Steinergegnern und -Anhängern. Wer weltanschauliche Vorurteile mitbrachte, lehnte meist auch das Goetheanum ab. Ein Nazi, der sich später aktiv an der Vorbereitung des Verbots der Anthroposophischen Gesellschaft beteiligen sollte, schrieb 1930: “Von weitem sieht man es, dieses graue Ungeheuer aus Eisenbeton, in einem eigenartigen, angeblich steinerschen Stil erbaut (...) Das Gebäude verunstaltet tatsächlich die malerische Gegend, wie ja das die heimattreuen Schweizer, noch als der Bau sich im Projekt befand, voraussagten und daher, leider ergebnislos, dagegen Einspruch erhoben. (...) Betrachtet man das Goetheanum von vorn, so kommt einem unwillkürlich der Moloch-Tempel in den Sinn, so wie er im Film “Kabyria” dargestellt wurde. (...) Weite Terrassen und breite Altanen, mit denen das Goetheanum verschwenderisch ausgestattet ist, nützen gar nichts, trotz der lichtdurchfluteten Wandelgänge, glaubt man zu ersticken, so dumpf, so erdrückend ist die Aura dieser Stätte.”[8]

Begeistert äußerten sich dagegen zwei Österreicher. Der Journalist Hans Liebstoeckl, ein glühender Verehrer Steiners, der aber selbst nie in Dornach war und das Goetheanum nur aus Abbildungen kannte, schwärmte von einem “Tempel neuer Gralssuche”. Der neue Bau sei eine “Sendestation der seelischen und geistigen Welten für alle Arten von Wellen, deren Namen und Wesen die exakte Wissenschaft von heute gar nicht kennt”.[9]

Die Anthroposophin Alice Wengraf schickte eine Ansichtskarte an Freunde: “Von der Schönheit des Goetheanums kann man sich nach diesem Bilde kaum eine Vorstellung machen. Der Bau ist immer noch ganz roh, noch lange nicht vollendet und ausgeschmückt, aber die Dimensionen sind herrlich, und eine solche Terrasse, die in breitem Bande um den ganzen Bau in halber Höhe läuft, gibt es in der Welt nur einmal. [...] Früher allerdings, als Dr. Steiner noch lebte und wir in der primitiven Schreinerei saßen, war die Stimmung noch viel weihevoller als heute, wo so viele Fremde beim Durchreisen der Schweiz sich die Bühne aus Neugierde anschauen und einen stark mondänen Ton in dieses Weihe-Spielhaus hineintragen.”[10] Beide Berichterstatter sollten übrigens später dem Holocaust zum Opfer fallen.

Urteile von Fachleuten

Der Kunstwissenschaftler Reinhold J. Fäth hat in seiner Dissertation eine ganze Reihe von Urteilen über den Bau zusammengetragen.[11] So assoziierte der Kunsthistoriker Beat Wyss das Goetheanum mit einem Affenschädel. Den Architekturkritiker Christoph Hackelsberger erinnerten die Formen an Bunkeranlagen des Dritten Reiches (Westwall), die “klobigen” Möbel im Goetheanumstil kamen Wolfgang Bachmann wie “Staffagen zu einem Frankensteinfilm der Dreißiger Jahre” vor, das geschnitzte Rednerpult im großen Saal wurde gar als “faschistoider Brutalismus” bezeichnet.

Doch es mangelte auch nicht an Komplimenten von Seiten bedeutender Architekten, die das Goetheanum besuchten, wie Henry van de Velde, Frank Lloyd Wright, Hans Scharoun oder Frank Gehry. Hans Scharoun, der Erbauer der Berliner Philharmonie, meinte, das Goetheanum sei der bedeutendste Bau der ersten Hälfte des 20. Jahrhunderts. Der Architekturhistoriker Wolfgang Pehnt bezeichnete den Bau als “eine der großartigsten architekturplastischen Erfindungen, die das 20. Jahrhundert auszuweisen hat.”

Journalistisches Befremden

Obwohl der “Goetheanumstil” in vielfacher Abwandlung Zweckbauten und Design in aller Welt beeinflusst hat, tun sich manche Journalisten beim Anblick des Goetheanums noch immer schwer mit der Beschreibung. Sie scheinen hin- und hergerissen zwischen Bewunderung und Befremden: “Faszinierender Koloss”, “Fest wie ein Raumschiff steht das Goetheanum auf der Wiese, mit dem festen Gewicht eines uralten Elefanten.”[12] Oder “gigantomanisch”, “Kathedrale der Anthroposophie”, “Ein Fremdkörper aus Beton vom anderen Stern”[13]

Fanden frühere Betrachter (siehe oben) oft etwas Dämonisches, so scheint heute der Eindruck von Science Fiction, von etwas Außerirdischem, zu überwiegen. Lag Liebstoeckel vielleicht doch nicht so falsch, wenn er den Bau mit einer Sendestation verglich?

Anmerkungen:
1 Zitiert nach einem Essay von Norbert Fiebig in www.betonprisma.de
2 Reichspost, Wien, Nr. 158, Sonntag, 11.06.1922, S. 5.
3 Zitiert nach Lorenzo Ravagli: Unter Hammer und Hakenkreuz. Stuttgart 2004, S. 152
4 Karl Rohm, zitiert nach Rudolf Steiner Gesamtausgabe, GA 259, S. 451
5 Albert Schweitzer: Brief aus Lambarènè, 5. November 1960, zitiert nach: Wolfgang G. Vögele (Hg.): Der andere Rudolf Steiner. Dornach 2011, S. 158
6 Rudolf Steiner Gesamtausgabe, GA 260a, S. 556
7 Ita Wegman: An die Freunde. Aufsätze und Berichte aus den Jahren 1925-27. Arlesheim 1960, S. 21
8 Gregor Schwartz-Bostunitsch: Rudolf Steiner, der ‘Theosoph’. Völkischer Beobachter vom 28.08.1930
9 Hans Liebstoeckl: Die Geheimwissenschaften im Lichte unserer Zeit. Wien 1932, achtes Kapitel, Schlusswort und Ausblick
10 Alice Wengraf: Ansichtskarte an Helene Berg, Dornach, 25.09.1933. Österreichische Nationalbibliothek, F 21 Berg 2184/3
11 Reinhold J. Fäth: Rudolf Steiner Design. Spiritueller Funktionalismus. Dornach 2005 (zugl. Diss., Univ. Konstanz 2004)
12 Susan Sitzler: Wo der Weltgeist wohnt. Die Zeit, 02.12. 2004
13 Bettina Schulte, Badische Zeitung, 19.2.2011’
Overigens had de Neue Zürcher Zeitung een maand daarvoor, op 30 april, een prachtig geschreven en ook prachtig geïllustreerd artikel van Valerie Zaslawski, ‘Goetheanum. Im Auenland der Anthroposophen’:
‘Der surreale Bau scheint aus einem Land vor unserer Zeit zu stammen. Dennoch ist er Ausdruck einer der grössten Reformbewegungen des 20. Jahrhunderts. Hier lernt der Mensch, sich selbst zu finden.’
Dat mag ik helaas niet overnemen. Maar u kunt er zo heenklikken en genieten van tekst en beeld. Dan heb ik voor u de uitvoerige ‘Newsletter Mai 2016’ van het ‘Institut für anthroposophische Meditation‘ van 7 mei:
‘Drei Kongresse in den letzten Wochen mit Artikeln vorab und Berichten hinterher – Anstehende Veranstaltungen – Eine Artikelserie über “Wie erlangt man” in “Die Drei” und zwei neue Bücher – Steiners Nebenübungen auf Youtube. Von Anna-Katharina Dehmelt und Terje Sparby

Zu berichten ist von drei größeren Veranstaltungen, die in den letzten Wochen stattgefunden haben. Diese Häufung von großen Veranstaltungen, die auch im Vorblick anhält, ist Ausdruck der Tatsache, dass anthroposophische Meditation da, wo man Anthroposophie kennt, Fuß gefasst hat. Sie ist aus der Ecke der Verschwiegenheit wirklich hinausgekommen. Dies war vor wenigen Jahren noch ganz anders: zwar gab es hier und da Kurse oder auch Artikel, aber keine breitenwirksame Präsenz der anthroposophischen Meditation. Das ganze Feld hat sich in den letzten Jahren wirklich grundlegend verändert.

Dies schlägt sich auch in der Länge unserer Newsletter wieder. Wir versuchen, Ihnen die Übersicht leicht zu machen, indem Sie längere Passagen nicht auf den ersten Blick, sondern erst hinter einem fettgedruckten mehr finden. Ebenso verbergen sich weitere Texte, Links, Filme etc. hinter den fettgedruckten Worten. Das kleine Inhaltsverzeichnis oben gibt Ihnen eine Orientierung, was Sie ungefähr erwartet. Es ist eben mittlerweile so viel geworden, dass man für sich schon eine Auswahl treffen muss. Wir versuchen dennoch weiterhin, das komplexer werdende Feld der anthroposophischen Meditation im Blick zu behalten – und freuen uns, wenn Sie uns Hinweise oder auch kleine Berichte zukommen lassen.

Die drei Kongresse der letzten Zeit hatten unterschiedliche Schwerpunkte. “Meditation und Gesundheit”, vom 18. bis 20. März in Berlin, veranstaltet von Gesundheit aktiv und dem Institut für anthroposophische Meditation, hatte das Anliegen, die Lebensnähe und Konkretheit, die schon prinzipiell in der anthroposophischen Meditation angelegt sind, erfahrbar zu machen. Die mögliche Wirksamkeit solcher Meditation bis hin zur Stärkung des Ichs, zur Erfrischung der Seelenkräfte und zur Gesundung der Lebenskräfte sollte spürbar werden – und wurde es! Das zeigte sich in der weichen, offenen und dankbaren Stimmung, die das Wochenende durchzog, bei allen Vorträgen mit den anschließenden Kleingruppengesprächen, in den Workshops und in der viermal durchgeführten gemeinsamen Meditation im Plenum mit über 200 Menschen – dies ein Novum in der anthroposophischen Szene.

Einen stimmungsvollen Eindruck von diesem Kongress und eine ganze Reihe inhaltlicher Statements vermittelt ein sechsminütiger Filmbericht. Auch sonst mehr hat der Kongress Resonanz gefunden: im “Nachklang einer Forschungsreise” von Clara Steinkellner in der Wochenschrift Das Goetheanum und in der Monatzeitschrift Info 3 in einem Bericht von Angelika Oldenburg mit der sicherlich ironisch gemeinten Überschrift: “Meditiere dich gesund!”. Beide Berichte erlauben wir uns ausnahmsweise, Ihnen in Gänze zur Verfügung zu stellen – mögen sie Sie zum Kauf der ganzen Zeitschriften anregen! Den ausführlichsten Bericht mit vielen Details aus Vorträgen und Workshops hat Edith Willer-Kurtz für die Nachrichtenagentur NNA geschrieben.

Anschließend an den Kongress “Meditation und Gesundheit” hat am 15. April in Alfter eine einjährige, gleichnamige Forschungs- und Fortbildungsreihe begonnen, die sich an Menschen richtet, die mit anderen Menschen meditativ arbeiten wollen. Ein Hinzukommen ist noch bis zum zweiten Wochenende vom 27. bis 29. Mai möglich.

Vor dem Kongress “Meditation und Gesundheit” hat die Monatszeitschrift Die Drei einen vorbereitenden Text von Anna-Katharina Dehmelt veröffentlicht: sie hat sich mit den Wirkungen des Meditierens auf die Wesensglieder des Menschen beschäftigt und so versucht, eine anthroposophische Grundlage für den Zusammenhang von Meditation und Gesundheit zu legen.

Vorbereitend für die die zweite größere Veranstaltung der letzten Wochen “Psychologie, Bewusstseinsforschung und Heilung im Kontext westlicher Spiritualität”, deren Anliegen es war, eine Brücke zwischen Spiritualität und akademischer Wissenschaft zu schlagen, finden sich im selben Heft zwei weitere Artikel von Andreas Meyer und Johannes Wagemann. Andreas Meyer schrieb über Wege zu einer spirituellen Psychologie und sucht die Anschlussstellen zwischen akademischer und spirituell orientierter Psychologie auf. Johannes Wagemann bringt das bewusstseinserforschende Konzept Herbert Witzenmanns ins Gespräch mit entsprechenden Ansätzen von Jean Gebser und Claire Petitmengin. Alle drei Artikel lassen sich gegen eine geringe Gebühr von der Website der “Drei” downloaden.

Nun hat die Monatszeitschrift “Die Drei” auch im Nachhinein über beide Kongresse berichtet. Ariane Eisenhut schreibt über “Meditation und Gesundheit”, Jannis Keuerleber über “Psychologie, Bewusstseinsforschung und Heilung”. Terje Sparby gibt die grundlegenden Gedankenbildungen dieses Kongresses wieder:

“Vom 10. bis 13. März hat der Kongress “Wissenschaft, Spiritualität und Heilung im Kontext westlicher Spiritualität” in Berlin stattgefunden. Insgesamt haben rund 170 Menschen teilgenommen. Die Vortragenden waren: Harald Walach, Ulrich Weger, Johannes Wagemann, Volker Fintelmann, Andreas Meyer, Jochen Kirchhoff, Bernd Senf und Isabelle Val De Flor. Wie der Titel erkennen lässt, wurden auf diesem Kongress Themen behandelt, die sonst eher auseinander gehalten werden. Wenn die konventionelle Wissenschaft sich mit Spiritualität beschäftigt, geschieht das fast ausschließlich aus der Ferne. Zum Beispiel werden die Auswirkungen einer spirituellen Haltung auf die Gesundheit erforscht, aber es wird nie untersucht, wie Spiritualität vom Einzelnen erlebt wird. Noch weniger wird gefragt, ob der Gegenstand der Spiritualität – höhere Wirklichkeit – eine reine Projektion ist oder nicht. Obwohl die Geschichte der westlichen Spiritualität in den letzten Jahren vor allem im Rahmen der Esoterikforschung erkundet wird, ist auch dort die Frage nach Erfahrung und Realität ausgeklammert.

Die Notwendigkeit, eine solche Innenperspektive in die akademische Wissenschaft einzubetten, war der gemeinsame Nenner vieler Beiträge des Kongresses. Ohne Innenperspektive ist nur die Hälfte der Wirklichkeit vorhanden. Und die Innenperspektive spielt auch eine entscheidende Rolle in jedem Erkenntnisvorgang. Wenn wir uns diese Perspektive nicht ins Bewusstsein rufen, sind wir den Einflüssen unserer gedanklichen Voraussetzungen, Vorlieben und vorbewussten Wirklichkeitsgestaltungen unterworfen. Eine Wissenschaft, die die Innenperspektive im Unbewussten lässt, ist also eigentlich noch gar keine Wissenschaft. Darüber hinaus wurde die Frage nach Heilung gestellt, die auch nicht von der Arbeit im eigenen Bewusstsein getrennt werden kann. Wie zahlreiche Studien zeigen, wirkt eine geistige Praxis wie die Meditation gesundend. Warum das der Fall ist, ist noch weitgehend ungeklärt. Vielleicht hängt es eben damit zusammen, was genau im Bewusstsein vorgeht während des Meditierens? Aber ohne Methoden, die den Innenraum zuverlässig untersuchen lassen, können solche Fragen nur ansatzweise beantwortet werden.

Die Untersuchungen der Meditationspraktiken und Bewusstseinsprozesse, die in den akademischen Wissenschaften vorgenommen werden, stammen überwiegend aus östlichen Traditionen. Es bleibt unbekannt, ob es traditionsübergreifende Wirkungen gibt. Um das genau untersuchen zu können, ist es unabdingbar, dass die phänomenologische Seite berücksichtigt wird – was wird vom Einzelnen erlebt und vor allem gemacht in der Meditation? Einerseits hat dieser Kongress gezeigt, wie anfänglich die Lage der Forschung aus der Innenperspektive ist. Anderseits ist aber immer wieder deutlich zum Vorschein gekommen, wie notwendig es ist, diese Forschung zu etablieren und zu vertiefen, um überhaupt Einsicht in Bewusstseins- und Heilungsprozesse zu erhalten. Vielleicht ist es die Aufgabe der westlichen Spiritualität, nicht von ‘Samsara’, von der Erscheinungswelt, wegzufliehen, sondern ihren Aufbau im Bewusstsein zu verstehen, um mit ihr in ein produktives Verhältnis zu kommen. Außerdem sucht diese Spiritualität nicht, sich der Natur zu bemächtigen, sondern versteht sie als Teil und Grundlage des Individuums, das ebenso real ist wie sie. Eine Wissenschaft, die das nicht fasst, will die Erscheinungswelt nur von außen betrachten. Und dies ist eine Geistesart, die selbst möglicherweise ebenso krank ist wie die Krankheiten, die aus dieser Geistesart entstehen.”

Der dritte Kongress “Meditation in Ost und West – Ich und Nicht-Ich und die Rolle des Denkens” fand vom 26. bis 28. Februar in Stuttgart statt. Hier stand die Begegnung von östlicher und westlich-anthroposophischer Meditation im Vordergrund, die nach einem Einführungsvortrag von Andreas Neider und einem ganzen Tag in Workshops mit einem schönen, freundschaftlichen und aneinander interessierten Podiumsgespräch zwischen allen Referenten endete. Corinna Gleide hat über diesen Kongress ebenfalls in Die Drei berichtet. Nächstes Jahr wird die Tagungsreihe “Meditation in Ost und West” mit dem Arbeitstitel “Meditation in Bewegung” fortgesetzt. Vom 17. bis 19. März 2017 wird es um die Rolle des Leibes für die spirituelle Entwicklung gehen, mit Workshops zu Eurythmie, Yoga und vielem mehr.

Und die Reihe der Großveranstaltungen mit dem Thema Meditation geht weiter – die Details entnehmen Sie bitte dem Veranstaltungskalender: am 20. und 21. Mai können Sie sich in Alfter unter dem Titel “Inner and Outer Dimensions of Thinking” erneut dem Brückenschlag zwischen Spiritualität und akademischer Wissenschaft widmen. Am 4. Juni wird ebenfalls in Alfter von Jens Heisterkamp und Melaine McDonald das Thema “Meditation zwischen Ruhe und Bewegung” angegangen. Vom 17. bis zum 19. Juni findet in Hamburg die Jahrestagung der Anthroposophischen Gesellschaft in Deutschland unter der Überschrift “Meditativ bewusst sein – ein Weg zur Selbstbestimmung des Menschen” statt. Diese Tagung wurde seit Januar 2016 in den “Mitteilungen aus der anthroposophischen Arbeit in Deutschland” vorbereitet durch Artikel von Reinhold J. Fäth, Angelika Sandtmann und Hartwig Schiller – alle Artikel sind hier online verfügbar. Und im Februar 2017 ist erneut das Thema “Meditation und Gesundheit” dran, diesmal für Ärzte und Medizinstudenten.

Aber auch ohne sich auf die Reise zu machen, gibt es viel zu entdecken. Seit Januar 2016 veröffentlicht “Die Drei” eine Artikelserie zu Steiners Schulungsbuch-Erstling “Wie erlangt man Erkenntnisse der höheren Welten”. Alle Artikel – sowie zwei weitere in unmittelbarer Nachbarschaft erschienene – lassen sich für einen geringen Beitrag hier downloaden (und lohnen eigentlich ein Abonnement); sie seien Ihnen zur Lektüre empfohlen! Sie zeichnen sich fast durchweg durch einen erfahrungsgetragenen Ansatz aus. Auch dies gehört zu den eingangs beschriebenen Veränderungen der letzten Jahre: es wird zunehmend möglich, von geistigen Erfahrungen konkret und persönlich und doch zugleich allgemein-menschlich zu sprechen. Bisher sind folgende Artikel erschienen:

– Im Januar schreibt Steffen Hartmann über intime Erfahrungen und Wandlungen im jahrzehntelangen Umgang mit dem Buch und im Weiteren dann über die im Kapitel “Die Einweihung” beschriebenen drei Proben.
– Im Februar schreibt Wolfgang Kilthau über den ersten Satz des Buches – “Es schlummern in jedem Menschen Fähigkeiten, durch die er sich Erkenntnisse über höhere Welten erwerben kann” – und entwickelt daraus die prinzipiellen Grundlagen des anthroposophischen Schulungsweges.
– Ebenfalls im Februar unternimmt Hans-Christian Zehnter unter der Überschrift “Realisieren – Vom Verwandeln der Welt ins Herrliche” anhand des Bildes “S. mit Kind” von Gerhard Richter eine innere Reise der Vertiefung des Bewusstseins durch Imagination, Inspiration und Intuition.
– Im März stellt Christoph Hueck die in den beiden ersten Kapiteln von “Wie erlangt man” beschriebenen Grundübungen dar: die Entwicklung von Ehrfurcht und einem reichen Innenleben sowie die Rückschau in innerer Ruhe und der Meditation, die hier als beschauliches Nachdenken benannt wird.
– Im April berichtet Corinna Gleide von ihren Forschungen in der Beobachtung einer Amaryllis. Dabei geht es auch um die Bedeutung der Sinneswahrnehmung für die übersinnliche Erkenntnis.
– Im Mai schildert Dirk Kruse einige Erfahrungen mit den Übungen aus dem Kapitel “Die Stufen der Einweihung”. Bei diesen Übungen handelt es sich um eine Reihe von Übungen mit Naturwahrnehmungen und Naturgegenständen.
– Bereits im April hatte Dirk Kruse diese Naturübungen mit einem Artikel über den “Saturnweg” vorbereitet.

Daneben ist auf zwei neue Bücher hinzuweisen. Steffen Hartmann und Anton Kimpfler beschreiben in “Geistesgegenwart und Schöpferkraft. Vom Menschen-Welt-Begegnen zum Zeitgeist im 21. Jahrhundert”, wie spirituelle Erkenntnis und Meditation gesundend bis in individuelle Organzusammenhänge hinein wirken. Wichtig zur Überwindung aller diesbezüglichen Hindernisse sind tragende innere Arbeit, tragende menschliche Beziehungen und tragende Tätigkeiten. Andreas Meyer hat das Buch, online nachzulesen hier, rezensiert.

Ganz neu erschienen sind von Jostein Saether “20 Essays über die Wand zwischen sinnlicher und übersinnlicher Welt – Hauchdünn”. Ausgehend von der derzeitigen Lage der Anthroposophischen Gesellschaft und einem von ihm als unbefriedigend erlebten Meditationsseminar nähert sich Jostein Saether dem Schreiben über und aus übersinnliche/n Erfahrungen an. Wenn man nicht einzelne Essays herausgreift, sondern die 150 Seiten am Stück liest, ist bemerkbar, wie der Autor seine eigenen Erfahrungen gründet und im Beschreiben verdichtet und reflektiert. Sein Anliegen ist eine individuell geschöpfte Anthroposophie im Gespräch mit anderen individuellen Anthroposophie-Forschern. “Rudolf Steiner benötigt keine dogmatisch und anmaßend auftretenden Verteidiger. Sein Werk braucht Zeugen authentischen Geist-Erlebens. Ich verstehe mich als solchen Zeugen. Ich brauche dabei kein ‘Zeugenschutzprogramm’, um für meine Erkenntnisse öffentlich aufzutreten. Jedoch braucht es nach meinem Empfingen einen freien Raum des offenen Gesprächs, damit die Zeugenschaft anwachsen kann”. Einen solchen Raum möchte er mit seinem Buch bilden.

Zu Beginn vergewissert sich der Nicht-Philosoph Saether der philosophischen Grundlagen seines Vorhabens und baut sich damit die Grundlage für das Eintreten in einen “meditativen Modus”. Sorgfältig werden meditative Beobachtungen angebahnt und beschrieben, alleine und miteinander, schließlich ausgebaut zu inneren Beobachtungen über das Böse und Fragen nach Reinkarnation und Karma. Auch wenn Jostein Saether sich ab und an von manchen Tendenzen im anthroposophischen Leben absetzt, so ist sein Buch doch durchweg in freundlichem und undogmatischem Stil gehalten, dem man gerne folgt, weil er glaubwürdig und authentisch ist. Man wird so Zeuge eines inneren Weges, auf dem man beim Lesen unmittelbar ins Gespräch kommt.

Hier noch etwas, wo Sie nicht lesen, nur zuhören brauchen: Die pensionierte Waldorflehrerin Beate von Ribbeck – sie unterrichtete Englisch an der Freien Waldorfschule Engelberg – hat eine Anleitung für die von Steiner vorgeschlagenen sogenannten “Nebenübungen”, die das Meditieren unterstützen können, in die Kamera gesprochen. Sicherlich trifft sie nicht den Geschmack eines jeden, aber ihre Anleitungen und Anregungen sind kenntnisreich und erfahren. Wie in jedem Kurs auch bleiben, den Klickzahlen nach zu urteilen, die mehreren tausend Teilnehmer der ersten Nebenübung nicht alle dabei. Immerhin gibt es derzeit doch beinahe eintausend Menschen, die den Gang durch die sechs Übungen zumindest zuhörend mitmachen.

Etwas distanzierter und auf englisch stellt Brian Gray, Leiter der anthroposophischen Grundausbildung am Rudolf Steiner College in Kalifornien, die Nebenübungen vor. Während Beate von Ribbeck mit unmittelbarer Ansprache der Zuhörer in’s Üben einzuführen versucht, steht Brian Gray im Stile eines Dozenten an der Tafel. Es steht zu erwarten, dass auch solche Videos mehr werden werden.

Zum Schluss: für die gemeinsame Meditation auf dem Kongress “Meditation und Gesundheit” hatten wir diese Spruchform von Rudolf Steiner aus dem Jahre 1919 (enthalten in GA 40) zugrunde gelegt:

Ecce Homo

In dem Herzen webet Fühlen,
In dem Haupte leuchtet Denken,
In den Gliedern kraftet Wollen.
Webendes Leuchten,
Kraftendes Weben,
Leuchtendes Kraften:
Das ist – der Mensch.’
Op 6 juni publiceerde Frank Meyer op de website van Info3 het artikel ‘Therapie mit der Mistel. Die Mistel – Heilpflanze mit “Antitendenz”’:
‘Viele Aspekte der Mistel weisen auf ihre Heilkräfte hin: aktive dauerhafte oder zeitweise Rückkehr zur Langsamkeit, die sich hinter dem Schlagwort Entschleunigung verbirgt und die Tugend der Selbstakzeptanz, die vor Selbstoptimierungswahn bewahrt. In der Anthroposophischen Medizin wurde daraus die Mistel-Therapie zur Behandlung von Krebs entwickelt.

Wie die meisten Hausärzte verbringe ich zu viel Zeit in meiner Praxis und viel zu wenig in meinem Garten. Kürzlich jedoch war wieder einmal Zeit für einen kleinen Gartenrundgang, und ich staunte nicht schlecht, als ich im meinem Apfelbaum einen kleinen Gast entdeckte (siehe Foto). Längst in Vergessenheit geraten waren die Mistelbeeren, die ich vor über zwei Jahren auf einem kräftigen Ast des Baumes ausgesät hatte, indem ich sie zerquetscht und den grünen Kern mit dem beim Zerdrücken frei werdenden Mistelleim angeklebt hatte. Inzwischen hatten die Mistel-Embryonen zunächst eine kleine Haftscheibe und von dieser ausgehend einen Senker gebildet, der sich mit den flüssigkeitsführenden Strukturen in der Wachstumsschicht des Baumes verbunden hatte. Genährt vom Baumsaft war dann von mir unbemerkt ein kleiner Mistelstrauch herangewachsen – der in wenigen Jahren seine charakteristische Kugelgestalt annehmen wird.

Ein Outlaw der Pflanzenwelt

Die Mistel wächst langsam – so langsam, dass man sie schon mal vergessen kann. Jahr für Jahr bildet sie völlig gleichartige, Keimblättern ähnelnde Blattpaare aus, so als sei ihr der Entwicklungsgedanke fremd, und es dauert mindestens drei Jahre, bis sich die ersten, ebenso minimalistischen Blüten zeigen. Langsamkeit und Entwicklungsverzicht sind nur zwei von vielen Besonderheiten dieser außergewöhnlichen Pflanze. Aber schon diese beiden Eigentümlichkeiten deuten auf das Heilsame der Mistel hin. Denn Beschleunigung in allen Lebensbereichen und der Druck zur permanenten (Selbst-) Perfektionierung macht heute viele Menschen krank. Die Mistel weist uns auf die Heilmittel: die aktive dauerhafte oder zeitweise Rückkehr zur Langsamkeit, die sich hinter dem Schlagwort Entschleunigung verbirgt und die Tugend der Selbstakzeptanz, die vor Selbstoptimierungswahn bewahrt. Rudolf Steiner, der die Mistel für die Krebsbehandlung entdeckte, wies 1920 in seinem ersten Vortragskurs für Ärzte auf die “Antitendenz” der Mistel hin, die sich auch darin zeigt, dass sie einen eigenwilligen Jahresrhythmus mit Blütezeit im Winter hat: “...sie will vermöge ihrer Kräfte alles dasjenige nicht, was die geraden Organisationskräfte, die geradlinig sich entwickelnden Organisationskräfte wollen, und sie will dasjenige, was die geradlinig sich entwickelten Organisationskräfte nicht wollen.” Mit ihrer “Antitendenz” (Steiner) entpuppt sich die Mistel als eine Art Outlaw unter den Pflanzen – und lässt bei näherer Betrachtung ihre Heilwirkung bei Krebserkrankungen erkennen. Wer sich heute vor Krebs schützen will, tut gut daran, sich nicht nur die Mistel zu spritzen, sondern sich auch ihre Antitendenz selbst zum Vorbild zu nehmen, von ihr zu lernen sich zu entschleunigen, sich abzugrenzen, Achtsamkeit zu entwickeln und sich selbstbewusst gegen Trends zu stellen, wenn diese nicht den eigenen Bedürfnissen entsprechen. Neben den guten Erfahrungen, die ich seit 22 Jahren mit Mistelpräparaten sammele, ist dieses Outlaw-Dasein dasjenige, was mich an dieser Pflanze am meisten fasziniert.

Eine Jahrhundertleistung

Seit fast 100 Jahren werden Mistelampullen bei Krebs eingesetzt – erstmals im Juli 1917 durch Ita Wegman in Zürich, die entsprechende Anstöße von Rudolf Steiner umgesetzt und ein Mistelpräparat auf eigene Faust in einer Apotheke herstellen ließ. Rechtzeitig zu diesem herannahenden Jubiläum hat Peter Selg Band 1 eines voraussichtlich dreibändigen Projektes vorgelegt. Selg ist Arzt und Schriftsteller und hat sich unter anderem als Chronist der Anthroposophischen Medizin einen Namen gemacht. So ist auch sein Buch Mensch und Mistel anders, als der Titel zunächst vermuten lässt, ein medizinhistorisches Werk. Der Untertitel “Die Begründung der onkologischen Viscum-Behandlung durch Rudolf Steiner und Ita Wegman” bringt einen auf die richtige Fährte. Selg nimmt den Faden der gemeinsamen Geschichte von Mistel und Mensch bei Rudolf Steiner auf. Auch ältere, durch Geschichtsschreibung und Mythos überlieferte Anschauungen über die Mistel fließen mit ein, soweit diese für Steiner relevant waren. In der Einleitung hebt Selg den großen Stellenwert und die weite Verbreitung der Misteltherapie hervor und referiert im Wesentlichen die Sachlage von vor 13 Jahren, als die Misteltherapie vielleicht auf einem Höhepunkt ihrer Verbreitung war (und in Deutschland auch noch von den Krankenkassen bei allen Krebserkrankungen bezahlt wurde), während die Situation heute sehr viel schwieriger ist, denn die Kassen zahlen nur noch in Ausnahmefällen. Aber das wäre wohl ein Thema für Band 3 der Dokumentation, der die Entwicklungen bis zur Gegenwart zum Inhalt haben soll.

Vorerst beschäftigt sich Selg mit den Anfängen der Misteltherapie und den wichtigen Fortschritten bei Herstellung und Einsatz der Mistelpräparate, die bis zu Rudolf Steiners Tod (1925) erzielt wurden. Selgs Buch ist eine echte kleine Jahrhundertleistung, denn auch wenn vieles von dem, was sich in dem Band findet, schon bekannt war, ist es doch nie in dieser Fülle und Dichtheit zusammengetragen worden. Das gilt sowohl für die werk- und ideengeschichtlichen Ausführungen zu Krebs und Mistel bei Rudolf Steiner als auch für die “äußere” Geschichte der Misteltherapie. Noch niemals hat ein Buch über die Misteltherapie einen derart großen und gleichzeitig detaillierten Überblick ermöglicht. Dazu gehören auch die Rivalitäten zwischen den Rudolf Steiner nahestehenden Dornacher/Arlesheimer Ärztinnen (Ita Wegman und Mitarbeiterinnen) einerseits und den Stuttgarter anthroposophischen Medizinern und Pharmazeuten andererseits, die bis in peinliche Details dargestellt werden, von denen ich mich frage, ob diese tatsächlich der Nachwelt überliefert werden sollten. Mich als Praktiker interessieren ganz andere Aspekte: Beispielsweise die Aufgabe, die Rudolf Steiner den anthroposophischen Ärzte stellte, sie sollten “das Ca. erkennen, ehe es da ist”, wie Selg den Arzt Felix Peipers zitiert, um durch eine Früherkennung eines Karzinoms die Mistel rechtzeitig einsetzen zu können.

Dr. med. Frank Meyer ist integrativer Hausarzt und Gesundheitsautor. Er lebt und arbeitet in Nürnberg.

Peter Selg: Mensch und Mistel. Die Begründung der onkologischen Viscum-Behandlung durch Rudolf Steiner und Ita Wegman. Salumed Verlag 2016, 467 Seiten gebunden, € 68,00.’
Tot slot weer eens een bijdrage van Michael Eggert, van zijn weblog Egoisten. Vandaag plaatste hij ‘Einfach oder gar nicht – der Nobelpreisträger Saul Bellow als Anthroposoph’:
‘“Einfach oder gar nicht” sei seine Maxime, schrieb Saul Bellow (1915-2005) als junger Mann in seinen kürzlich erschienenen Briefen* – aber er hielt sich nie daran, da er glücklicherweise Maximen im richtigen Augenblick zu vergessen pflegte. Gut so. Denn dieser Literatur-Nobelpreisträger hat denkbar komplexe Roman-Figuren kreiert, wobei sein persönliches Leben an chaotischen Verwicklungen, Jetset-Dasein, immer neuen Ehen, aber auch Unterhaltszahlungen und juristischen Auseinandersetzungen ebenfalls reich gesegnet war. Seit dem überwältigenden Erfolg von Die Abenteuer des Augie March war Bellow ein literarischer Star, ein Pop-Star, der Erfolg in jeder Hinsicht genoß.

Nicht nur das. Bellow war auch der festen Ansicht, er wäre, hätte er diese pochenden, witzigen, geistig sprühenden Romane nicht schreiben können, zum Verbrecher geworden: “I’m glad you observed, as no one else has, Augie’s bent for the illicit. I have often felt that the effort to lead a normal, respectable American life would make an outlaw of me.” Das normale, amerikanisch-bürgerliche Leben, seine jähen, unkalkulierbaren Wendungen und geradezu sarkastischen Verstrickungen erscheinen wie ein Grundmotiv der Probleme von Bellows Roman-Figuren. Bellow hat sich formal von Anfang an dazu entschlossen, der künstlerischen Gestaltung eine treibende, pulsierende Kraft entgegen zu setzen – eine Freude an der Erzählung, an der Entfaltung von Geschichten: “A novel, like a letter, should be loose, cover much ground, run swiftly, take risk of mortality and decay. I backed away from Flaubert, in the direction of Walter Scott, Balzac and Dickens.”

1959 traf Bellow auch Marilyn Monroe – wie er eine Rudolf-Steiner-Leserin –, von der er schrieb, dass sie sich nicht wie ein TV-Star, sondern wie eine “Philosophin” gegeben habe: “Last night I had dinner with Marilyn [Monroe] and her friends at the Pump Room. Today the news sleuths are pumping me. Marilyn seemed genuinely glad to see a familiar face. I have yet to see anything in Marilyn that isn’t genuine. Surrounded by thousands she conducts herself like a philosopher.”

Wieder einmal scheitert eine von Bellows Ehen – in denkbar schlechten, unversöhnlichen Umständen, wovon auch bis heute “Enthüllungsbücher” z.B. von einem seiner Söhne leben. Das Skandalöse an Bellow war eine Konsequenz seiner Tätigkeit: Das Schreiben stand stets an erster Stelle. Freunde und Familie fanden sich in Büchern (unvorteilhaft) wieder, aber Bellow lebte auch das Schreiben aus, indem er sich monatelang nach Europa zurück zog – oder intensiv Liebesbeziehungen und den Zügen des damaligen 60er Jahre-Jet-Set nachpilgerte: “March 4, 1960 Tel Aviv (..) I’ve had too much of sights and flights, and girls.” In seine Reisepläne musste Bellow ab und zu einen Zwischenstop für eine Scheidung einplanen: “I’m away again tomorrow. Paris, London and on the 22nd NYC. Two days to see Greg and I go to Washington and Chicago and Mpls. There I expect to stay a month (six weeks!), get divorced, kiss Adam, and towards the end of May join you in Tivoli.” Man möchte sagen, das eigentliche Motto von Bellows Eskapaden war doch stets: “All my ladies seem furious.”

Tatsächlich darf man an diesen Dramen (“love you, I always will. You are one of the best—probably the best woman I will ever know. I respect you, I wish you every good, but I am trying to save my own sanity just now—probably my very life. I feel it threatened. We must stop.”) quer durch diese Briefe eines Lebens immer wieder teilhaben. Auch an der Möglichkeit, die sich Bellow bot, als er den anthroposophischen Autor Owen Barfield anschrieb. Bellow freute sich, mit jemandem über die Dinge sprechen zu können, die “wirklich bedeutsam” sind – darunter interessierte er sich für das Konzept des Bösen in der Anthroposophie, aber auch für “Gabriel and Michael and their antagonists. I’m afraid I don’t understand the account you give of the powers of darkness.”

Owen Barfields – “Owen Barfield (1898-1997), barrister, man of letters, disciple of Rudolf Steiner and expounder of Anthroposophy, Steiner’s teaching, published many books” – Lehrmethoden waren von der typisch anthroposophischen Art – Barfield (dessen Briefe hier nicht wiedergegeben sind) besprach die “Fortschritte” Bellows in dessen Übungen. Umgekehrt war Barfield nicht dazu in der Lage, Bellows eigene Leistungen zu würdigen. Im Laufe der jahrelangen Briefwechsel beklagt sich Bellow bitter darüber, dass Barfield Bellows weltberühmte Romane nicht im geringsten schätzte, sondern sogar moralisch verurteilte.

Für Bellow selbst war die Tatsache, selbst an sich zu arbeiten, ein biografischer Einschnitt; er arbeitete an den eigentlichen Chakren-Übungen Steiners (Ich bin-Es denkt) – also konkret an der Ausbildung “geistiger Organe”. Tatsächlich aber wurde das Ausmaß seines eigenen inneren und äußeren Chaos durch die Übungen für Bellow selbst sichtbar und daher besser erkennbar: “It’s not a case of out of sight, out of mind. I think often of you and compose quite a few mental letters. But I have no progress to report; much confusion, rather. I mustn’t be altogether negative; there are trace-elements of clarity. I continue to read Steiner and to perform certain exercises. I am particularly faithful to the I Am, It Thinks meditation in the Guidance book you so kindly gave me. From this I get a certain daily stability. I don’t know what causes so much confusion in me. Perhaps I have too many things going on at once.”

Leider hat sich über Jahre dieses Muster – Entschuldigungen und Suche nach Gründen dafür, dass Bellow die Übungen nicht brav gemacht hat – als Grundmotiv in die Briefe zwischen Lehrer und Schüler eingeschlichen. “No progress to report” ist eine Wasserstandsmeldung, die allen übenden Anthroposophen nur zu bekannt sein dürfte. Was ihnen meist fehlen dürfte, ist Bellows Selbstironie, die ständige Brechung des Bedeutsamen, die natürlich auch vor “spirituellen Angelegenheiten” nicht Halt machte: “The ultimate absurdity is that it is the spiritual matters, which alone deserve our seriousness, that are held to be absurd. Perhaps it was wrong of me to put this longing for spiritual fruit in a comic setting.” Diese Art von Humor war dem Lehrer Barfield vollständig fremd.

Auf der anderen Seite machte Bellow gegenüber Steiner eine Entdeckung, die auch typisch sein mag: Steiners elaboriert bis exzentrisch wirkenden Einzelaussagen werden im intensivierten Studium immer vertrauter – bis hin zu der spezifischen Erfahrung, man finde in Steiner das wieder, womit man immer schon gelebt, für das man aber noch keine Worte gefunden hatte: “It is all too bewildering. Steiner makes matters sometimes easier, sometimes much harder. This is not because of the new perspective he gives me; in some ways I am drawn to him because he confirms that a perspective, the rudiments of which I always had, contained the truth.” Man kann vielleicht behaupten, dass diese Erfahrung eine Verbindung zwischen Schüler und Steiner erst herstellt – etwas, was der durch Steiner ausgelöste Perspektivwechsel allein nicht bewirken kann. Die “Rudimente” von Wahrheit, die zu dem gehören, was einen selbst im Innersten trägt und zusammen hält, bei Steiner in aller Fülle ausgebreitet zu finden, eröffnet eine andere Perspektive, die nicht nur intellektueller Natur sein kann; hier weiß man, dass eine Beziehung entsteht, ein Weg, eine Fragehaltung.

Natürlich war Bellow kein Esel. Natürlich sind seine “Entschuldigungen” gegenüber Barfield – etwa, wenn er schreibt, er habe ein halbes Jahr nicht geübt, da er in Israel gelebt, sich politisch engagiert und ein Buch über den Palästinenser-Konflikt geschrieben habe, stets mit einer Spur Ironie unterlegt.

Bis 1979 hat Saul Bellow gegenüber Barfield dann geschwiegen – gegenüber einem Mann, der weder die Bücher noch den Humor, geschweige denn die spezifische spirituelle Entwicklung seines Freundes wahrnahm noch schätzte, ja nicht einmal die ganze seelische Welt dieser Romane mitzuempfinden in der Lage war: “I continue to read your books and to think about you, and to go on reading Steiner and working at Anthroposophy. I wouldn’t like you to think that I am fickle and that I’ve dropped away. No, it’s not at all like that. I am however bound to tell you that I am troubled by your judgment of the books I’ve written. I don’t ask you to like what you obviously can’t help disliking, but I can’t easily accept your dismissal of so much investment of soul.” Die innere Entwicklung des “Anthroposophen” Bellow kann Barfield, wie Bellow erwähnt, nicht beurteilen: “..our or five years of reading Steiner have altered me considerably. Some kind of metamorphosis is going on, I think, and I am at a loss for words when I sit down to write to you.” Vermutlich hat Barfield nicht einmal verstanden, warum Bellow erwähnt, dass Barfield ihn nicht beurteilen könnte: “You will think it absurd that I should make a judge of you.”

Aber Barfield war trotz aller Enttäuschung über ihn dennoch Bellows Einstieg in das Thema Anthroposophie. Er hat sich in seinen Briefen 1979 selbst als “Lehrling” bezeichnet, während Barfield für ihn doch ein “respected veteran” in Sachen Anthroposophie war. Die Beziehung charakterisiert Bellow nochmals klarsichtig in ihrer Einseitigkeit: “I was aware from our first meeting that I was far more alien to you than you were to me.” Und in der Tat: Für Barfield ist Bellow ein vollkommener Fremder geblieben.

*Saul Bellow, Letters’

vrijdag 10 juni 2016

Pallium

Het is het afgelopen half jaar wel duidelijk geworden dat ik me in deze weblog vooral op het Nederlandse nieuws richt. Niet dat er geen ander interessant buitenlands nieuws is, maar ik heb hier mijn handen al vol aan. Niettemin hoop ik binnenkort toch ook nog een rondje langs het Duitse nieuws te maken. Maar nu eerst het laatste nieuws van deze week. Nou ja, dat is niet helemaal waar, want bij de antroposofische gezondheidszorg kwam weliswaar het nieuws deze week naar buiten, maar speelden de gebeurtenissen zelf zich al eerder af, zoals zal blijken. Motief.online had gisteren in één klap vier nieuwsberichten, allemaal uit dezelfde bron. Het eerste is ‘De kracht van het ouder worden’:
“De jaarlijkse conferentie voor mensen die werkzaam zijn in de antroposofische zorg was gewijd aan het thema ‘De kracht van het ouder worden’. Centraal stonden diverse vragen rondom de ouder wordende mens. Bijvoorbeeld: welke impulsen leven er nu in de samenleving onder de ouderen en welke straks? Welke nieuwe vormen van ouderenzorg duiken op, zoals nieuwe woonvormen en krachtkringen? Maar vooral, wat is de kracht en de zin van het ouder worden? En wat willen de jongere mensen met de ouderen? Is er sprake van een betekenisvolle wederkerigheid?

De conferentie in februari werd door de NVAZ (Nederlandse Vereniging van Antroposofische Zorgaanbieders) samen met de Medische Sectie van de Antroposofische Vereniging, het Lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg aan Hogeschool Leiden, de Academie Antroposofische Gezondheidszorg en het Edith Maryon College georganiseerd. Er waren rond de 300 deelnemers en de sfeer was open en enthousiast.

De dag begon met een interview van een drietal ‘ouderen’, waarmee direct de individuele verschillen duidelijk werden in het omgaan met ouder worden. Vervolgens werden lezingen gehouden over de biografie, de plaats van spiritualiteit in het ouder worden en de landelijke ontwikkelingen rondom het inrichten van zorg voor ouderen. In de middag waren er diverse workshops en de dag werd afgesloten met een voordracht over krachtkringen, maar vooral over de liefde. Marjolein Baars verzorgde als clowneske oudere de rode draad door de dag.

Op de website www.conferentie-ag.nl staat niet alleen het programma vermeld, maar voor de eerste keer ook de verslagen van de workshops en beknopte beschrijvingen van de voordrachten. Zo hield biografisch coach Rinke Visser een voordracht over ‘Het leven is om mij heen’, specialist ouderengeneeskunde Marie-José Gijsberts over ‘Spirituele zorg aan het einde van het leven? Dat kan veel beter!’ en directeur-bestuurder Astrid van Zon over ‘Welke veranderingen vraagt de participatiesamenleving van ons?’

Bron: Nieuwsbrief NVAZ uitgave 6 lente 2016”
Het tweede ‘Antroposofische therapeutica’:
“In Nederland werken ongeveer 135 antroposofische (huis)artsen en specialisten. Velen van hen zijn verbonden aan een antroposofisch gezondheidscentrum (vaak therapeuticum geheten); anderen hebben een eigen zelfstandige praktijk. Bij de NVAZ (Nederlandse Vereniging van Antroposofische Zorgaanbieders) zijn twintig van zulke therapeutica aangesloten.

In Arnhem werd door de NVAZ op 17 maart een zogenaamde ‘therapeuticamiddag’ gehouden. Therapeuticum Aquamarijn was de gastheer en ontving ruim veertig deelnemers in het nieuwe onderkomen ‘Onder de Linden’. De onderwerpen waren ondernemerschap, PR en communicatie, oftewel hoe geef je tegenwoordig een therapeuticum vorm en maak je je zichtbaar.

Huisarts Hans van der Togt vertelde over therapeuticum Aquamarijn en welk effect zijn verhuizing had. In het oude schoolgebouw waar het nu gehuisvest is, zitten meerdere reguliere en complementair/ alternatieve zorgaanbieders en een apotheek. Dit zorgt voor samenwerking en wederzijdse bevruchting, waarbij manager Wieneke Groot ervoor zorgt dat men ‘realistisch, met de voeten op de grond’ staat en vooral in ‘gewone taal’ communiceert. Het nieuw ontwikkelde ondernemerschap van alle medewerkers en het bestuur heeft tot de nodige verbeteringen geleid, met ook een duidelijke rol voor de patiënten. Het heeft geleid tot een eigen afspraak met zorgverzekeraar Menzis over het financieren van de consulten. Per patiënt is er nu meer geld en dus ook tijd beschikbaar.

Vervolgens sprak huisarts Peer van Rooij uit Den Bosch over zijn therapeuticum waarin hij samenwerkt met twee homeopathische artsen. Dit geeft een omvang om het therapeuticum organisatorisch te ontwikkelen. Zo kunnen de artsen en medewerkers zich echt op de inhoud van het vak richten.

Peter Staal beschreef zijn therapeuticum De Linde in Tilburg aan de hand van de voorbije zevenjaarsfasen. Nu zijn er drie kernvraagstukken om aan te werken. Het personele vraagstuk: veel wisselingen en een probleem om een tweede arts te vinden. Maar ook tijd hebben en tijd maken voor de patiënt. En ten derde doorverwijzen van patiënten naar de therapeuten, oftewel, hoe zorg je dat zij voldoende verdienen en blijven? Erik Baars presenteerde in dit kader de opbrengsten van de enquête onder de medewerkers van de therapeutica.

Na de pauze was er een drietal workshops. Peter Staal vertelde over het proces samen met de directie van Weleda voor het verbeteren van de profilering van de antroposofische gezondheidszorg. Erik Baars hield een workshop over het implementeren van de zorgprogramma’s en hoe deze te gebruiken om meer bekendheid aan de antroposofische gezondheidszorg te geven. Wieneke Groot presenteerde met Klaas IJkema en Hans van Tol hun nieuwe initiatief FACET, in haar workshop over de organisatie van een therapeuticum. Hiermee willen zij met advies op diverse terreinen therapeutica ondersteunen (zie ook www.therapeuticumadvies.nl).

De middag eindigde met een open discussie, zoals over de ‘juiste’ organisatievorm voor een therapeuticum, waarbij alle medewerkers de verantwoordelijkheid dragen voor het ondernemerschap, het opvolgingsvraagstuk van huisartsen en therapeuten, en het creëren van meer tijd voor de patiënt en patiëntparticipatie.

Eind dit jaar komt er een vervolgbijeenkomst over het onderwerp therapiefonds en participatie van patiënten. De therapeutica in Utrecht en Gouda hebben aangegeven gastheer te willen zijn.

Bron: Nieuwsbrief NVAZ uitgave 6 lente 2016”
Het derde bericht ging over ‘Ontwikkelingen antroposofische thuiszorg’:
‘De afgelopen jaren is ook in de antroposofische gezondheidszorg de vraag naar thuiszorg aan het toenemen. Vooral voor ouderen, maar ook andere doelgroepen als mensen met NAH- (niet-aangeboren hersenletsel), GGZ- en autistiforme problematiek. Dit heeft zowel met het overheidsbeleid te maken, waardoor er minder 24-uurs opvang is, als ook met de toegenomen wens om in de eigen omgeving te blijven leven en hier zorg te ontvangen.

De verschillende antroposofische thuiszorgorganisaties hadden in maart in Eindhoven hun eerste bijeenkomst als Platform Antroposofische Thuiszorg. Mariel Carré begon vijf jaar geleden in Maastricht met Pallium Portam voor het aanbieden van thuiszorg op antroposofische basis. Zij biedt inmiddels met een grote groep professionals in verschillende disciplines zorg aan in Zuid-Limburg. De totale omzet bedroeg in 2015 rond de € 400.000.

In navolging hiervan startte in 2015 Pallium Antropos in Eindhoven. Na een wat moeizaam begin kwam dit initiatief onder de hoede van Thea Looijmans en werd de naam veranderd in Pallium Thuiszorg Eindhoven. Linda Lieverse begon in 2015 in Leiden met Cuprum, dat succesvol van start is gegaan en ook buiten Leiden zorg levert. Daarnaast zijn er initiatieven in Nijmegen en Bilthoven.

Pallium Portam heeft alle initiatieven hulp geboden bij de start en de vraag is of er niet een landelijke organisatievorm mogelijk is om meer initiatieven te gaan ondersteunen. Het Platform is mede bedoeld als een eerste stap om dit te onderzoeken.

In de eerste bijeenkomst in maart kwamen twee duidelijke vragen naar voren. Ten eerste het vinden van een passende en juiste juridische vorm. En ten tweede het aanbieden van kwalitatief goede scholing aan de medewerkers. De thuiszorgorganisaties zijn nu netwerken van zelfstandig opererende professionals, waarbij bijvoorbeeld Pallium Portam de rol heeft van een bemiddelingsbureau tussen zorgvrager en zorgaanbieder.

De thuiszorg wordt bij voorkeur door ZZP-ers uitgevoerd, waardoor de thuiszorgorganisatie niet een rol heeft als werkgever. Er is echter wel de vraag om continuïteit op een langere termijn te bieden en een bemiddelingsbureau is hiertoe te kwetsbaar. Om de onderscheidende kwaliteit te kunnen bieden is de scholing van de medewerkers belangrijk, met name de scholing op antroposofische onderwerpen. Hoe je dit doet als relatief kleine zorgaanbieder is ook een vraag. Beide vragen zullen verder worden uitgezocht. In mei was er een volgende bijeenkomst, waarin het nieuwe initiatief Amada uit Hoorn zich aansloot.

Schilderij klaproos: Marjan van Zeyl.

Bron: Nieuwsbrief NVAZ uitgave 6 lente 2016’
Het vierde en laatste beschreef ‘De laatste levensfase’:
‘De antroposofische zorg heeft voor mensen die op leeftijd zijn ongelofelijk veel waardevols te bieden. Dat zit hem niet alleen in de diagnostiek van de hele mens, de bijzondere antroposofische medicijnen, preparaten en oliën die het lijden kunnen verlichten. Het zit hem ook niet alleen in de respectvolle bejegening van de oudere mens. Dit alles is binnen de antroposofische (ouderen)zorg ingebed in een visie op de zin van het leven en de zin van het oud worden. Maar ook de zin van het sterven op je eigen tijd.

In de nieuwste themanieuwsbrief van de NVAZ (Nederlandse Vereniging van Antroposofische Zorgaanbieders) zijn al deze unieke kenmerken van de antroposofische gezondheidszorg terug te vinden. De titel van de voorjaarseditie 2016 van ‘Community antroposofische gezondheidszorg’ (uitgave 6) is ‘De laatste levensfase’.

Naast verschillende nieuwsberichten en verslagen van bijeenkomsten, bestaat de tweede helft van de nieuwsbrief uit verdiepende artikelen over dit onderwerp. Zoals een interview met prof.dr. Hans Reinders, de afgelopen tien jaar houder van de Bernard Lievegoed Leerstoel aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Hij is wegens zijn emeritaat niet meer beschikbaar, naar zijn opvolg(st)er wordt gezocht. Het LOV (het landelijk ouderverbond) had eerder een vraag voor onderzoek naar de toekomst van ouderen met een verstandelijke beperking bij hem en zijn onderzoeksteam neergelegd omdat het zich zorgen maakt om de toekomst van hun kinderen. “Ik heb het rapport gemaakt”, zegt Reinders, “het is een voorstudie. Het echte werk moet nog gebeuren. Ik ga het zelf niet meer doen. Ik heb het LOV hele concrete aanbevelingen gedaan om stappen te zetten. Maak coalities! Werk samen om hierin resultaten te halen, heb ik tegen ze gezegd.”

Er is een interview met verpleegkundige Joke Appelman uit Bergen (N-H) die over haar ervaringen met oudere mensen vertelt. De initiatiefnemers van krachtkringen als hulp bij het verteren van het aardse leven leggen uit wat zij voor zich zien. Tot slot schuwt psychogeriater Jan Pieter van der Steen de controverse niet en geeft hij onverbloemd zijn mening over euthanasie. Waar vervolgens twee bestuursleden van de NVAZ hun commentaar op leveren.

Bron: Nieuwsbrief NVAZ uitgave 6 lente 2016’
Wat de bron is, wordt zo wel duidelijk. Auteur van bijna al die bronberichten was John Benjamin, programmacoördinator van de NVAZ. Vanuit aanpalende sector, landbouw en zorg, bracht dinsdag Stichting Grondbeheer het bericht ‘Hondspol500: de daadkracht van het individu en de macht van het grote getal’ uit:
‘De Hondspol500 zijn 500 doeners met een rijk hart die met vereende schenkkracht een daad willen stellen voor een duurzame wereld: het vrij* maken van de biodynamische landbouwgrond onder zorgboerderij de Hondspol. En u kunt meedoen, anoniem of met naamsvermelding van uzelf en/of bedrijf!

Biodynamische landbouw is de kortste route naar een schone, diervriendelijke en levendige aarde. Dat laat zorgboerderij de Hondspol in Driebergen al meer dan dertig jaar zien. De tuinders en boeren produceren gezond en lekker voedsel en als spin-off van hun biodynamische werkwijze neemt de biodiversiteit en kwaliteit van de leefomgeving alleen maar toe.

Dit groene pareltje van Driebergen werd door financiële problemen van de voormalige eigenaar bedreigd. Om het voortbestaan van De Hondspol zeker te stellen, heeft Stichting Grondbeheer zich over de 30 hectare landbouwgrond ontfermd. Om de grond te kunnen kopen, heeft Grondbeheer een lening afgesloten bij Triodos Bank. Het doel van de Hondspol500 is om deze lening binnen 7 jaar af te lossen. Als de grond vrij is van lastendruk kan de pachtprijs voor de boeren en tuinders omlaag; vanwege de rente op de obligaties gaat de pachtprijs met schenkgeld meer omlaag. De aflossing van de lening heeft ook een maatschappelijke urgentie. Stichting Grondbeheer heeft financiële ruimte nodig om meer biodynamische landbouwgrond aan te kunnen kopen. Op de korte termijn zullen er namelijk een groot aantal biodynamische boeren en tuinders, die geen bedrijfsopvolging binnen de eigen familie hebben, met pensioen gaan. Een twintigtal van hen heeft de wens geuit om hun levenswerk bij Stichting Grondbeheer onder te brengen. Op deze manier kan vitale landbouwgrond zonder winstoogmerk doorgegeven worden aan de nieuwe generatie biodynamische boeren en tuinders.

Bent u een doener met een rijk hart? Dan bent u 1 van de 500 die wij zoeken voor de Hondspol500. Kleine, gemiddelde en grote schenkers geven samen meer dan de som der delen. De 30 hectare van de Hondspol is namelijk meer dan grond: het is een vruchtbare bodem waar we nu en in de toekomst van kunnen oogsten en leven.

Zo kunt u meedoen:
Een periodieke schenking met een looptijd van minimaal 5 jaar; uw jaarlijkse bijdrage is volledig fiscaal aftrekbaar.
– Als donateur of met een eenmalige schenking; uw bijdrage is deels fiscaal aftrekbaar.
– Een lening met periodieke schenking met een looptijd van minimaal 5 jaar; een combinatie van lenen en schenken waarbij u de fiscale voordelen van periodiek schenken optimaal benut.
– De aankoop van een eeuwigdurende obligatie aan toonder a 500 euro per stuk; de obligaties zijn verhandelbaar en hebben een startrente van 1,5%.
– Een pakket op maat voor uw financiële situatie; onze penningmeester neemt contact met u op.

Anoniem of met naamsvermelding van jou en/of je bedrijf:
– U kunt anoniem schenken of onder een alias of pseudonieum.
– U kunt onder uw persoonsnaam en/of bedrijfsnaam schenken.
Op het online platform (vanaf 24 juni online) kunt u zelf kiezen hoe u vermeld wilt worden. Er is plek voor een persoonsnaam, bedrijfsnaam, plaatsnaam, citaat, foto, logo en bijdrage vermelden.

Richtbedrag:
Elke bijdrage is welkom. Wilt u toch graag een richtbedrag weten? We streven naar een gemiddelde van 3500 euro per schenker/obligatiehouder verspreid over 7 jaar.

*Wat is vrije grond?

Vrije grond is gekocht met schenkgeld en obligaties van burgers. Daardoor is de grond geen particulier eigendom meer of onderpand voor de bank. Bij natuurgebieden vinden we dit al heel gewoon. Het behoud van landbouwgrond is echter minstens zo belangrijk: het is de bron van ons voedsel. Door landbouwgrond vrij te maken, kan het tegen een eerlijke pachtprijs aan biodynamische boeren beschikbaar worden gesteld; waarbij de rente op de eeuwigdurende obligaties betaald wordt uit de pachtprijs. Het mooie van deze aanpak is dat het een langetermijnoplossing biedt voor het behoud van vruchtbare landbouwbodems.

De Hondspol

Zorgboerderij de Hondspol is een gemengd boerenbedrijf aan de rand van Driebergen. In de weilanden grazen de vijftig melkkoeien en in de moestuin worden diverse groentes geteeld. De melk wordt in de eigen zuivelmakerij dagelijks verwerkt tot zuivel en kaas. De producten zijn te koop in de boerderijwinkel en bij natuurvoedingswinkels in de regio. De Hondspol is in 1984 opgericht en daarmee één van de eerste zorgboerderijen in Nederland. Mensen met een beperking kunnen hun mogelijkheden ontwikkelen aan het boerenwerk.’
Stichting Demeter maakt melding van een ‘Onderzoeksverslag Biodynamische Zorglandbouw’:
‘Maaike Bronsema en Melle van Schaik hebben in het kader van het afstuderen voor de Major Dieren in de Zorg, Diermanagement bij Hogeschool Van Hall Larenstein, stage gelopen bij onze stichting en een onderzoeksverslag geschreven over De afwegingen tussen dier en zorg op biodynamische zorgboerderijen. Het gehele verslag kunt u hier downloaden: Publicatieversie Onderzoeksverslag Biodynamische Zorglandbouw’
Biojournaal meldt vandaag op zijn beurt ‘Onderzoeksverslag “Afwegingen tussen dier en zorg op biodynamische zorgboerderijen”. “Stel productie op BD-zorgboerderij voorop”:
‘Bij de afwegingen die op BD-zorgboerderijen in Nederland gemaakt worden met betrekking tot dieren en zorg moet de productie voorop worden gesteld. Ook dient er gelet te worden op welke activiteiten deelnemers uitvoeren om te voorkomen dat dierenwelzijn wordt verminderd. Dit concluderen Maaike Bronsema en Melle van Schaik. Zij hebben in het kader van het afstuderen voor de Major Dieren in de Zorg, Diermanagement bij Hogeschool Van Hall Larenstein, stage gelopen bij de Stichting Demeter in Driebergen. Maiake en Melle hebben een onderzoeksverslag geschreven over 'De afwegingen tussen dier en zorg op biodynamische zorgboerderijen'. Het gehele verslag kunt u hier downloaden.

De doelgroep van het onderzoek bestaat uit biologisch-dynamische zorgboerderijen met een veehouderijtak. Negen bedrijven hebben deelgenomen aan het onderzoek. In de samenvatting staat onder meer:

Uit de resultaten blijkt dat er afwegingen worden gemaakt voor de veiligheid van deelnemers of dieren. Hierbij wordt er gekeken naar het aanschaffen, het ras en het wegdoen van dieren. Deelnemers en dieren kunnen voor veiligheid gescheiden worden gehouden. Meerdere zorgboerderijen geven aan dat risico's bij zorgboerderijen horen. Er worden afwegingen gemaakt tussen activiteiten voor deelnemers en dierenwelzijn. Zo mogen deelnemers niet altijd zelf voeren of melken. Ook andere activiteiten mogen niet altijd uitgevoerd worden als hierdoor het dierenwelzijn verminderd wordt. Afwegingen worden gemaakt tussen zorg of productie. Hierbij gaat het om dieren, bedrijfstak en werkzaamheden.

Van de geïnterviewde bedrijven zijn er weinig aangesloten bij Federatie Landbouw en Zorg en een meerderheid van de bedrijven heeft een grote productietak. Dit kan zorgen voor minder afwegingen richting de zorg. Meerdere respondenten spraken zichzelf in het interview tegen. Het kan zijn dat gemaakte afwegingen in het gesprek niet naar voren zijn gekomen, hoewel ze wel worden gemaakt. De biodynamische visie botst weinig met de zorgtak, door gepaste aandacht voor het dier, doordat het een levensovertuiging betreft en inclusie in de maatschappij belangrijk wordt gevonden.

Er wordt geconcludeerd dat het van belang is dat de productie voorop wordt gesteld, er wordt gelet op de keuze van dieren voor veiligheid van deelnemers en er wordt gelet op welke activiteiten deelnemers uitvoeren om te voorkomen dat dierenwelzijn wordt verminderd.

Aanbevolen wordt dat Stichting Demeter de resultaten beschikbaar stelt voor de bedrijven en vervolgonderzoek naar de afwegingen op andere soorten zorgboerderijen of kwantitatief onderzoek.

Klik hier voor de publicatieversie van het “Onderzoeksverslag Biodynamische Zorglandbouw”.’
Interessant is ook deze overweging van Bionext-directeur Bavo van den Idsert op zijn weblog afgelopen woensdag 7 juni, ‘Kortsluiting’ getiteld:
‘Vanmorgen werd ik wakker met een vraag. Waarom beschouwen voedingswetenschappers componenten als vitaminen en mineralen in natuurlijke voedingsproducten qua voedingswaarde identiek aan chemische verbindingen die in een laboratorium gemaakt worden? Op de scheikunde tabel is er geen verschil: natuurlijke vitamine C heeft dezelfde scheikundige verbindingen als chemisch gefabriceerd ascorbinezuur. Maar in het lichaam is er wel een verschil: vitamine C die in je maag vrij gemaakt wordt uit de sinaasappel, dat is toch een ander proces dan de directe opname van ascorbinezuur. Hier is een parallel te trekken met de landbouw: een plant die zelf zijn voedingsstoffen moet winnen uit de bodem, maakt een andere ontwikkeling door dan een plant die via kunstmest of water chemisch-synthetische voedingsstoffen krijgt toegediend. De groei van de plant in de biologische bodem verloopt in de eerste fase trager, maar de weerbaarheid van deze plant is sterker. Daarom is de natuurlijk gegroeide plant minder kwetsbaar voor ziekten en zijn er geen chemisch-synthetische bestrijdingsmiddelen nodig. Zie hier het principe van de biologische landbouw.

Daarmee is mijn vraag nog niet beantwoord. De scheikundige realiteit is kennelijk voor een voedingswetenschapper belangrijker dan mijn meer holistische kijk op de werkelijkheid. De voedingswetenschapper rafelt iedere vrucht, plant en ei uiteen op basis van de scheikundige structuren. De appel valt uiteen tot een opsomming van water, suiker, vezels, vitaminen en mineralen en wat er nog meer in mag zitten. Als je die losse componenten uit de natuur of uit de chemie door elkaar husselt heb je echter geen appel. En zo ervaart de maag dat ook. De voedingsindustrie husselt zich een ongeluk met componenten om ons zoveel mogelijk te laten eten. Dat is goed gelukt, we zijn veel te dik geworden. En we worden steeds zieker met zijn allen. De 90 miljard ongezondheidskosten die we jaarlijks in Nederland uitgeven, zijn daar het harde bewijs van. De voedingswetenschapper heeft daar maling aan, omdat het buiten zijn verhaal van de scheikundige werkelijkheid valt. Daarom sponsort de voedingsindustrie, die in hetzelfde verhaal van scheikundige componenten en de sensorische kwaliteiten ervan leeft, het onderzoek van de voedingswetenschapper. Zij geloven in elkaar, ze houden elkaar krampachtig vast.

Mijn holistische verhaal over de andere werkzaamheid van de hele appel is een compleet ander discours dan het scheikundige verhaal. Het gevolg is kortsluiting. De wetenschappers beklagen zich over de volstrekt onwetenschappelijke benadering van de consument, die er niets meer van begrijpt. Ik beklaag me over de domheid van de wetenschappers die niet inzien dat zij met hun deterministische kijk op de werkelijkheid de paradijselijke appel tot scheikundige componenten gereduceerd hebben. Met desastreuze gevolgen...’
Uit een andere sector, namelijk pedagogie, is het bericht van vandaag van de Vereniging van vrijescholen afkomstig, over ‘Steeds meer initiatiefkracht voor nieuwe vrijescholen’:
‘In steeds meer plaatsen in Nederland richten ouders initiatiefgroepen op om nieuwe vrijescholen te starten. De afgelopen vier jaar groeide het aantal leerlingen op de vrijescholen in Nederland met bijna 25%. Een logisch gevolg is een toenemende behoefte een scholen en klassen waar deze leerlingen terecht kunnen.

Initiatiefkracht en enthousiasme

De afgelopen jaren startten nieuwe vrijescholen in het basisonderwijs in onder meer Amsterdam-Noord en Rotterdam-West. Ook in het voortgezet onderwijs werden op verschillende plaatsen nieuwe vrijeschoolafdelingen opgericht. Bijvoorbeeld in Delft, Zwolle en Heerlen. “Er moet behoorlijk wat werk verzet worden om een nieuwe vrijeschool echt van de grond te krijgen. Maar de initiatiefkracht en gedrevenheid van ouders valt op. Het werkt enthousiasmerend en ze krijgen veel voor elkaar”, vertelt Rian van Dam, voorzitter van de Vereniging van vrijescholen.

Nieuwe initiatieven

Op dit moment wordt er hard gewerkt aan nieuwe vrijescholen in onder andere Utrecht-West (PO), Culemborg (VO) en Deventer (VO). De berichtgevingen over nieuwe scholen en scholen die de groei amper kunnen bijbenen volgen elkaar snel op. Berichtgeving deze week:

Nieuwe vrijeschool Arnhem start met inschrijvingen
Een locatie voor de vrije school in Oosterbeek of Arnhem-Noord is er nog niet, maar ouders kunnen hun kinderen vanaf dinsdag toch al inschrijven voor het nieuwe schooljaar. Bijna honderd ouders hebben zich bij de initiatiefnemers voor een vrije school gemeld. Lees verder…

B&W positief over nieuwe vrijeschool in Castricum
Het college van B&W in Castricum stelt de gemeenteraad voor om het verzoek van het bestuur van de Stichting Vrije school Castricum in te willigen. Dit betekent dat deze school na de zomervakantie in 2017 zou kunnen starten. Lees verder…

Vrijeschool Zeeland (PO) voert leerlingenstop in
Terwijl veel Zeeuwse basisscholen kampen met dalende leerlingaantallen, krijgt de enige vrije basisschool van de provincie de laatste tijd zo veel nieuwe aanmeldingen dat een leerlingenstop is ingevoerd voor komend schooljaar. “We moeten wekelijks ouders teleurstellen”, zegt directrice Elisabeth Steinmeijer. Lees verder…

Netwerkbijeenkomst initiatiefgroepen

Om initiatiefgroepen te ondersteunen organiseert de Vereniging van vrijescholen jaarlijks een netwerkbijeenkomst. Daarin wordt de laatste kennis en regelgeving gedeeld. Maar het voornaamste doel is om onderling ervaringen uit te wisselen, zodat het wiel niet altijd opnieuw uitgevonden hoeft te worden. Dit jaar vindt de bijeenkomst plaats op zaterdag 1 oktober op de Stichtse Vrije School in Zeist.

Kijk voor alle initiatieven op de scholenkaart. Nieuwe initiatiefgroepen kunnen zich melden door een e-mail te sturen naar vereniging@vrijescholen.nl.’
Tot slot is deze blogpost van Mieke Mosmuller van eergisteren nog interessant, ‘Een reflectie op het Boze’:
‘In de afgelopen maanden heb ik meerdere religieuze en filosofische gedachten geciteerd, zoals deze zijn opgeschreven in het verloop van vele eeuwen. Als we de mogelijkheid hadden om op hetzelfde moment alles tegelijk te denken, zouden we waarschijnlijk een compleet idee hebben van het Boze in zijn wezen, en we zouden ook een idee hebben hoe de aanschouwingen met betrekking tot het Boze veranderd zijn in het verloop van de tijd. Maar we kunnen alleen het ene na het andere denken, niet alles tegelijk. Het gehele, overzichtelijke beeld blijft een geheim...

Wanneer wij ervaren hoe de ziel een bemiddelaarster tussen twee krachten die om haar vechten is – een kracht die verleidt om de aarde te verlaten aan de ene kant; een kracht om met de aarde te vergroeien aan de andere kant, leren we een andere vorm van bemiddelen kennen. De ziel moet de balans vinden tussen de krachten die in haar opwellen, en de krachten die van buiten komen. We zoeken altijd naar de balans tussen een leven in de zintuiglijke wereld en een leven in het gedachten- en gevoelsleven, het wensleven. In het innerlijke leven is er altijd deze kracht die ons wil absorberen in gedachten en gevoelens, van de realiteit wil laten wegdromen. Het uiterlijke leven trekt onze aandacht, forceert ons om wakker te worden uit onze dromen en de weg terug te vinden naar de realiteit – zoals de zintuigen ons deze geeft. Rudolf Steiner heeft deze verleidende wezens hun namen gegeven: het wegdromen in gedachten is een wezen: Lucifer; het schijnen van de zintuigen is ook een wezen: Ahriman. Alles wat wij beleven lijkt in eerste instantie van deze twee werelden te komen. Als er echter een volmaakte balans daartussen bestond, zou het boze niet mogelijk zijn. Het boze is niet één onderdeel van een dualiteit: van goed en kwaad. Het zijn de tegenstellingen: geabsorbeerd zijn in denken, of leven in de schijn van de zintuigen, in de waarneming.

Er is een prachtig stukje tekst dat ons naar de balans leidt, het wijst ons daarheen de weg, laat zien wat “bemiddelen” zou moeten zijn. Het is een uitleg van een scene in Steiners Mysterie-drama. Benedictus is de spirituele leraar, Capesius een student. Steiner zegt zelf daarover:

“Benedictus vertelde Capesius: Men kan nu ook hetzelfde heersen van een drie-heid, van de polariteit of van de tegenstelling in de drie-heid, van de maatvolle balans in andere gebieden van ons bestaan vinden. Laat ons van een ander standpunt uit het denken, het innerlijke voorstellen trachten te vatten. Als eerste heb je het innerlijke voorstellen, het je inwerken in de wereldgeheimen. Het tweede zou zuivere waarneming zijn, laten we zeggen, gewoonweg luisteren. Sommige mensen zijn meer geneigd om in zichzelf overal over na te denken. Anderen houden niet van denken maar luisteren liever, ontvangen alles door te luisteren, dan nemen ze alles aan vanuit autoriteit, zelfs als het de autoriteit van natuurlijke verschijnselen betreft, omdat er, natuurlijk, een dogma van de uiterlijke ervaring is, wanneer men zich de uiterlijke natuurverschijnselen laat opdringen.

Benedictus kon snel laten zien aan professor Capesius dat in het eenzame denken Luciferische verlokking ligt, terwijl in enkel luisteren of in welke andere soort van waarnemen, het Ahrimanische element aanwezig is. Maar men kan op het pad in het midden blijven, en tussen de beiden door bewegen, zo te zeggen. Men behoeft niet alleen te verwijlen in het abstracte piekerende denken waarin we onszelf opsluiten in onze ziel zoals een kluizenaar, eveneens is het niet nodig om onszelf geheel te wijden aan alleen maar zien of horen wat onze ogen en oren ons laten zien en horen. We kunnen nog iets anders doen. We kunnen wat we denken innerlijk zo levend en vol kracht maken dat onze eigen gedachte voor ons verschijnt als iets levends en we ons daarin levend verdiepen zoals in iets wat we horen of zien, zodat de eigen gedachte zo concreet wordt als wat we horen of zien. Dat is de middenweg.

In enkel gedachten, die tot het piekeren behoren, bestormt Lucifer de mens. In enkel luisteren, zij het door het waarnemen, zij het door de autoriteit van de mensen, is het Ahrimanische principe aanwezig. Wanneer wij onze ziel innerlijk versterken en activeren zodat we onze gedachten kunnen horen of zien wanneer we ze denken, dan hebben we het mediteren. Mediteren is de middenweg. Het is geen denken en geen waarnemen. Het is een denken dat zo levend in de ziel leeft als het waarnemen levend leeft, en het is een waarnemen van wat niet buiten de mens is maar een waarneming van gedachten. Tussen het Luciferische element van de gedachte en het Ahrimanische element van de waarneming, vloeit het leven van de mediterende ziel in een goddelijk-spiritueel element dat in zichzelf de rechtmatige ontwikkeling van wereldverschijnselen draagt. De mediterende mens, die in zijn gedachten zo leeft dat deze in hem zo levend worden als waarnemingen in hem zijn, leeft in deze goddelijke, voortvloeiende stroom. Aan zijn rechterzijde zijn slechts gedachten, aan zijn linkerzijde het Ahrimanische element, slechts het luisteren; hij sluit geen van beiden buiten maar begrijpt dat hij in een drie-heid leeft, dat het leven wordt geregeld door het getal. Hij weet ook dat er een polariteit, een tegenstelling is tussen de twee elementen, waartussen het mediteren zich voortstromend beweegt. En hij weet ook dat in de juiste maat het Luciferische en Ahrimanische element hier in het mediteren in balans moeten worden gehouden.”

Zo leren we hier een nieuw gezichtspunt op het boze kennen, niet het boze in tegenstelling tot het goede, maar het boze als een afleiding van een perfect evenwicht, een afleiding die mogelijk is op twee verschillende wijzen.’
Helaas vermeldt ze niet wat de vindplaats is van dit uitvoerige Steinercitaat. Dat doet Ridzerd van Dijk met zijn prachtige De grote Rudolf Steiner Citatensite dan toch veel beter. En dat nog dagelijks ook!
.

zondag 5 juni 2016

Overslaan


Ik blijk de maand mei te hebben overgeslagen. En het is nog wel de jubileummaand van deze weblog! Sinds 1 mei bestaat die namelijk alweer acht jaar. De al eerder genoemde aanstaande miljoenste pageview komt nog immer dichter bij. Vandaag zitten we op 965.289, en die telling begon pas ruim een jaar na de start in mei 2008. In het begin waren er echter nog niet zo veel bezoekers. Nu is het trouwens ook minder, omdat ik hier weinig activiteit ontplooi. Toch is een stabiel huidig aantal van circa driehonderd pageviews per dag helemaal niet verkeerd. Wat uiteraard ook te maken heeft met de archieffunctie die deze weblog vervult.

Alles goed en wel, wat te doen om de schade van een maand in te halen? Simpel, wat ik altijd doe: bericht na bericht dat van belang is hier opvoeren. En ja, die vind ik tegenwoordig dus vaak bij Motief en Antroposofie Magazine. Daarbij past een full disclaimer, omdat ik van beide zelf deel van uitmaak. De laatste keer kon ik een nieuwe landingspagina voor antroposofie.nl introduceren, namelijk in ‘Landing’ op 27 april. Wat is er sindsdien gebeurd? Laat ik het maar een beetje chronologisch aanpakken. Ik begin bij motief.online. Op 11 mei werd daar ‘Stichting Grondbeheer redt Hondspol en zoekt schenkers’ gemeld:
‘Berichtten we op 28 oktober van het afgelopen jaar al een “Succesvolle crowdfunding voor de Hondspol”, waarbij in ruim twee weken het streefbedrag van 250.000 euro werd gehaald voor de roerende goederen van deze geplaagde zorgboerderij in Driebergen, is hier op 29 april definitief het onroerend goed van 30 hectare biologisch-dynamische landbouwgrond bijgekomen, zoals Antroposofie Magazine bericht. Het is Stichting Grondbeheer die, volgens haar eigen doelstellingen, “met schenkgelden van donateurs landbouwgrond aankoopt en tegen rechtvaardige prijzen verpacht aan biologisch-dynamische boeren en tuinders. Hiermee wil Grondbeheer het biodynamische landbouwareaal uitbreiden en continueren voor huidige en toekomstige generaties.”

We volgen verder het bericht van Grondbeheer, die in juni een campagne begint om op haar beurt weer schenkers te werven: “De grond wordt tegen een pachtprijs – waarbinnen duurzame en diervriendelijke bedrijfsvoering mogelijk blijft – verpacht aan de huidige boeren en tuinders. Met de aankoop is het voortbestaan van De Hondspol gered.

De Hondspol was in zwaar weer gekomen, mede door de financiële gevolgen van nieuwe wet- en regelgeving. Voorheen was de boerderij het eigendom van Stichting Lievegoed, een antroposofische zorginstelling voor mensen met een lichamelijke en/of psychische beperking. Door de financiële problemen heeft Lievegoed, ondanks de goede resultaten van De Hondspol, moeten besluiten om de boerderij te verkopen. De boeren, tuinders en zuivelverwerkers zetten toen direct een actie op touw om de boerderij te redden. Dankzij een geslaagde crowdfundingsactie konden de roerende goederen, zoals de koeien en machines, overgenomen worden. Met de hulp van Stichting Grondbeheer is nu ook de landbouwgrond veiliggesteld. Om de 30 hectare te kunnen kopen, heeft Grondbeheer een lening bij Triodos Bank afgesloten. Nu is het zaak om de lening snel af te lossen. Als de grond vrij is van lastendruk kan de pachtprijs voor de boeren en tuinders omlaag. Op 24 juni zal Stichting Grondbeheer een campagne aftrappen om periodieke schenkers, sponsors en obligatiehouders te werven. Het doel is om binnen 7 jaar de grond vrij te maken.

De aflossing van de lening heeft maatschappelijke urgentie: Stichting Grondbeheer heeft financiële ruimte nodig om meer biodynamische landbouwgrond te kunnen aankopen. Op korte termijn zal er namelijk een groot aantal biodynamische boeren en tuinders, die geen bedrijfsopvolging binnen de eigen familie hebben, met pensioen gaan. Wanneer Stichting Grondbeheer deze grond aankoopt, kan zij jonge boeren en tuinders in de gelegenheid stellen een eigen biologisch-dynamisch bedrijf te starten. Hiermee kan de vitale landbouwgrond, het levenswerk van de gepensioneerde bd-boeren, worden doorgegeven aan een nieuwe generatie.”’
Dezelfde 11 mei bracht ook ‘Jeugdzorginstelling Intermetzo in de problemen’:
‘Intermetzo is bijna failliet, wist NRC Handelsblad op 28 april te melden:

“Intermetzo, een van de grootste jeugdzorginstellingen van het land, staat op de rand van faillissement. Dat zeggen bronnen binnen jeugdzorg en gemeenten tegen NRC. De organisatie, die hulp biedt aan 4.500 kinderen, kampt met betalingsachterstanden: gemeenten moeten naar verluidt nog ‘miljoenen euro’s’ aan Intermetzo betalen. De organisatie is in gesprek met onder meer ambtenaren van het ministerie van VWS om een bankroet te voorkomen. Intermetzo wil de berichten ‘bevestigen noch ontkennen’ en weigert verder commentaar.”

Dit is ook opmerkelijk in het licht van de geschiedenis van deze organisatie. De landelijke antroposofische zorginstelling De Zonnehuizen ging eind 2011 failliet, wat tot grote onrust leidde en breed in het nieuws kwam. Hierna werd Zonnehuizen overgenomen door LSG-Rentray, die in 2013 voor de hele organisatie de nieuwe naam Intermetzo aannam.

“Bij Intermetzo Zonnehuizen is antroposofie een inspiratiebron. Ieder kind is uniek in wie hij is, hoe hij is, wat hij meemaakt en wat hij wil. Wij baseren ons werk op deze eenheid. In ons handelen staat de ontmoeting centraal. Ouders en kind zijn onlosmakelijk verbonden. Samen doen wij wat nodig is om ontwikkelingen te bevorderen in een omgeving die aandacht een betrokkenheid uitstraalt. Met het gewone leven als referentiekader kiezen wij voor positieve benadering en begeleiding met een duurzaam effect.”

Eind 2013 moest Intermetzo de Michaelshoeve in Brummen sluiten, omdat het pand financieel onmogelijk was te onderhouden. Dit was overigens ook al een probleem toen de Michaelshoeve nog zelfstandig was. De oorzaak van het recentelijk bijna omvallen van Intermetzo ligt niet direct bij mismanagement, maar eerder bij het nieuwe zorgsysteem, de WMO (Wet Maatschappelijke Ondersteuning), waarbij zorgorganisaties met onbeheersbaar veel gemeenten te maken krijgen die bovendien de rekening veel te laat betalen. Zoals de NOS dezelfde dag berichtte:

“Intermetzo dreigt ten onder te gaan aan grote betalingsachterstanden, schrijft de krant. De instelling heeft naar verluidt nog miljoenen euro’s tegoed van gemeenten. Sinds jeugdzorg vorig jaar een gemeentetaak werd, kampen veel jeugdzorginstellingen met betalingsachterstanden. Ze hebben met elke gemeente een eigen contract en iedere gemeente gebruikt zijn eigen productcodes om de behandelingen te beschrijven. In totaal zijn er 113.000 codes in omloop en als op een factuur niet de juiste code staat, blijft betaling uit.”

Televisieprogramma EenVandaag wist interne documenten in handen te krijgen waaruit de problemen heel duidelijk bleken. Zodat de zorginstelling zich 28 april toch genoopt zag te reageren op al het nieuws over haar financiële situatie:

“Intermetzo betreurt de berichtgeving in de media over haar financiële positie. Dit temeer omdat alle betrokken partijen zich tot het uiterste inspannen om de continuïteit van zorg aan jeugdigen bij Intermetzo te garanderen. Zo is er constructief overleg met gemeenten over het betalingsverkeer en wordt er overleg gevoerd met een mogelijke samenwerkingspartner en met het departement van VWS en de Transitie Autoriteit Jeugd (TAJ). Intermetzo gaat er op basis van de lopende gesprekken met alle betrokken partijen van uit dat er een goede oplossing komt, waarbij de zorg voor kinderen ook voor de lange termijn wordt geborgd.”

Twee dagen later, op 30 april, reageerde de zorginstelling opnieuw op berichtgeving in de media:

“De media beweren dat de aanvraag van Intermetzo voor subsidie van de Transitie Autoriteit Jeugd is afgewezen, en dat Intermetzo failliet zou zijn. Dit is feitelijk onjuist. De Transitie Autoriteit Jeugd heeft nog geen besluit genomen over de subsidieaanvraag. Intermetzo heeft vertrouwen in een goede afloop. Op positieve en constructieve wijze is overleg met de gemeenten, VNG, de Transitie Autoriteit Jeugd en het ministerie van VWS. Alle gesprekspartners zijn ervan doordrongen dat Intermetzo voorziet in essentiële zorg. Intermetzo heeft dan ook het vertrouwen dat een structurele oplossing gevonden wordt. De continuïteit van zorg is geborgd: kinderen en jongeren die bij Intermetzo zorg ontvangen, kunnen onverminderd op onze inzet blijven rekenen.”’
Het derde bericht op deze meidag was ‘De mens tussen onder- en bovennatuur’:
‘Artikelen naar aanleiding van de Dag van de Hogeschool op 9 april 2016

Op 9 april vond voor de tweede keer de Dag van de Hogeschool plaats. Zo’n 120 deelnemers kwamen naar het Geert Groote College in Amsterdam om deze dag, die geheel in het teken stond van ‘De mens tussen onder- en bovennatuur’, mee te maken.

Rik ten Cate maakte beleefbaar hoe mensen met de moderne techniek een krachtige nieuwe wereld scheppen, die “onder” de normaal ervaarbare wereld ligt. Door een aantal radio’s tegelijk aan te zetten, die alle op een andere zender stonden afgesteld, werd heel merkbaar wat er voortdurend allemaal aan straling om de deelnemers in de atmosfeer is. En in hen doorwerkt.

Derk Klein Bramel bracht de bovennatuur nabij aan de hand van de levensprocessen die de boer in de biologisch-dynamische landbouw verzorgt. Is bijvoorbeeld de mest in de gangbare landbouw een lastig bijproduct geworden, weggestopt in de gierkelder, op de biologisch-dynamische boerderij is de mest boven de grond en zichtbaar; de “ervaringen van het bedrijf” worden er in verteerd en vruchtbaar gemaakt voor de toekomst.

Albert Vlug liet de deelnemers een korte meditatie doen, en liet zien, door bij enkele aanwezigen een druppeltje bloed af te tappen, welke harmoniserende werking daarvan uitging op het bloed. Alle aanwezigen beleefden het belang van zich te verbinden met de bovennatuur in hen en hoe die verbinding doorwerkt in de processen in het lichaam. Ook in de euritmie die zij met Irene Pouwelse deden, werd dat duidelijk.

Een belangrijk onderdeel waren de twaalf themagroepen, waarin inleiders vanuit hun specifieke deskundigheid het thema van de mens tussen onder- en bovennatuur belichtten.

Artikelen
De deelnemers kregen een bundel artikelen mee, waaraan een aantal medewerkers aan deze dag bijdroeg. Via deze link is een digitale versie van die bundel te downloaden: Brochure-Hogeschool.

Namens de medewerkers van de hogeschool,
Auke van der Meij’
Dan komen we bij afgelopen donderdag 2 juni, waarop ‘Wat zou je doen zonder de zorg voor een inkomen’ werd geplaatst:
‘Zondag 29 mei werd in Berlijn het grootste spandoek ooit op straat ontrold, vierhonderd meter lang. Met de tekst “What would you do if your income were taken care of?” Wat zou je doen als je niet voor een inkomen zou hoeven te zorgen?

Met deze publiciteitsstunt was het vraagstuk van een onvoorwaardelijk basisinkomen ook in Duitsland aangekomen. In Zwitserland wordt namelijk op zondag 5 juni een nationaal referendum gehouden over de vraag of iedere inwoner van het land zo’n universeel inkomen hoort te krijgen. Het is de eerste keer dat op zo’n grote schaal de inwoners gevraagd wordt zich hierover uit te spreken.

Aan dit vraagstuk zit van alles vast en de stemmen voor en tegen worden dan ook luidkeels geuit. Het is nog maar de vraag of het voorstel voor een gegarandeerd inkomen zonder dat daar eisen aan worden gesteld, het zal halen. Bovendien is het een raadgevend referendum; het is niet bindend.

De campagne begon in maart. De gevestigde partijen, federale regering en parlement hebben al laten weten tegen te zijn. Een van de initiatiefnemers is Daniel Häni, bekend van “Unternehmen Mitte”, het ontmoetingscentrum dat hij in Bazel oprichtte. In zijn publieksacties laat hij zijn vertrouwdheid met Rudolf Steiner en diens maatschappelijke driegeleding niet altijd gelden. Een andere bekende voorvechter van het basisinkomen is Götz Werner in Duitsland, oprichter van de drogisterijketen dm, die zijn antroposofische wortels niet onder stoelen of banken steekt.

Hoe dat ook zij, publiciteit weten ze te maken. Het gaat hen er vooral om het idee van een basisinkomen bespreekbaar te maken en op de agenda te zetten. Dat lukt goed. Een week voor de actie in Berlijn werd een groot plein in Geneve bedekt met een reuzenposter, met daarop dezelfde vraag. Deze haalde het Guinness Book of Records.

Bij een peiling in mei was in Zwitserland maar dertig procent het met de voorstanders eens, in heel Europa bleek dat twee keer zo veel.’
Overigens bracht nu.nl vanmiddag dit nieuws, op basis van het anp, ‘Zwitsers stemmen massaal tegen basisinkomen voor elke burger’:
‘De Zwitsers hebben zondag in een referendum massaal tegen een voorstel gestemd om een basisinkomen voor iedere Zwitser in te voeren. Volgens Reuters blijkt uit exitpolls dat 78 procent van de Zwitsers tegen het voorstel heeft gestemd. De stembussen in Zwitserland sloten om 12.00 uur. Voorstanders van het basisinkomen hadden meer dan 100.000 handtekeningen verzameld om het referendum mogelijk te maken. Een actiecomité pleit voor een basisinkomen van omgerekend zo’n 2.200 euro per maand in de vorm van een soort uitkering, zonder dat daar een tegenactie voor geleverd hoeft te worden.

De afwijzing van het basisinkomen komt niet als een verrassing. Voorstanders betoogden dat een basisinkomen de menselijke waardigheid beter zou waarborgen, nu die onder druk staat door automatisering en het banenverlies dat daarmee gepaard gaat. Maar volgens de regering is het plan veel te duur en bevat het niet de juiste prikkels voor de arbeidsmarkt.

Als de Zwitsers voor hadden gestemd, moesten er wetswijzigingen doorgevoerd worden. Een plan om de asielprocedure te versnellen kreeg wel de steun van de meerderheid van de Zwitserse kiezers. Zij gaven ook groen licht voor genetisch onderzoek op eicellen en embryo's, zij het onder strenge voorwaarden.’
Het meest recente bericht op motief.online, van diezelfde donderdag 2 juni, repte van ‘Negentig jaar antroposofisch ondernemen in Amerika’:
‘Maatschappelijke driegeleding, de ideeën van Rudolf Steiner over de inrichting van de maatschappij, maakte al snel na de introductie in 1919 school in Amerika. Dit was te danken aan Ralph Courtney, die Steiner ontmoette omdat hij in Europa werkte voor de New York Herald Tribune. Kort daarop keerde hij terug naar de Verenigde Staten, waar hij belangstelling voor Steiners ideeën probeerde te wekken. Het werd zijn levenswerk, waarbij hij begon met het oprichten van de Threefold Group en de diverse bijbehorende ondernemingen in New York City.

In 1926 verwierf de groep een kleine boerderij op Hungry Hollow Road in wat toen nog South Spring Valley was, bij New York. Het doel was een congrescentrum op te richten, een zomerverblijf en een biodynamische boerderij om het restaurant in New York City te beleveren.

Biologisch-dynamische landbouw begon aldus vrijwel direct. De Threefold Farm praktiseerde de biodynamische methode die kort tevoren door Steiner was ontworpen. Deze bd-boerderij was de eerste in Noord-Amerika en liep met een biologische en duurzame manier van werken decennia vooruit op de chemische benadering van de Silent Spring, waarvoor het bewustzijn pas in de jaren zestig ontwaakte.

Negentig jaar zijn intussen verstreken, een onverwacht lange tijd van een combinatie die misschien niet direct voor de hand ligt, maar dus toch realiteit is: antroposofisch ondernemen in Amerika.’
Motief #202 van mei kreeg de tekst ‘De polsslag van de tijd in 33 jaar’ mee:
‘Afgelopen jaren en toewerkend naar honderd jaar na de Kerstconferentie van 1923 zijn er steeds momenten waarbij werd stilgestaan bij “100 jaar na...” Of het nu ging om het verschijnen van de werken van Rudolf Steiner als de Anthroposophische Seelenkalender (1912), Die Rätsel der Philosophie (1914), dit jaar Vom Menschenrätsel en volgend jaar Von Seelenrätseln, of de geboorte van de euritmie en de mysteriedrama’s. Dat roept uiteraard de vraag op wat daarbij de bedoeling is. Gaat het om “herdenken” na 100 jaar? Vanuit het Goetheanum en vanuit ons bestuur is dat niet het belangrijkste. Het is natuurlijk mooi om je te realiseren dat na 100 jaar er zoveel belangstelling is voor deze boeken en nieuwe zaken, die echt heel klein zijn begonnen. De boeken waren meestal geen bestsellers en de euritmie begint in 1911 met één euritmiste, Lory Maier-Smits (die een jaar lang niet veel meer dan euritmisch lopen moest leren).

Wezenlijker is het volgen van een aanwijzing van Rudolf Steiner om oplettend te zijn hoe na ongeveer een generatie (ruim 33 jaar) een culturele-sociale impuls een volledige ontwikkeling heeft doorgemaakt en een “opstanding” kan beleven (voordracht 23 december 1917, in GA 180). Voorwaarde is dan wel dat er ook begrip is voor de impuls van ruim 33 jaar geleden om te zien wat in de tegenwoordige tijd de volgende te zetten stappen zijn. Een voorbeeld daarvan is, dat het geen toeval is dat de eerste voorzitter van de Nederlandse Antroposofische Vereniging, Willem Zeylmans van Emmichoven, in de jaren vijftig zich intensief ging bezighouden met de Grondsteen van de vereniging, gegeven in de Kerstbijeenkomst van 1923, en in 1956 zijn samenvattende boekje Der Grundstein verscheen. Het sterkte de impuls om de splitsing die in 1935 opgetreden was in de Algemene Antroposofische Vereniging ongedaan te maken, wat overigens pas in 1960 daadwerkelijk gerealiseerd werd.

Weer 33 jaar verder zien we hoe na de val van de Muur in Berlijn in 1989 een stroomversnelling optreedt op tal van gebieden. De antroposofie verbindt zich – ook vanuit Nederland – actief met Oost-Europa. De jonge Rus Sergej Prokofieff had hiervoor in de jaren tachtig met zijn werk aan de Kerstconferentie 1923 en de Grondsteen veel gedaan. Veel initiatieven werden echter in Nederland de erop volgende decennia op de proef gesteld wat betreft hun houdbaarheid in de reguliere spelregels en marktwerking. De algemene vereniging wordt zelfs inzet van strijd of de fysieke juridische inrichting (tot en met haar inschrijving in het Handelsregister in 1924) wel correct is verlopen. Een omvattende toets van de antroposofie aan de werkelijkheid. Nu deze periode van 33 jaar haar laatste fase ingaat, is het tijd om ons te bezinnen en om ons bewust te maken hoe de impuls voor de volgende generatie betekenis krijgt. Worden de noden van de praktijk begrepen en wordt de geestelijke impuls gezien? Daarover gaat niet alleen de Wereldconferentie van Michaël 2016, maar ook het werk in Nederland.

Jaap Sijmons’
Bij Motief #203 van juni had dezelfde Jaap Sijmons, huidig voorzitter van de Antroposofische Vereniging, het over ‘Een filosofie van het Ik’:
‘Op 18 april ging Roland van Vliet (geboren 1960) over de drempel. Roland was bekend als onderzoeker op het gebied van het manicheïsme en het vroege christendom. In 2014 promoveerde hij na een levenslange zoektocht en academische worsteling op een schitterend proefschrift, waarin hij het manicheïsme kon ontdoen van allerlei verkeerde latere interpretaties over een dualisme en docetisme in de leer van Mani. De misrepresentatie ontstond overigens al vroeg in de Oudheid, toen het manicheïsme zich tot een van de hoofdstomen van het vroege christendom had ontwikkeld. Augustinus, die zich tot het manicheïsme aangetrokken had gevoeld, keerde zich af van hun leider Faustus en van de idee van “karma en reïncarnatie”, die in de platoonse Oudheid nog opgeld deed. Het katholieke en protestantse christendom werden vele eeuwen gedomineerd door de leer van Augustinus over de erfzonde. Niet alleen door dit historische promotieonderzoek nam Roland van Vliet daartegen stelling. Hij was door en door een filosoof en werkte als zodanig. De filosofie van de vrijheid en van de geestelijke liefde was zijn hoofdthema. Zijn laatste boek De filosofie van het Ik getuigt ervan.

Hij betitelde dit boek als een “preliminaire beschouwing”, een inleiding op een groter werk. In zichzelf is het echter een prachtig slotakkoord van een aan de filosofie, de antroposofie en het oorspronkelijke christendom gewijd leven. Het boek spreidt een grote belezenheid ten toon, maar vooral ook het talent om de wereld van de filosofie te doorleven en een menselijke, ervaarbare maat te geven. Als stand-up filosoof kon Roland van Vliet goed het gesprek met zijn publiek aangaan, omdat hij eerder die filosofie niet alleen had doordacht, maar ook doorleefd. De hoogst abstracte, maar nog altijd actuele filosofie van het Ik van J.G. Fichte (1762-1814) krijgt in zijn handen een heel concrete gestalte in directe aansprekende zinnen.

Liefde kent geen plicht, maar volle betrokkenheid van de mens en daarom zijn vrijheid: de eerste voorwaarde voor liefde. Afstand, door het denken tot stand gebracht in een subject-object-verhouding, is de tweede. Hij beschouwde het als een “koan” dat de splitsing, door het denken teweeg gebracht, door datzelfde denkende bewustzijn moet worden opgeheven. Het lukt hem door in het Ik de onverdeelde aandacht te vinden, die ook nog het denken waarneemt. Van deze onverdeelde aandacht gaf hij blijk. Met name de manier waarop hij de filosofie en antroposofie tot persoonlijke kunst verhief, blijft als voorbeeld staan.

Jaap Sijmons’
Goed, dat was dus Motief. En bij Antroposofie Magazine dan?, hoor ik u vragen. Daar is ook het nodig te vinden. In ‘Het ei’ op dinsdag 29 maart haalde ik verschillende artikelen uit het eerste nummer aan. Inmiddels is op vrijdag 3 juni het tweede nummer verschenen (het is een kwartaaltijdschrift, in tegenstelling tot Motief die tien keer per jaar uitkomt). In ‘Uitgelicht’ vinden we daar enkele proeven van. Zoals ‘De Tuinen van Hartstocht’, al op 26 april geplaatst:
‘Een ideaal omzetten in realiteit, betekent voor sommigen piekeren, afwegingen maken en dan mogelijk een knoop doorhakken. Voor anderen is het vooral doen! Hester Anschutz ging voor het tweede nummer van Antroposofie Magazine op bezoek bij De Tuinen van Hartstocht, waar Marieke Kitzen (36) en Sam Batink (27) vorig jaar onder de rook van Amsterdam Zelfpluk- en proeftuin de Tuinen van Hartstocht startten. “Wij doen dit omdat we geloven in een wereld waar wij samen bepalen wat er op ons bord ligt. Dat vraagt om ‘anders’, om ‘nieuw’, om ‘betrokkenheid met elkaar’,” vertelt Marieke Kitzen. “Duurzaamheid gaat niet alleen over biologisch, met respect voor mens, dier en milieu, maar vooral om te kunnen overleven op lange termijn. Dat betekent dat dit rendabel moet worden, vandaar onze overwegingen en keuzes.”

Dit jaar moet uitwijzen of ze het voor elkaar krijgen, want op dit moment is de tuin nog een echte proeftuin letterlijk en figuurlijk – en proberen de jonge tuinders van alles uit.

Lees het hele artikel in het tweede nummer van Antroposofie Magazine dat 3 juni verschijnt.’
Overigens verscheen eerder op 7 april in deze rubriek ‘Helena Maryns: vooral huisarts’:
‘Waarom kiest een arts voor antroposofische geneeskunde?

“Ik noem mij niet specifiek antroposofisch arts. Als mensen ernaar vragen, benoem ik het wel, maar ik profileer me niet als zodanig. Ik vind dat ik mijn patiënten vooral moet garanderen dat ik goede geneeskunde verzorg. Ik voel me vooral een huisarts.”

Maryns, sinds haar afstuderen in 2006 huisarts in Gent (België) vindt dat de antroposofie een heel handig kader geeft om als arts mee te werken. “Antroposofie weerlegt niets van de klassieke geneeskunde, maar neemt een breder referentiekader, waardoor je een ziekte meer procesmatig kunt bekijken. Ik vind dat het werk daardoor levendiger wordt, niet meer zo droog en koud, maar echt niet minder exact dan de klassieke geneeskunde. Vanuit het referentiekader van het vierledige mensbeeld kun je heel exact werken, dat is geen onzin.”

Meer weten over de motieven van artsen om de antroposofische geneeswijze te omarmen? Lees de interviews met huisartsen Thomas Garbe, Maud de Bruijn en Helena Maryns in Antroposofie Magazine nummer 1, maart 2016’
In de rubriek ‘Actualiteiten’ werd op 9 mei melding gemaakt van ‘Faustreis voor jongeren’:
‘Hoewel het volksverhaal over doctor Faust al zo’n 500 jaar oud is, is het nog altijd actueel. In februari verscheen een herdruk van de Nederlandse vertaling van Goethes meesterwerk en in het Goetheanum in het Zwitserse Dornach is deze zomer een prachtige opvoering van de complete Faust (deel 1 en 2) te zien. Faust verkoopt zijn ziel aan de duivel in ruil voor meer kennis. Hij wil de essentie van het leven doorzien, maar zoekt ook telkens nieuwe kicks en deinst er niet voor terug om over grenzen heen te gaan. “Ik denk dat dit verhaal raakt aan de kernthema’s van onze cultuur,” stelt filosoof Ad Verbrugge in het tweede nummer van Antroposofie Magazine, dat op 3 juni verschijnt.

Ook de jongeren van de Antroposofische Vereniging in Nederland gaan met het verhaal aan de slag. Van 25 t/m 29 juli is er in het Goetheanum een jongerenconferentie, getiteld ‘Am I Faust’. Tijdens deze conferentie wordt de hele Faust van Goethe opgevoerd, zijn er lezingen en workshops en natuurlijk ook veel gezelligheid. De jongeren van de AViN organiseren een all inclusive reis vanuit Nederland naar deze conferentie; treinreis, voorstelling, lezingen, workshops, slaapplaats en maaltijden zijn bij de prijs inbegrepen. Mede dankzij een bijdrage van de IONA Stichting kunnen jongeren voor nog geen € 100,- zich een week lang onderdompelen in het Faustverhaal. Er zijn onder meer lezingen van Constanza Kaliks en Bodo von Plato. Het volledige programma van de jongerenconferentie is hier te vinden. Als opstapje naar de conferentie zal er eind juni een oriëntatiedag plaatsvinden om de reisgenoten wegwijs te maken in de thema’s van het verhaal. Wil je mee met de Faustreis? Meld je dan aan voor 15 juni door een mailtje te sturen.’
Op 2 junki werd daar de ‘De Bewuste Leesmap’ aan toegevoegd:
‘In de eerste week van juni verschijnt het tweede nummer van Antroposofie Magazine. Niet alleen valt het blad op de mat bij onze abonnees en is het verkrijgbaar in een groeiend aantal boekhandels, het zal ook te vinden zijn op een aantal leestafels van bijvoorbeeld grand cafés, spirituele ontmoetingsplekken, wellnesscentra en in wachtkamers van therapeutica. Dat komt omdat Antroposofie Magazine vanaf nu is opgenomen in de Bewuste Leesmap. Op de meeste leestafels vind je geen diepgaande tijdschriften, maar in dit bijzondere pakket voor bedrijven en instellingen zitten tijdschriften over bewustwording, duurzaamheid, persoonlijke ontwikkeling, opvoeding & onderwijs, milieu & natuur, (grens)wetenschap, religie & spiritualiteit, optimisme, reizen, inspiratie en gezondheid.

Bij de introductie van de leesmap in 2012 vertelde oprichter Onno van Lith aan The Optimist, dat ook in het assortiment is opgenomen: “Ik ben de leesmap begonnen als uitgever van het tijdschrift BewustZijn magazine om ‘onze bladen’ via leestafels en wachtkamers zichtbaarder te maken voor een groter publiek. Want, is het niet gek om in bijvoorbeeld een sauna of wellnesscentrum je lichaam te reinigen en ondertussen in de ontspanningsruimte je geest weer te vervuilen met pulpblaadjes? En geldt dit ook niet voor therapeutische centra, ziekenhuizen, spirituele centra?”’
‘Blog’ is een rubriek met ‘Inspiratie voor dagelijkse beslommeringen’. Mijn directe collega in de redactie schreef op 10 mei ‘Verwondering delen – door Cisly Burcksen’:
‘Op kantoor kregen we een nieuwjaarskaart met een spreuk van Rudolf Steiner.

“Liefdevol naar mensen kunnen kijken,
interesse opbrengen voor de eigenheid van mensen,
dat is wat over de mensheid moet komen.”

Hoe Steiner dat precies bedoeld heeft, weet ik niet. Maar bij mij sloeg het in als een bom. Dàt is waarom ik doe wat ik doe! Eén van de inspirerende kanten aan mijn werk is dat ik de kans krijg om mooie mensen te laten zien. Mensen die je misschien niet zouden opvallen als je ze op straat zag lopen. Door mijn redactiewerk bij Antroposofie Magazine ontmoet ik zulke uiteenlopende mensen: de kunstzinnig therapeute in haar kleurrijke gewaad, met gesluierde schilderijen en abgeëckte meubels in haar huis, maar ook de handelaar in biodynamische groenten die graag aan zijn motor knutselt en zijn woonkamer vol motoronderdelen heeft liggen als ik langskom. Ik verwonder me over deze mensen, over hun eigenheid en levenswijsheid. Allemaal hebben ze een inspirerend verhaal. Ik mag dat op papier zetten en daarmee toegankelijk maken voor de lezers.

Bij de bushalte

Ik kom er steeds meer achter dat iedereen wel een mooi verhaal in zich heeft. Als je het maar wilt zien. Als je er maar naar vraagt. Het geweldige aan interviewen is dat je mensen naar heel wezenlijke dingen mag vragen: wat drijft je, wat betekent spiritualiteit voor je, hoe ga je met tegenslagen om? De dingen die je bespreekt, doen er echt toe. Ik wil eigenlijk altijd wel zulke gesprekken hebben, ook gewoon bij de bushalte. Maar omdat dat niet de gewoonte is, vervalt men daar helaas al gauw in geklaag over het weer of gezeur over politieke misstanden. ‘Negativiteit verbroedert,’ zeggen ze dan. Klagen over het weer is als het hebben van een gezamenlijke vijand. Maar als je bedenkt dat alles wat je aandacht geeft groeit, dan is al dat geklaag eigenlijk niet zo gezond.

Dalende criminaliteitscijfers

Ik kan goed nieuws brengen door die mooie mensen en hun verhalen te laten zien. En zo de wereld een stukje beter maken. Enkele dagen geleden stond in Trouw dat het CBS zelfs suggereert dat goed nieuws de criminaliteitscijfers in ons land kan laten dalen. Dat zou natuurlijk helemaal prachtig zijn, maar met gewoon mooie verhalen delen ben ik ook al heel tevreden. Door een blad te maken met inspirerende artikelen verleg je even de focus van de lezer, al is het maar een paar minuten. De lezer neemt kennis van nieuwe initiatieven, een mooi levensverhaal met ups en downs en genuanceerde informatie over boeiende vraagstukken. Idealiter biedt dat nieuwe inzichten die doorklinken in het leven van alledag en ervaart de lezer dezelfde verwondering als ik. Als die dan weer iemand ontmoet, en hem tegemoet treedt met hernieuwde verwondering en inzicht, kan die ontmoeting dit weer verder verspreiden. Als een positief domino-effect.

Cisly Burcksen is neerlandicus en werkt als redacteur bij Antroposofie Magazine.’
Op 2 juni was de beurt aan degene die ook al op 29 maart in ‘Het ei’ aan het woord kwam, ‘Geheimen en transparantie – door Jesse Mulder’:
‘Laatst werd ik opmerkzaam gemaakt op een boek van Paul Frissen – een eigenzinnig denker – over transparantie. Zoals ik uit deze recensie opmaak bevat het ten eerste een kritische bezinning op het hele idee van transparantie, en ten tweede een betoog over de noodzaak van staatsgeheimen. En dan volgt er nog iets wonderlijks over dat we beter af zijn zonder verzorgingsstaat – maar daar wil ik hier niet op ingaan. Wat mij intrigeerde was namelijk die transparantie.

Eilandje

Frissen vindt het ideaal van transparantie maar niks. Volledige transparantie is volgens hem als een zwijgend stel in een restaurant: beide partners hebben niets meer te zeggen omdat ze alles al van elkaar weten (zie genoemde recensie). Mensen zijn dus alleen interessant, kunnen alleen levensinhoud vinden, als ze zich kunnen terugtrekken op een soort “eigen eilandje” waar niemand anders welkom is. Wat daar is, is geheim, en als je dus transparantie gaat eisen, dan hef je die plek in feite op. Antroposofisch beschouwd gaat het hier om de bewustzijnsziel: de plek in je zielenwezen waar je echt volledig individueel bent, volledig afgescheiden van de buitenwereld en de andere mensen. Een tijdsfenomeen bij uitstek.

Keerzijde

Maar de bewustzijnsziel heeft nog een keerzijde: ze kan de brug van de ziel naar de geest vormen. Dat wil zeggen: uit de volledige afzondering kan een eigen, vrije stap gezet worden naar een wezenlijke verbinding met het grotere geheel. Als we de afscheiding, het individualisme, de “negatieve” kant van de bewustzijnsziel noemen, dan is deze vrije verbinding de “positieve” kant. Natuurlijk moet je dan wel dat “grotere geheel”, de geest, kunnen beleven. En dat is niet eenvoudig.

Troosteloos

Hoe hangt dit nu samen met geheimen en transparantie? Als volgt: het standpunt van Frissen ontspruit uit een beleving van de negatieve bewustzijnsziel. De positieve kant blijft zo buiten beeld. Een student van mij formuleerde deze houding erg mooi in een column-opdracht over geheimen: “Als ik 0 geheimen zou hebben en als iedereen alles over mij zou weten, zou ik mezelf niet meer zijn. Als iedereen alles van elkaar zou weten, zou de wereld er maar troosteloos uitzien. Vriendschappen zouden niet meer echt en hecht zijn, mensen zouden dan een soort lege omhulsels worden.” Als er geen individuele, afgezonderde eilandjes meer zijn dan zijn er geen echte mensen meer – zo voelt het. Ook hier: een sterke belevenis van de negatieve bewustzijnsziel.

Nooit uitgepraat

Dat beeld is op zich niet fout, maar wel de halve waarheid. Als we de individuele eilandjes-mensen wegdenken dan blijft er inderdaad niets over. Maar dat is niet de enige manier waarop je je van de negatieve bewustzijnsziel weg zou kunnen bewegen. De andere manier gaat uit van de ontwikkeling naar de positieve bewustzijnsziel toe. Daaruit kunnen we ons het beeld vormen van individuele wezens in ontwikkeling die volledig transparant zijn voor elkaar – en daardoor juist tot een ongekende interesse in elkaar, in elkaars ontwikkeling, kunnen komen. Een stel in het restaurant dat op deze manier alles van elkaar weet raakt nooit uitgepraat. Dat is liefde in hogere zin, en dat is de uiteindelijke zin van die isolatie, die afzondering, die we in onze bewustzijnszielentijd moeten doormaken.

Jesse Mulder is universitair docent bij de vakgroep Filosofie en religiewetenschap aan de Universiteit Utrecht.’
Vrijwel tot slot van deze rondgang op de website van Antroposofie Magazine wil ik wijzen op de rubriek ‘Artikelen – Helemaal te lezen’. Op 2 juni werd daarin dit drie jaar oude artikel over ‘Scorlewald’ geplaatst:
‘Ons cadeautje bij een abonnement op AM komt deze keer van Scorlewald, een zorginstelling voor mensen met een verstandelijke beperking die werkt vanuit een antroposofische visie. Scorlewald is onderdeel van de Raphaëlstichting. Deze stichting is al meer dan veertig jaar behoorlijk succesvol op verschillende locaties in Noord- en Zuid-Holland. We interviewden Pim Blomaard, die al zo’n kleine 20 jaar deel uitmaakt van de raad van bestuur.

Tekst: Arianne Collee en Ingrid Gouda Quint

Het begon allemaal veertig jaar geleden in een eenvoudig huis tegen de duinen van het Noord-Hollandse Schoorl. Het violistenechtpaar Visser legde de grondsteen voor Scorlewald door in hun huis gespecialiseerde zorg te realiseren voor hun autistische zoon en tien andere jongens. Rond dezelfde tijd stichtte Lies van Rijsselberghe op Texel een kinderhuis. Mooie antroposofische initiatieven, die wilden groeien. Nog mooier was dat de overheid hierbij financieel best een handje wilde helpen. Maar op één voorwaarde: dat de twee antroposofische instellingen onder dezelfde stichting zouden vallen. Dat werd de Raphaëlstichting.

Kleinschaligheid en nabijheid

“Veertig jaar geleden werd de Raphaël Stichting geboren. Dáár.” Pim Blomaard, die 19 jaar geleden bij de Raphaëlstichting kwam en inmiddels alweer 16 jaar lid is van de raad van bestuur, wijst op het houten huis aan de overkant – Scorlewald. “Familie Visser streefde naar kleinschaligheid en nabijheid. Die keuze voor kleinschaligheid is nog altijd een van de belangrijke kenmerken van de Raphaëlstichting. In plaats van één grote mega-instelling te zijn, bestaan we uit een veelheid van kleine instellingen. Veel organisaties groeien door fusies, maar de Raphaëlstichting is in haar hele geschiedenis maar één keer gefuseerd. Op verzoek van de overheid ontstond in 1973 de Raphaëlstichting zelf als fusie-organisatie en in 2011 fuseerde zij, na vijf jaar voorbereiding, met het Rudolf Steiner Verpleeghuis in Den Haag.

Wij hebben altijd bewust gekozen voor een intramurale setting van zo’n honderd mensen in plaats van voor een mega-instelling. Het kijken naar het individu, de persoon zichtbaar helpen maken, staat bij ons hoog in het vaandel; en wij zijn minder etikettenplakkerig dan reguliere instellingen. Daar worden we door ouders en mensen van buiten ook in gezien.”

Naast voornoemde kleinschaligheid is ‘nabijheid’ de tweede belangrijke pijler onder de Raphaëlstichting. Blomaard: “We zoeken telkens naar mogelijkheden om medewerkers, of het nou (therapeutische) zorgverleners zijn of boeren, bij de instelling of op de boerderij te laten wonen. Zo kunnen zij de cultuur en ook de inbedding in de omgeving verzorgen. Denk maar aan het contact houden met buren, samen een feest organiseren, dat soort dingen.”

Het zijn vooral deze twee pijlers, deze twee idealen, die de uitingsvorm zijn van de antroposofische inspiratie die aan de Raphaëlstichting ten grondslag ligt. “Maar,” haast Pim Blomaard zich te zeggen, “die inspiratie blijkt natuurlijk ook uit de cultuur in de verschillende instellingen: de jaarfeestvieringen, het religieuze leven, de stilteplekken, de verbinding met het kunstzinnige, het eten – als het kan biologisch-dynamisch, anders biologisch.”

Op Scorlewald klinkt ’s ochtends de weekspreuk

Waar veel van oorsprong antroposofische instellingen zich kenmerken door een – laten we zeggen – “verdunning” van het antroposofische gehalte, lijkt zich dat bij de Raphaëlstichting anders te ontwikkelen. Zonder dat er sprake is van zendingsdrift, is hier geen gêne om zich te afficheren als antroposofische instelling. “Veel leidinggevenden voelen zich verbonden met de antroposofische visie, maar dat het nu overal heel bewust en gericht is, nee,” zegt Blomaard. “Toch leeft de antroposofie bij ons vrij sterk. Niet dat het vanzelf gaat, hoor. Antroposofie is een worsteling, je krijgt het niet cadeau. Het is zaak elkaar wakker te maken, maar ook wakker te houden. De medewerkers die er weinig tot niets van afweten, hebben toch een zekere nieuwsgierigheid naar het gedachtegoed en zij gaan vanzelf mee in de instellingscultuur. Die openheid verwachten we overigens wel van de mensen die we aannemen. We vragen niet dat ze zich erachter stellen, maar wel dat ze openstaan. Soms lopen ze eerst een week mee voordat we hen aannemen. Ik zeg erbij dat er door de groei van de Raphaëlstichting wel een zekere verdunning ontstaat. Ook ik heb mijn zorg. Niet voor niets zetten we veel in op scholing en teamdagen. Voorbeelden? We reiken medewerkers van alles aan. Er zijn introductiedagen en -cursussen, nieuwe medewerkers krijgen inwerkprogramma’s en soms krijgen ze begeleiding van een mentor. We hebben een opleiding met eigen docenten, er zijn continu vijftig medewerkers in de vakopleiding en dit jaar hebben we ook een jongerenconferentie georganiseerd voor medewerkers onder de 35 jaar. We stimuleren medewerkers om meer verbinding te krijgen met de antroposofie, maar deelname aan dit soort initiatieven is altijd vrij. Onze insteek is vooral: enthousiasmeren en voorleven.”

Het is duidelijk dat je antroposofie niet meer op de oude manier kunt doorgeven. Frontaal werken sorteert geen effect. Aansluiten bij de ervaring van medewerkers en de antroposofie zoveel mogelijk praktisch en naar de werkplek vertalen, daar gaat het om.

Op Rozemarijn bijvoorbeeld gaan ze met het team in gesprek over wat mensen ervaren bij de lente, de herfst of het kerstfeest. Ter illustratie: Astrid van Zon, de directeur van Rozemarijn, sprak met het kantoorpersoneel over Pasen. Daarbij kwamen thema’s aan bod als ‘Wat voor kwaliteit ervaar je in de lente?’ en ‘Als iets geboren wordt, sterft er iets anders’. “Het kerstfeest is niet alleen het verhaal van Jezus, nee, het gaat ook over de duisternis waar je doorheen moet. Op die manier kan er een verbinding met de jaarfeesten ontstaan en krijgen ze betekenis voor de medewerkers. De ervaring leert dat de medewerkers dat hele waardevolle bijeenkomsten vinden.”

Hoe de antroposofie vorm krijgt, is bij alle onderdelen van de Raphaëlstichting verschillend. Op Scorlewald klinkt elke ochtend nog altijd de weekspreuk, bij de Novalishoeve heeft de ochtendopening weer een ander karakter. “Daar staat zo’n hele groep jongens stil te wachten tot de laatste binnenkomt,” vertelt Blomaard. “En bij Breidablick beginnen ze met muziek en spreken ze de eigen grondsteenspreuk. Iedere instelling kiest de vorm die bij haar past.”

Leerkringen

Sinds een aantal jaar werkt de Raphaëlstichting instellingsbreed met leerkringen, waarin alle lagen van de organisatie zijn vertegenwoordigd – soms ook de cliënten. “We gebruiken de U-theorie van Otto Scharmer om de gesprekskwaliteit te verdiepen,” licht Pim Blomaard toe. “Uiteindelijk gaat het om de vraag: hoe zorg je dat de geestelijke wereld meedoet? Ik ben ervan overtuigd dat vanuit de spiritualisering van het gesprek het nieuwe tot stand zal komen. Diepgang in het gesprek, openheid, onbevangenheid, verruiming van het perspectief, en zo meer bij jezelf komen, dat wordt het voertuig van de vernieuwing – let maar op.”

Evenveel waarde hecht hij aan het sociale proces. Blomaard vermoedt dat hier weleens de toekomst van de Raphaëlstichting van zou kunnen afhangen. “We moeten met elkaar proberen een andere aandacht te creëren,” zegt hij. “Als je bijvoorbeeld als managementteam bij elkaar zit, is er zoveel geestelijke rijkdom, maar hoe maak je die samen vruchtbaar? Daartoe moeten we samen experimenteren, gedachten en ervaringen uitwisselen, nieuwe rituelen bedenken. Het gaat om de verbinding, om het individueel creëren van gezamenlijke aandacht. Schep maar een ritueel – ook al is het eenmalig. Je kunt tijdens een vergadering beter een half uur samen stil zijn, dan die tijd vol kletsen en horen wat je al wist. Hoe maak je een gesprek wezenlijker? We experimenteren daar mee, bekijken het per situatie. We zijn eens allemaal gaan staan toen we een besluit moesten nemen. Maar je kunt ook afspreken dat je met elkaar in gesprek gaat met de ruggen naar elkaar toe, of je organiseert een Aziatische theeceremonie. Je bent al gauw geneigd te denken dat mensen zulke dingen raar vinden, maar dat valt reuze mee. Met de directie van een woningbouwcorporatie hebben we een tekst van Heidegger over wonen besproken: wat is wonen eigenlijk als mens tussen hemel en aarde? Men was enthousiast, het werkte bezielend.”

Toekomst en kwaliteit

De zorginstellingen staan voor grote veranderingen. “Dat wordt nog heel spannend,” zegt Pim Blomaard. “De toekomst is onzeker. Zeker is dat het van ons een ondernemende kwaliteit zal vragen. De tendens is dat wat mensen zelf kunnen ook zelf moeten doen. Dat betekent voor ons dat we, meer dan voorheen, met andere partijen moeten gaan samenwerken – buren, burgerinitiatieven, noem maar op. Vanuit een gelijkwaardig partnerschap moet elke partij de eigen kwaliteit inbrengen.” Door haar inspanningen rond Dijkgatshoeve heeft de Raphaëlstichting met een dergelijke werkwijze inmiddels ervaring opgedaan. “Deze zorgboerderij,” illustreert Pim Blomaard niet zonder trots, “is anderhalf jaar geleden gestart in samenwerking met Staatsbosbeheer en een woningbouwcorporatie die een CO2-neutrale pilot wilde. Staatsbosbeheer zocht een partij voor landschapsbeheer en kwam met de vraag of wij de grond biologisch konden verzorgen. Uiteindelijk staat er nu een boerderij met een groentetuin, twintig melkkoeien, een kaasmakerij, een bescheiden horeca-afdeling waar onder andere vogelaars koffie drinken, en een vergaderruimte. En afgelopen jaar kon je er in het bos zelf je kerstboom uitzoeken. Zo’n kerstboomactie levert dan weinig geld op, maar veel sociale warmte. Mensen komen er op af als je kwaliteit neerzet.”

Aandacht en luisteren

Niet alle antroposofische instellingen gaat het voor de wind. Denk aan bijvoorbeeld de Zonnehuizen. Pim Blomaard meent dat veel ellende voorkomen had kunnen worden door aandacht, gezond verstand en luisteren. “Als je voldoende aandacht hebt voor wat er speelt,” stelt hij, “kun je problemen tijdig zien aankomen. De Raphaëlstichting luistert heel goed naar de accountant, we hebben onze managementinformatie op orde en onze interne controle is geprofessionaliseerd. Dat wil niet zeggen dat wij geen lastige situaties kennen. Maar als je mensen inzicht geeft in wat er niet goed gaat, als je je medewerkers kunt bereiken, dan blijkt er altijd voldoende motivatie te zijn om te werken aan verbeteringen. Nog een tip? Blijf als organisatie bij je eigen kracht en ga geen avonturen aan die niet passen bij wie je bent.”

Scorlewald.nl

Dit artikel werd in 2013 gepubliceerd in Motief’
Eerder, op 13 mei, had deze rubriek het artikel, geschreven door Heleen Hupkens, ‘De bedoeling van onderwijs’:
‘Gert Biesta is sinds enige tijd een veelgevraagd en geliefd spreker in vele onderwijskringen. Zijn zoektocht naar de bedoeling van onderwijs raakt ‘de onderbuik’ van velen. Waarom slaat zijn verhaal zo aan? “Iemand zei me dat ik woorden gaf aan wat ze voelden, maar niet onder woorden konden brengen.”

Al vaker benadrukte Gert Biesta in zijn werk dat we een bredere kijk zouden moeten hebben op de doelen van ons onderwijs. Het gaat niet alleen om kwalificatie, stelt hij. Het onderwijs moet ook aandacht besteden aan socialisering en persoonsvorming (subjectificatie). Zijn boodschap werd gehoord, maar de discussie richtte zich al snel weer op de vraag naar de opbrengsten in deze domeinen. Biesta: “Deels in reactie hierop ben ik dan ook meer recent over de bedoeling van het onderwijs gaan spreken, om nog een diepere laag zichtbaar te maken en de discussie weg te houden van puur instrumentele visies op onderwijs.”

Goed onderwijs

“Goed onderwijs vraagt om een brede visie op de vorming van een persoon. Dit beeld is bij mij deels geïnspireerd door de vrijeschool,” vertelt Biesta. Zijn vier kinderen, inmiddels volwassen, bezochten de vrijeschool in Nederland en Engeland, waar hij in 1999 met zijn gezin naartoe verhuisde. “We hadden aanvankelijk geen ervaring met de vrijeschool, maar hadden wel het idee dat dit de vorm van onderwijs was die goed zou kunnen zijn voor onze kinderen. Voor sommige van onze kinderen bleek dat inderdaad zo te zijn.” Ondertussen is hij goed bekend geraakt met het vrijeschoolonderwijs.

Zijn verhaal is echter geen “vrijeschoolverhaal”. Het is een brede visie op waar het onderwijs aandacht aan zou moeten besteden. “In veel landen volgen ze beleidsmatig een smal spoor met veel prioriteit voor taal en rekenen. Veel van de mensen die in het onderwijs werken weten echter dat het daar niet alleen om gaat. Docenten zeggen me: ‘We worden afgerekend op examencijfers, maar we doen zoveel meer!’. En terecht. Ik doe wel eens een gedachte-experiment: wat zou er gebeuren als alle docenten daadwerkelijk eens een dag alleen zouden doen waar ze op afgerekend worden en niets anders dan dat? Ik denk dat het hele onderwijs uit elkaar zou vallen!”

Pedagogiek

Biesta constateert dat de pedagogiek in de Nederlandse wetenschappelijke wereld sterk is gemarginaliseerd. “De vragen rondom opvoeding en onderwijs zijn deels overgenomen door de ontwikkelingspsychologie die onderwijs en opvoeding vooral als een begeleiding van de kinderlijke ontwikkeling ziet, en deels door de onderwijskunde, die vooral naar de technische kant van het onderwijs kijkt, bijvoorbeeld naar de effectiviteit van interventies. De normatieve vraag over wat goed onderwijs is of zou moeten zijn, wordt daarbij niet vaak meer gesteld. Dat heeft iets te maken met de idee dat wetenschap niets met normativiteit van doen zou mogen hebben. Maar ook met een visie op wetenschap die dingen vooral in cijfers wil uitdrukken. Vragen over waarden hebben daar geen plek in.” Dit laatste is vooral kenmerkend voor de situatie in Nederland, volgens Biesta. In Engeland trof hij een hele andere academische cultuur aan, waar dit soort onderscheidingen niet op deze manier aan de orde zijn. “Normatieve vragen worden er gezien als legitieme vragen in onderwijsonderzoek.” En lachend: “Soms zeg ik wel eens dat er te weinig cijfers zijn in het onderwijsonderzoek in Groot-Brittannië!”

Helaas is dat niet direct van invloed op de onderwijspraktijk. Het onderwijs in Engeland wordt gestuurd door een conservatieve onderwijspolitiek, die sterk gericht is op afrekenen en presteren. Hoe verhoudt zich dat elkaar? Biesta: “De wetenschap bedient vooral docenten in dat systeem die weten dat er meer is. Die volgen een master om hun horizon te verbreden en in het systeem te overleven.” Hij ziet dat veel leraren teleurgesteld raken en na een aantal jaar het onderwijs verlaten, maar er zijn er ook die in staat zijn binnen het systeem te navigeren. “Er zijn leraren die ‘tweetalig’ worden, die hebben geleerd de taal te spreken van de politici en de inspectie, maar beschikken daarnaast over een taal die gaat over wat écht belangrijk is in het onderwijs.”

Volwassen willen zijn

Zijn favoriete formulering van de bedoeling van onderwijs en opvoeding is ‘kinderen te helpen om op een volwassen manier in de wereld te willen zijn’. Hij neemt onderwijs en opvoeding samen. “Het is verleidelijk om opvoeding in het gezin te plaatsen en onderwijs in de school. Ik gebruik liever de term ‘onderwijspedagogiek’ om het onderwijskundige en pedagogische bij elkaar te houden en daarmee uit te drukken dat de normatieve vragen altijd eerst komen.”

Volwassen zijn is volgens hem niet de uitkomst van een ontwikkelingsproces, maar een kwaliteit van hoe we in en met de wereld zijn. “Voor mij is het een existentiële kwaliteit die te maken heeft met de manier waarop we omgaan met onze wensen en verlangens. Als we echt in de wereld willen zijn, dus niet alleen ‘dikke ik’ willen blijven, moeten we iets met de ‘andersheid’ van de wereld. Daar opent zich een perspectief op volwassen in de wereld zijn, gebaseerd op de vraag of wat ik wens of verlang ook inderdaad wenselijk of verlangbaar is. Of het goed is, voor mijn eigen leven, mijn leven met anderen en mijn leven op deze planeet.” Hij ziet opvoeding en onderwijs vooral als plekken waar we met deze vraag zouden moeten kunnen oefenen. “Het is aan de leraren en ouders om hiervoor de mogelijkheden aan te bieden.”

Biesta spreekt in dit kader liever niet over verantwoordelijkheid. “Dat is voor mij iets als ‘je moet’, wat het snel in de sfeer van morele instructie brengt. Ik heb geprobeerd naar taal te zoeken die de dynamiek weergeeft.” Voor hem is het willen cruciaal, ook omdat onderwijs uiteindelijk gericht moet zijn op de vrijheid van kind en jongeren. “Het gaat er niet om kinderen en jongeren zo te trainen dat ze volwassen in de wereld gaan zijn - dan blijft het een trucje dat op korte termijn wel kan werken, maar op lange termijn vermoedelijk niet - maar om een verlangen te wekken om op die manier in de wereld te willen zijn.” De vorming van de wil is voor Biesta een super belangrijk vraagstuk. “Ik zie de wil als een kracht die zowel positief als negatief ingezet kan worden. Wat betekent het om mens te zijn in deze wereld? Dat is niet hetzelfde als motivatie, dat vanuit meer het ‘ik’ gedreven wordt. Juist op het gebied van de wil ligt een belangrijke opdracht voor het onderwijs en de opvoeding. Volgens mij heeft het vrijeschoolonderwijs hier als een van de weinige onderwijssoorten nog expliciet aandacht voor. Het zou mooi en belangrijk zijn als deze expertise zichtbaar en deelbaar gemaakt zou worden!”

Infantiliserend onderwijs

Dat veel ouders, als tegenreactie op de prestatiegerichte cultuur op scholen, steeds vaker kiezen voor scholen die de persoonlijke ontwikkeling van kinderen hoog in het vaandel hebben, is volgens Biesta te begrijpen. “Maar,” waarschuwt hij, “kindvriendelijkheid kan snel omslaan in infantiliserend onderwijs. Onderwijs moet ook lastig zijn, confronterend, onderbrekend, zoals ik het wel noem. Niet om daarmee kinderen te onderdrukken of te beperken, maar vooral om ze te bevrijden uit een gevangen zijn in hun eigen wensen en verlangens.”

De gedachte dat we in de samenleving plekken moeten hebben om volwassenheid te oefenen, is vooral van belang wanneer die samenleving zelf infantiliserende trekken vertoont en ons niet voortdurend aanspreekt op onze volwassenheid. “Dat wordt zichtbaar in onze kapitalistische maatschappij, die er uiteindelijk op gericht is dat we meer spullen kopen door voortdurend nieuwe behoeften te creëren. Mode is hier het duidelijkste voorbeeld van. Het is interessant om te zien hoe bedrijven als IKEA en Apple de logica van de mode naar het domein van meubels en computers en telefoons hebben weten te verplaatsen, zodat we ook daar steeds maar nieuwe en andere dingen willen. In zo’n samenleving, die voortdurend tegen ons zegt dat we meer dingen zouden moeten willen, in plaats van ons de vraag stellen of dat wel goed voor ons is, is het belangrijk een vrijplaats te hebben waar een ander geluid gehoord kan worden. Daar ligt een belangrijke taak voor de school.”

Opdracht

Veel vrijescholen communiceren met de slogan “worden wie je bent”. Een aantrekkelijke slogan, vindt Biesta, maar voor hem bevat deze nog niet de juiste boodschap. Hij geeft de voorkeur aan “worden wie je moet zijn”. “Voor mij is het een soort opdracht. De wereld is geen winkel waar we even naar binnen lopen om te kiezen wie we willen zijn. Menszijn heeft alles te maken met de manier waarop we omgaan met hetgeen we op ons levenspad tegenkomen. Daar hebben we niet altijd in te kiezen. En we moeten ook niet de ambitie hebben om alles terug te willen brengen tot een keuze. Niet alles wat we in ons leven tegenkomen zal even prettig zijn of goed passen, maar zo blijft hetgeen dat écht iets van je vraagt niet buiten beeld. En het is in de manier waarop we die vragen op ons nemen, dat we iets realiseren van wat het betekent om mens te zijn.”

Gert Biesta is hoogleraar pedagogiek en onderwijskunde aan de Brunel Universiteit Londen en gasthoogleraar (kunst- en cultuureducatie) bij ArtEZ, Hogeschool voor de Kunsten, in Arnhem. Hiervoor werkte hij bij universiteiten in Luxemburg, Schotland (Universiteit van Stirling), Engeland (Universiteit van Exeter) en Nederland (Leiden, Utrecht en Groningen). Sinds begin 2015 is hij geassocieerd lid van de Onderwijsraad. Ook is hij een van de coördinatoren van SIG 25 van EARLI, de Europese vereniging voor onderzoek en leren en onderwijzen. Biesta studeerde pedagogiek en filosofie. Daarvoor was hij tien jaar natuurkundeleraar in het gezondheidszorgonderwijs.’
Het staat er niet bij, maar dit artikel verscheen eerder in Motief nummer 196 van oktober 2015. Dat u het maar weet.

Waarmee deze aflevering van Antroposofie in de pers helemaal gevuld is met wat er in Motief en Antroposofie Magazine staat, en dan nog alleen wat op beider websites is te vinden. Dat zegt toch heel wat, zou ik zeggen.
.

Labels

Over mij

Mijn foto
(Hilversum, 1960) – – Vanaf 2016 hoofdredacteur van ‘Motief, antroposofie in Nederland’, uitgave van de Antroposofische Vereniging in Nederland (redacteur 1999-2005 en 2014-2015) – – Vanaf 2016 redacteur van Antroposofie Magazine – – Vanaf 2007 redacteur van de Stichting Rudolf Steiner Vertalingen, die de Werken en voordrachten van Rudolf Steiner in het Nederlands uitgeeft – – 2012-2014 bestuurslid van de Antroposofische Vereniging in Nederland – – 2009-2013 redacteur van ‘De Digitale Verbreding’, het door de Nederlandse Vereniging van Antroposofische Zorgaanbieders (NVAZ) uitgegeven online tijdschrift – – 2010-2012 lid hoofdredactie van ‘Stroom’, het kwartaaltijdschrift van Antroposana, de landelijke patiëntenvereniging voor antroposofische gezondheidszorg – – 1995-2006 redacteur van het ‘Tijdschrift voor Antroposofische Geneeskunst’ – – 1989-2001 redacteur van ‘de Sampo’, het tijdschrift voor heilpedagogie en sociaaltherapie, uitgegeven door het Heilpedagogisch Verbond

Mijn Facebookpagina

Volgen op Facebook


Translate

Volgers

Herkomst actuele bezoeker(s)

Totaal aantal pageviews vanaf juni 2009

Populairste berichten van de afgelopen maand

Blogarchief

Verwante en aan te raden blogs en websites

Laatste reacties

Get this Recent Comments Widget
End of code

Gezamenlijke antroposofische agenda (in samenwerking met AntroVista)