Goetheanum-leiding

Het tweede kwartaal is zo goed als om en ik heb nog geen bericht opgemaakt. Drie maanden is een hele tijd, maar Motief weet toch een aardig overzicht te bieden. Te beginnen op 11 april.

Nog steeds enorme groei van vrijescholen

De Vereniging voor vrijescholen laat weten dat de groei nog nooit zo groot is geweest als in de afgelopen tien jaar, namelijk 35%. Men schrijft:

‘Vrijescholen groeien daarmee landelijk sterk bovengemiddeld. In totaal volgen nu 27.500 leerlingen in Nederland vrijeschoolonderwijs, 16.000 in het primair onderwijs en 11.500 in het voortgezet onderwijs. Dat blijkt uit een inventarisatie van de Vereniging van vrijescholen.’

De vereniging zegt dat dit te danken is aan de onderwijsvisie: ‘Het is vooral de pedagogische visie van de vrijeschool waar ouders en leerlingen voor warmlopen. Het onderwijs richt zich niet alleen op de ontwikkeling van kennis, maar op de hele persoonlijke ontwikkeling van leerlingen.’

De oorzaak van de groei is deels de oprichting van nieuwe vrijescholen. ‘In het basisonderwijs (22% in 10 jaar) gaat dat om extra locaties van bestaande vrijescholen waar een hele nieuwe stroom wordt neergezet en ook worden er nieuwe vrijescholen opgericht. Zo startten in schooljaar 2017-2018 nieuwe scholen in Castricum en Oss.’

De groei rijst de pan uit op middelbare scholen: ‘In het voortgezet onderwijs is de groei nog sterker (58% in 10 jaar). Er zijn minder middelbare vrijescholen ten opzichte van de basisscholen. Leerlingen uit groep 8 van de vrijeschool (lees: klas 6 op de vrijeschool) kunnen niet altijd naar een middelbare vrijeschool. Dit is regelmatig aanleiding voor ouders om te ijveren voor de oprichting van een nieuwe vrijeschool.’

Het volgende bericht is op 18 april:

Herverdeling van taken in het bestuur van de AAG

Nadat op 24 maart 2018 de Algemene Ledenvergadering van de Algemene Antroposofische Vereniging (AAG) in Dornach, Zwitserland, heeft besloten de twee bestuursleden Paul Mackay en Bodo von Plato niet te herkiezen, heeft de Goetheanum-leiding gewerkt aan het plan voor een overgangstijd. Het resterende bestuur van de AAG bestaat uit vier personen. Dit bestuur en de sectieleiders van de Vrije Hogeschool voor Geesteswetenschap vormen samen de Goetheanum-leiding.

De taken en mandaten van Paul Mackay en Bodo von Plato in de organisatie, voor projecten, conferenties en werkverbanden, blijven bestaan tot de ‘hei-sessie’ van de Goetheanum-leiding op 11 en 12 juni. Dan zullen de taken en mandaten worden herverdeeld. De opdracht aan Paul Mackay om de Algemene Antroposofische Vereniging verder in de Raad van Commissarissen van Weleda te vertegenwoordigen, is door het bestuur op 10 april bekrachtigd.

De Goetheanum-leiding wil de periode tot de sessie in juni gebruiken om de uitslag van de stemming te analyseren en evalueren, en verdere beslissingen voor te bereiden. In het bijzonder zullen daarbij deze vragen centraal staan: welke fouten en welk verzuim is de Goetheanum-leiding aan te rekenen? Welke ontwikkelingen heeft zij niet juist ingeschat? Waar is er een gebrek aan begrip voor de leden? Waar waren processen niet transparant en onvoldoende te volgen?

De Goetheanum-leiding schrijft in een brief aan de medewerkers en de leden: ‘Wij willen nog sterker proberen ons in te spannen met onze intenties vanuit het Goetheanum zo mogelijk alle leden mee te nemen.’ Met als doel perspectieven voor de toekomst voor de antroposofie in de wereld en aan het Goetheanum te ontwikkelen.

Ramon Brüll van het Duitse antroposofische maandblad Info3 levert commentaar op de gebeurtenissen in een artikel in het meinummer, dat sinds 17 april online staat. Hij interpreteert de situatie als de doorbraak van de ‘conservatieve fractie’. Als het grootste probleem ziet hij echter iets anders. Hij vraagt zich af of een vereniging nog wel de meest geschikte juridische vorm is en of een personele unie van verenigingsbestuur, leiding van het Goetheanumbedrijf en hoofd van de Vrije Hogeschool voor Geesteswetenschap in deze tijd nog adequaat is.

‘Voor de verschillende taken, zoals coördinatie van wereldwijde activiteiten van de Antroposofische Vereniging, de zakelijke leiding van de miljoenenhuishouding van het Goetheanumbedrijf en de leiding van een op spiritualiteit gerichte Hogeschool, worden verschillende vaardigheden vereist.’ Aldus de opinie van Ramon Brüll.

We gaan mei in, want op 2 mei verscheen:

Het weten, meten en toepassen in de zorgpraktijk

Op 18 mei vindt het jaarlijkse symposium van het lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg aan Hogeschool Leiden plaats. Het gaat over het weten, meten en toepassen in de zorgpraktijk.

‘De interesse in vitaliteit, zelfregulatie en gezondheid is de afgelopen jaren in de maatschappij en in de gezondheidszorg sterk gegroeid. Het versterken van zelfregulatie als een gezondheid bevorderende benadering kan beschouwd worden als een aanvulling op de ziekte bestrijdende benadering. Om deze benadering professioneel in de zorgpraktijk te gebruiken zijn kennis, meetinstrumenten en implementatietrajecten in de zorgpraktijk voor verschillende doelgroepen noodzakelijk.’

In De Krant van de Aarde – de krant van Groen Nederland, jaargang 13, nummer 2 van april-mei 2018, staat een interview met de lector Antroposofische Gezondheidszorg, onderzoeker Erik Baars: ‘Antroposofische gezondheidszorg past goed bij deze tijd’.

‘Veel patiënten ervaren dat ze baat hebben bij antroposofische gezondheidszorg, maar hoe zit het met de wetenschappelijke onderbouwing hiervan? Lector Antroposofische Gezondheidszorg Erik Baars vertelt over het belang en de resultaten van wetenschappelijk onderzoek op dit gebied.’

De gezondheidsbevorderende insteek van de antroposofie blijkt goed aan te sluiten bij de opmars van gezondheidsbevordering in de reguliere medische wereld.

Baars: ‘Antroposofie is in essentie een geesteswetenschap, een benadering die bedoeld is als een aanvulling op de bestaande wetenschap. Dat betekent dat er onderzoek gedaan wordt, waar kennis uit voortkomt. Die kennis wordt toegevoegd aan wat we al weten op basis van eerder onderzoek, net als in de natuurwetenschappelijke wereld. Dat is volgens mij een van de sterke kanten van de antroposofische gezondheidszorg: dat er heel veel uitgewerkte kennis is, die naar mijn idee bovendien goed aansluit bij wat er natuurwetenschappelijk in de gezondheidszorg gevonden is.’

Dat wordt duidelijk tijdens het symposium op 18 mei, waarop zelfregulatie en het versterken ervan vanuit verschillende perspectieven en op verschillende niveaus wordt benaderd.

‘Sprekers uit binnen- en buitenland zullen de volgende vragen aan bod laten komen: Wat is autonome (fysiologische) regulatie? Wat is psychologische zelfregulatie? Welke kennis is er inmiddels ontwikkeld? Welke meetinstrumenten zijn er ontwikkeld en getest om veranderingen in zelfregulatie te kunnen meten? En hoe gebruiken we deze kennis en instrumenten in de klinische praktijk met cliënten/patiënten?’

7 mei bracht:

Rumoer om de landelijke bibliotheek in Den Haag

De landelijke antroposofische bibliotheek in Den Haag is al minstens een jaar een omstreden onderwerp binnen de Antroposofische Vereniging. Het is vooral acuut geworden door de verbouwing van het pand waarin de bibliotheek van oudsher is gevestigd, het Elisabeth Vreedehuis in de Riouwstraat te Den Haag, waardoor de bibliotheek een half jaar lang gesloten is geweest. Maar nu deze opnieuw en wel drie volle dagen per week geopend en ook de catalogus weer online beschikbaar is, is het rumoer nog niet verstomd.

Het is een landelijke trend dat bibliotheken opnieuw positie moeten kiezen en hun functie moeten herdefeniëren, als niet al meteen sluiting dreigt, omdat de realiteit duidelijke grenzen stelt aan de mogelijkheden. Evenmin is het vanzelfsprekend om zo’n gespecialiseerde bibliotheek als deze landelijke bibliotheek in bedrijf te houden, dat vraagt veel van alle betrokkenen.

De website AntroVista plaatste begin mei een alarmerend bericht onder de kop ‘Petitie voor de bibliotheek’. Daarin staat: ‘Het bestuur van de Antroposofische Vereniging heeft het voornemen om het budget van de landelijke bibliotheek in Den Haag vrijwel te halveren. Hierdoor zou o.a. veel materiaal uit de collectie moeten verdwijnen.’ Met het oog op de jaarvergadering op 19 mei wordt opgeroepen een petitie te ondertekenen die het bestuur verzoekt op zijn schreden terug te keren. Inmiddels hebben er al meer dan zeventig mensen ondertekend.

Het bestuur op zijn beurt ontkende in het eigen blad Motief in alle toonaarden dit van plan te zijn. Het kondigde de jaarvergadering 2018 aan met onder meer dit agendapunt: ‘Een door het bestuur ingestelde commissie doet verslag van haar onderzoek naar de centrale bibliotheek van de vereniging en geeft mogelijk een advies over de toekomst. Het rapport is hier te downloaden: Advies landelijke AViN-bibliotheek.’

Dat advies luidt in kort bestek dat de bibliotheek een landelijke uitleen- en informatiefunctie heeft en houdt (de lokale uitleenfunctie is een impliciet gegeven). Net zoals de bibliotheek een wetenschappelijke functie heeft en houdt, waarvoor de secties van de Hogeschool voor Geesteswetenschap worden betrokken bij het collectiebeheer. Bezuinigen dient alleen te geschieden naar evenredigheid en rekening houdend met de realisatie van de hieronder genoemde doelstelling. Zolang het fysiek realiseerbaar blijft, worden alle functies van de bibliotheek op één locatie gehouden.

Die doelstelling van de bibliotheek is volgens de commissie: ‘Het verwerven, ontsluiten en ter beschikking stellen van antroposofische informatie ten dienste van zowel leden van de Antroposofische Vereniging in Nederland als van andere belangstellenden en wel zodanig, dat de collectie fysiek en digitaal gemakkelijk toegankelijk is, een hoge actualiteitswaarde heeft en dat historisch en wetenschappelijk waardevolle boeken en andere documenten bewaard blijven.’

Het is een advies aan het bestuur, dus het is afwachten wat het bestuur de leden op 19 mei als voorstel zal voorleggen en wat de Algemene Ledenvergadering vervolgens zal besluiten.

Op 16 mei gevolgd door:

Tweede brief van de Goetheanum-leiding

Na op 13 april een eerste brief te hebben geschreven naar aanleiding van de jaarvergadering op 24 maart, heeft het hoofdbestuur er op 14 mei een tweede aan toegevoegd (in het Duits en in het Engels). De vorige keer schreef het bestuur dat het nog wel tot de ‘heisessie’ op 11 en 12 juni zal duren, voordat het knopen kan doorhakken over wat de Algemene Ledenvergadering in maart besloten heeft. Alles zomaar aanpassen gaat niet, nu de uitslag van de stemming anders is uitgevallen dan wat het bestuur en de vertegenwoordigers van de landelijke verenigingen zich hadden voorgesteld. Ondertussen is men wel al bezig met de voorbereidingen voor die later te nemen besluiten.

‘In deze voorbereiding wordt duidelijk dat bij onze Hogeschool voor Geesteswetenschap het bepalen van de toekomstige leiding van de Algemene Sectie een grote uitdaging is. Hiermee zijn vragen verbonden over het profiel en de werkwijze van deze voor het geheel van de Hogeschool belangrijke sectie. Dit alles zal in de tijd tot de bijeenkomst over vier weken nauwelijks voldoende duidelijk zijn geworden. Niettemin geldt ook hier wat we voor alle taken aan het Goetheanum hebben besloten: het mandaat aangaande de leiding zal bij de junisessie nieuw worden toebedeeld. Tot dan behouden Paul Mackay en Bodo von Plato hun taken die zij voorlopig binnen de leiding van de sectie in de overgangstijd blijven vervullen.’

Dit is niet het enige onderwerp in deze brief. Ook het verloop van de jaarvergadering zelf geeft aanleiding tot nieuwe overwegingen.

‘Ons bereiken veel dringende reacties. Hoe kunnen we de over de hele wereld verspreid levende leden op gepaste wijze laten deelnemen aan de besluitvorming op de jaarvergadering, zoals bij de bevestiging van bestuursleden, statutenwijzigingen of de hoogte van de ledenbijdrage? De Goetheanum-leiding heeft Gerald Häfner (leider van de sociaal-wetenschappelijke sectie) en Justus Wittich (bestuurslid) het mandaat gegeven tot eind juni een proces te beginnen dat zal leiden tot voorstellen over nieuwe vormen van deelname door leden. Deze kunnen dan op de jaarvergadering van 2019 worden besproken en eventueel besloten. De Algemene Antroposofische Vereniging, zoals deze momenteel functioneert en zich tot nu toe wereldwijd heeft ontwikkeld, moet tot in de statuten tot uitdrukking komen. Vanaf het begin zijn hierbij de negentien secretarissen-generaal betrokken, die achttien landelijke verenigingen op vijf continenten vertegenwoordigen. Tegelijkertijd versterkt zich dit jaar de uitwisseling met veertien verdere verenigingen (met minder dan vijfhonderd leden).’

In de brief maakt het bestuur ook gewag van een verandering in zijn voornemen om de Faust van Goethe in 2020 weer op te voeren. Nu zal er niet van de uitvoering van Christian Peter uit 2016-2017 worden uitgegaan, maar een geheel nieuwe enscenering worden ontwikkeld. Dat zal echter meer tijd en geld kosten, zodat een volledige Faust dan nog niet tot de mogelijkheden behoort, maar wel een ingekorte.

Ook intern in het Goetheanum zijn er veranderingen te melden. De werkprocessen worden bekeken door een nieuw gevormde bedrijfsleiding, bestaande uit Stefan Hasler, Justus Wittich en voorlopig tot juni Paul Mackay. Daartoe wordt wekelijks ook een vergadering gehouden met tien bedrijfsbepalende medewerkers die afdelingsoverstijgend een dwarsverband tussen enerzijds de elf secties en anderzijds het huis en de leiding moeten leggen.

Tot slot zijn er verschillende personele wijzigingen. Als voorbeeld wordt Martin Zweifel genoemd, die verantwoordelijk was voor de succesvolle betonsanering van het Goetheanum, en die door de gemeenteraad van Dornach is benoemd tot directeur van de afdeling bouwzaken.

De derde maand van het tweede kwartaal is juni. Op 6 juni verschenen maar liefst drie berichten:

Nieuwe consumentenvraag en biodynamische landbouw

14 juni infodag voor geïnteresseerden in de opleiding op de hoofdlocatie in Dronten. Maak kennis met duurzame landbouw en ontdek of het werken met planten en dieren iets voor je is. Op Aeres Warmonderhof word je opgeleid tot boer van de toekomst. Biologisch-dynamisch boer om precies te zijn. Er is een opleiding voor jongeren, maar er is er ook één voor volwassenen die in deeltijd willen leren voor een nieuwe carrière in de biologisch(dynamische) landbouw.

Vanwege de unieke opleiding die er wordt geboden, stromen er jongeren uit het hele land en het buitenland in met vooropleidingen van vmbo tot vwo. Hier gaan praktijk en theorie echt hand in hand, want jongeren wonen, werken en leren op Aeres Warmonderhof. ’s Morgens zitten ze in de les, ’s middags werken ze op de boerderij vlakbij. De volwassen deeltijders komen één dag per week naar school en lopen stage op een bio(dynamische) boerderij naar keuze.

Biologische en biologisch-dynamische boeren verkopen hun producten steeds vaker rechtstreeks aan hun klant en er werken vaak meer medewerkers op het bedrijf. Daardoor zit er een stevige sociale kant aan dit bio-boerenleven. Sommige bio-boeren hebben een zelfoogsttuin of stadstuin, wat betekent dat klanten zelf hun portie komen oogsten van het land. Daarvoor is veel voorlichting en uitleg nodig. Nog zo’n nieuwe vaardigheid die van de boer van de toekomst wordt gevraagd.

Tijdens de informatiedag volg je een proefles, lunch je met de studenten in hun huisjes op het erf en werk je mee op de boerderijen. Zo kun je het beste ontdekken of het boerenleven iets is voor jouw toekomst: denk aan bedrijfsleider zijn op een boerderij, aan een stadslandbouwbedrijf of bijvoorbeeld een zorgboerderij.

De vraag van de consument van tegenwoordig sluit aan bij de manier waarop biodynamische boeren altijd al werken: duurzaam, lokaal geproduceerd, geen uitputting van bodem, planten en dieren, een eerlijk loon voor de boer. In de biodynamische landbouw staat de kringloop centraal en is een gezonde bodem de basis voor gezond voedsel. Dat is toekomstdenken. De biodynamische landbouw is gebaseerd op de antroposofische wereldvisie van Rudolf Steiner. Je maakt op school kennis met deze manier van kijken en kunt ervaren of dit wat voor je is of niet.

Afgestudeerden van Warmonderhof kom je tegen in binnen- en buitenland, als ondernemer of medewerker op grote en kleine boerderijen, zorgboerderijen of stadslandbouwprojecten, in allerlei uitvoerende of leidinggevende functies in natuurvoedingswinkels, groothandels of product verwerkende bedrijven. De opleiding is ook een goede opstap voor alle soorten hbo-opleidingen.

Wil je langskomen? Meld je dan even aan via de website. Of hoor in deze filmpjes van studenten zelf hoe het wonen, werken, leren er aan toegaat op Aeres Warmonderhof.


De staat van het vrijeschoolonderwijs is opgemaakt

Op maandag 4 juni publiceerde de Vereniging van vrijescholen voor de allereerste keer de ‘Staat van het Vrijeschoolonderwijs’. De eerste exemplaren werden door voorzitter Rian van Dam op woensdag 30 mei overhandigd aan Lisa Westerveld (GroenLinks), Michel Rog (CDA) en Roelof Bisschop (SGP). Dat gebeurde tijdens een onderwijsdialoog, waarin bestuurders en leraren van vrijescholen hun zorgen uitspraken over de vrijheid in het Nederlandse onderwijs.

Met de Staat van het vrijeschoolonderwijs reageert de Vereniging van vrijescholen op de eenzijdige conclusie van de onderwijsinspectie over het vermeende ‘afglijden van het Nederlandse onderwijs’.

‘Als die beeldvorming wordt gebruikt voor nog meer inperking van de ruimte in onderwijs, dan gaat dat ten koste van de diversiteit. Leraren worden uitsluitend uitvoerders van onderwijs, scholen worden “meer van hetzelfde” en ouders hebben straks weinig meer te kiezen. Voor vrijescholen is het belangrijk dat er keuzevrijheid is en dat scholen voldoende ruimte hebben om de eigen pedagogische visie op onderwijs in de praktijk vorm te geven’, zo stelde Rian van Dam.

De aanwezige Kamerleden toonden begrip voor de zorgen van de vrijescholen en gaven aan belang te hechten aan autonomie in het onderwijs. Rog en Bisschop spraken zich hiervoor uit, Westerveld gaf aan dat GroenLinks op dit moment een partijdebat voert over de vrijheid van onderwijs.

De Vereniging van vrijescholen volgt de politieke ontwikkelingen op de voet en zal in het schooljaar 2018-2019 zelf met enkele partners een debatreeks organiseren, onderwijssector breed.

De Staat van het Vrijschoolonderwijs is uitgebracht in het licht van het bijna gelijknamige rapport van de onderwijsinspectie. De publicatie toont recente ontwikkelingen in het vrijeschoolonderwijs en geeft diverse auteurs podium om eigen ervaringen en ideeën te delen. Vrijescholen vragen daarmee óók aandacht voor de niet direct meetbare, maar wel merkbare opbrengsten van het onderwijs.


Willem Frederik Veltman overleden op 95-jarige leeftijd

Een oudgediende van de antroposofische beweging, Willem Frederik Veltman, is op 22 mei in zijn woonplaats Den Haag op 95-jarige leeftijd overleden. In januari verscheen nog zijn autobiografie, Licht en Duister. Het verhaal van mijn leven.

Tot het eind van zijn leven was hij ten nauwste verbonden met de Vereniging voor Vrije Opvoedkunst, die het blad Vrije Opvoedkunst (VOK) uitbrengt. Hij was na de Tweede Wereldoorlog, in 1947, een van de heroprichters van deze vereniging, op 24-jarige leeftijd, zodat hij die meer dan zeventig jaar trouw gediend heeft. Al die tijd heeft hij als redacteur en auteur een belangrijk stempel op het tijdschrift met dezelfde naam gedrukt.

Al gauw raakte hij ook nauw betrokken bij het reilen en zeilen van de Antroposofische Vereniging, hij werd eind jaren vijftig ook redacteur van het ledenblad van deze vereniging. In de jaren zestig en zeventig was hij tevens bestuurslid. In de jaren negentig raakte zijn relatie met de vereniging echter ernstig bekoeld, wat hem noopte afstand ertoe te nemen.

Wim Veltman was op veel terreinen actief, ten eerste in de landelijke vrijeschoolbeweging. Hij is vooral bekend geworden door zijn cursussen en voordrachten, en door de vele boeken die hij schreef. In zijn werk werd hij gedreven door zijn liefde voor toneel, zijn idealen met betrekking tot Europa en de inspiratie uit de antroposofie en uit het Christendom.

Wim Veltman heeft veel boeken op zijn naam staan. Die zijn destijds voornamelijk uitgegeven door Uitgeverij Vrij Geestesleven, waar hij ook bestuurslid is geweest. Later nam Uitgeverij Christofoor een aantal van zijn titels over. Zijn boeken gingen onder meer over Chartres, Hellas, Victor Hugo, Goethe, Dante, over de vrijeschool en over karma en reïncarnatie. Een monumentale reeks titels.

Publicaties van Wim Veltman

De vrije scholen. Beginselen en methode 1957
Nella fiamma d’amor. Studie over het leven en werk van Dante Alighieri 1968 Tweede druk 1978 met nieuwe titel Dantes openbaring
Wat is antroposofie? 1970
Karma en reïncarnatie 1974
Shakespeare’s imaginatieve wereld. De vormen van dingen onbekend 1976 Tweede druk 1989 met nieuwe titel Meer dan een spel der verbeelding. Geestelijke realiteiten in het werk van Shakespeare
Rudolf Steiner. Een biografie 1980
Chartres. Historie, de kathedraal, het geheim van Chartres 1980
Zangers en ketters. De cultuur van troubadours en katharen in Zuid-Frankrijk 1981
Goethe en Europa. Een bezinning op de huidige wereldsituatie 1982
Tempel en graal. Over de mysteriën van tempelorde en graal en hun betekenis voor onze tijd 1989
Antroposofie. De weg van het ik 1991
Reïncarnatie en regressie. Over de werking van het karma 1993
Mensen en planeten. Een kosmisch georiënteerde psychologie 1993
De spirituele werkelijkheid van het Christendom 1996
Ravenna. Tijden, beelden en gestalten 2002
Victor Hugo, Oceaan. Mysteriesporen in leven en werk van Frankrijks grootste dichter 2006
Hellas. herinnering, bezinning, toekomstverwachting 2009
Licht en Duister, het verhaal van mijn leven 2018

Op 11 juni kwamen de Zonnehuizen nog eens in beeld:

Nieuw Veldheim in de maak

Een verrassende wending in de continuing story van de Zonnehuizen in Zeist. De grote instelling, ooit opgericht door Bernard Lievegoed, ging in 2011 failliet. Het werd overgenomen door eerst Intermetzo, maar die raakte zelf ook in de problemen, later door Pluryn. We berichtten daarover. Het vastgoed moest worden afgestoten en staat momenteel te koop. Nu is er onder anderen door oud-medewerkers van de Zonnehuizen het initiatief genomen om het vastgoed te verwerven, onder de noemer ‘Nieuw Veldheim’, bestemd voor ‘ecologische inclusieve buurtontwikkeling, duurzaam wonen en werken voor meerdere generaties en doelgroepen in Zeist’.

De bijbehorende website meldt: ‘Vereniging Azarias Buurtontwikkeling heeft op 21 februari 2018 Coöperatie Nieuw Veldheim opgericht om de herontwikkelingslocaties Veldheim, Stenia en Peronnik aan te kopen en vervolgens te transformeren naar duurzame, inclusieve buurten. Deze locaties liggen aan de Utrechtseweg 69, 86 en 119 in Zeist en behoren tot de Stichtse Lustwarande. De Stichtse Lustwarande strekt zich uit van de Bilt tot Rhenen en kent meer dan honderd buitenplaatsen en landgoederen langs de zuidwestelijke rand van de Utrechtse Heuvelrug.

We hopen u te interesseren om mee te doen. Er is haast geboden, omdat we voor 2 juli 2018 een bod gaan uitbrengen en we daartoe meer dan 50 woningen verkocht dienen te hebben van de 89 die we gepland hebben. Op deze website leest u meer over ons burgerinitiatief tot buurtontwikkeling.’

De initiatiefgroep gaat voortvarend te werk. Onder de kop ‘Bod op oud-Zonnehuizen locaties’ schrijft men: ‘Sinds half april staan in Zeist de voormalig Zonnehuizen locaties, Veldheim, Stenia en Peronnik, te koop. Azarias Buurtontwikkeling heeft ontwerpschetsen laten maken en in samenspraak met omwonenden de plannen verder ontwikkeld. In de plannen is plaats voor diverse soorten woningen en maatschappelijke organisaties (opleidingen, zorg, werkplaatsen). Voor de aankoop is Coöperatie Nieuw Veldheim opgericht. Zij zal voor 2 juli 2018 een indicatief bod doen. Omdat de tijd begint te dringen, zoeken we een groter publiek om de belangstelling te peilen. Alleen als velen de plannen steunen en meedoen, zal het lukken!’

Er wordt gestreefd naar historische continuïteit. Initiatiefneemster Alexandra Buijsman vertelt op de website: ‘Het gaat erom de functies wonen, werken en zorgen samen te brengen in levendige buurten met een voorbeeldfunctie voor de samenleving. We houden het gedachtegoed levend, van waaruit professor Bernard Lievegoed (oprichter van Zonnehuizen in 1931) en zijn vrouw Nel Schatborn (directeur van Zonnehuizen tot 1976) samen met de begeleiders vele honderden kwetsbare kinderen ondersteund hebben. Door deze bijzondere locaties te transformeren naar inclusieve zorgzame buurten, bouwen we voort op de historie van aandacht voor elkaar en de omgeving in de ruimste zin van het woord. Lievegoed noemde dat bouwen aan een helende omgeving voor de samenleving. Dat is de opgave voor Azarias Buurtontwikkeling.’

Tot slot was er op 25 juni aandacht voor wat er in Dornach gebeurt:

Derde en vierde Goetheanum-brief aan de leden

Op 16 mei berichtten we over de ‘Tweede brief van de Goetheanum-leiding’, waarin het hoofdbestuur aan het Goetheanum in Zwitserland verslag deed welk gevolg het gaf aan de jaarvergadering 2018.

Inmiddels zijn twee nieuwe brieven verschenen die de meest recente ontwikkelingen schetsen, in het kader van meer transparantie en communicatie. Behalve versies in het Duits en Engels, meteen ook vertalingen in het Frans en Spaans.

De derde brief verscheen begin juni, dus nog voor de interne conferentie van het bestuur op 11 en 12 juni, waarin knopen zouden moeten worden doorgehakt. Het bestuur beschreef daarin dat het tot zijn verrassing moest vaststellen dat veel mensen geen duidelijk beeld hebben hoe de leiding van het Goetheanum wordt samengesteld en hoe deze werkt. In de brief legde men dit uit en stelde kort de mensen voor die deel uitmaken van deze leiding.

De vierde brief verscheen medio juni, dus na de interne conferentie, en maakte de resultaten daarvan bekend. Het is een lange brief geworden. De korte samenvatting in vijf punten luidt aldus:

1. De Goetheanum-leiding neemt de volle verantwoordelijkheid voor de Vrije Hogeschool voor Geesteswetenschap over. Uit haar waarneming vanuit Hogeschoolperspectief benoemt zij in de toekomst leden van het hoofdbestuur en vraagt de Algemene Ledenvergadering deze keus te bevestigen.

2. Het hoofdbestuur bestaat uit Justus Wittich, Joan Sleigh, Constanza Kaliks und Matthias Girke.

3. De behartiging van zaken die de eerste klas van de Hogeschool betreffen, is aan Claus-Peter Röh toebedeeld. Hij wordt hierin door Joan Sleigh (Engels) en Constanza Kaliks (Spaans/Portugees) ondersteund.

4. Justus Wittich draagt procesverantwoordelijkheid om binnen een jaar de Algemene Antroposofische Sectie van een eigen sectieleiding te voorzien. Daarbij werken onder anderen Florian Osswald en René Becker mee. In de tussentijd blijft Joan Sleigh aanspreekpunt voor de Algemene Antroposofische Sectie.

5. De Goetheanum-leiding heeft Rebekka Frischknecht (voor de medewerkers), Stefan Hasler (Goetheanum-leiding) en Justus Wittich (hoofdbestuur) met de bedrijfsvoering in huis belast.

Op de foto: de Goetheanum-leiding na de interne conferentie op 11 en 12 juni 2018 (foto: Heike Sommer).

Mildheid

Het nieuwe jaar is ruim drie weken oud, hoog tijd voor een nieuw bericht. We struinen eerst Motief af en beginnen op 7 december 2017, dat is vijf dagen na de vorige keer, met ‘Officiële opening van het Elisabeth Vreedehuis in Den Haag op 20 januari’:

De ledenvergadering van de Antroposofische Vereniging nam op 12 december 2016 het besluit tot de verwerving en verbouwing van het verenigingshuis aan de Riouwstraat in Den Haag. Begin 2017 kwamen gebruikers van het pand, enthousiaste leden en het bouwteam (met daarin twee lokale aannemers en de architect) bij elkaar om een ambitieus, maar haalbaar plan te maken. Het pand moest een eigentijdse uitstraling krijgen, gemoderniseerd qua infrastructuur, met diverse nieuwe functies… en dat alles binnen een aanvaardbaar budget én een redelijk strakke tijdspanne.

Inmiddels is de operatie zo goed als voltooid, en met succes. Een tegenvaller was de hoeveelheid aangetroffen asbest in het pand, met een duurdere en tijdsintensieve sanering tot gevolg. Hierdoor liep de opening van half november gevaar en besloten we die met een maand uit te stellen. Rond half december zal het pand weer in gebruik worden genomen, op 20 januari officieel ingehuldigd.

Inmiddels heeft ‘het huis’ ook een naam: het Elisabeth Vreedehuis. De laatste fase was het lakken van de prachtige nieuwe vloer, de plaatsing van de keuken en de levering van de kasten en balies. Tot half december is nog veel werk te verzetten, want na de oplevering komt de inrichting. De lampen boven de balies, de leestafel, een frisse inrichting voor het café, een vaste belichtingsinstallatie en nieuwe stoelen in de Theaterzaal (met dank aan de Iona Stichting voor een genereuze gift).

Om de inrichting naast praktisch ook kunstzinnig te maken, wensen wij het Vreedehuis nog wat aanvullende ‘vormen en kleuren’ toe. Bent u in het bezit van een mooie bloemenvaas, een passend kunstwerk, een bronzen kandelaar of een mineraal en wilt u dit aan het huis schenken, neem dan vooral contact op. U bereikt ons per e-mail via info@vreedehuis.nl en telefonisch op 070-355 00 39.

De feestelijke opening voor leden van de Antroposofische Vereniging vindt plaats op 20 januari 2018. Vanwege de te verwachten grote toestroom wordt twee keer een vergelijkbaar programma aangeboden, zodat in plaats van maximaal honderd in totaal tweehonderd leden kunnen worden ontvangen. Het ochtendprogramma zal om 10.00 uur starten en het middagprogramma om 14.00 uur. Aanmelden voor een van beide programma’s, tot uiterlijk 5 januari 2018, via het aanmeldformulier dat u onder de betreffende link kunt vinden.

Stephan Jordan

Het volgende is van 18 december en gaat over ‘Biodynamische landbouw in beeld’:

Het herfstcongres ‘Biodynamische landbouw en de vrije markteconomie’ werd op 10 oktober 2017 gehouden bij Antropia in Driebergen. Biojournaal heeft verschillende berichten over dit congres, zoals de ‘Demeter Monitor over biodynamische landbouw en voeding 2016-2017’, het afscheid van Jozien Vos als voorzitter Stichting Demeter en Marianne Thieme die wil dat de BD-beweging meer op de voorgrond gaat treden.

Maar niet alleen dat, het heeft ook een uitvoerige fotoreportage met achtentachtig foto’s, waarbij elke foto voorzien is van een onderschrift dat vermeldt wie er op de foto staat. Zodat dit een weerzien vormt van de hele bd-beweging.

Bijvoorbeeld Piet van IJzendoorn van de Zonnehoeve in Zeewolde met Joke Bloksma van Warmonderhof. Maar ook Key-note spreker Marianne Thieme (fractievoorzitter Partij voor de Dieren) die hoopt dat de BD-beweging in de toekomst meer op de voorgrond gaat treden. Ze roept de biologisch-dynamische boeren op om naar Den Haag te gaan en te pleiten voor meer financiële middelen.

‘De keuze is nu aan jullie: gaan jullie actief communiceren dat biologisch-dynamische landbouw veel en veel beter is dan gangbare landbouw of blijven jullie stilletjes hopen dat de consument uiteindelijk de keuze voor BD gaat maken. Blijf je bescheiden en marginaal of ga je voor verandering? Zoals Nelson Mandela zei: “It always seems impossible until it’s done”.’

Ze kreeg onder meer de vraag hoe de BD-beweging integer kan blijven. ‘Dit kan door compromisloos te zijn en te staan voor je idealen. Door transparantie en de normen hoog te houden door middel van sociale controle. En heel belangrijk: eerlijk fouten erkennen.’

Na Marianne Thieme hield Ronald van Marlen (onder andere bestuurslid Stichting Demeter) een bevlogen betoog, waarin hij liet zien voor welke dilemma’s de biologische sector als gevolg van de groei komt te staan.

De biologische beweging is volgens Ronald nu een “ingesloten pionier” (voormalig pioniers worden welbewust ingesloten door datzelfde regime dat ze aanvankelijk wilden veranderen). Hierin ziet hij kansen voor Demeter: ‘Bio zit al zo diep in de mainstream, Demeter is nog een authentieke veranderaar.’

Er was ook tijd voor reflecties uit de Nederlandse praktijk met Tom Saat (Stadsboerderij Almere), Peter van IJzendoorn (Hofwebwinkel) en Merle Koomans van den Dries (Odin). Merle gaf hierbij onder meer aan dat ze nog meer mensen kunnen verbinden nu Odin een coöperatie is.

Cultuur- en Congrescentrum Antropia wil koploper zijn op het gebied van duurzaamheid, zo is Antropia onder meer in het bezit van een EKO-keurmerk Horeca.

Op 19 december kwam dit treurige nieuws naar buiten, ‘Boekhandel de Nieuwe Boekerij in Zeist sluit in 2018’:

Op de website van de Nieuwe Boekerij in Zeist staat ‘een treurige mededeling: De Nieuwe Boekerij aan de Voorheuvel gaat sluiten. We gaan nog wel door met de webwinkel, maar we realiseren ons dat dat, voor de mensen die graag in onze winkel komen, een schrale troost is. Meer dan 40 jaar hebben wij, en onze voorgangers, met veel plezier de winkel gedreven.’

Nog maar drie jaar geleden werd ‘de eerster Zeister Duowinkel geopend. “De Nieuwe Boekerij & Heger en van den Berg” zijn samen verhuisd van de Steynlaan naar de Voorheuvel.’ Maar dat heeft blijkbaar niet het gewenste succes opgevleverd. De boekhandel zat eerder op de Steynlaan en daarvoor op de Van Tetslaan. Alles begon in de jaren zeventig met een initiatief van heilpedagoog en Zonnehuismedewerker Walter Erlanger in zijn garage aan de Tesselschadelaan. De winkel kent dus inderdaad een rijke geschiedenis, die nu ten einde komt.

Als reden voor de sluiting wordt aangegeven dat het wel heel lastig is geworden om een boekwinkel draaiende te houden. Dat heeft te maken met de algemene malaise in het boekenvak, de gestegen kosten en de concurrentie van webwinkels, maar ook met de specifieke terugloop van ‘het antroposofische boek’, dat niet meer de grote afzetmarkt kent van weleer.

De definitieve sluiting is op 1 maart 2018. De opheffingsuitverkoop begint op 27 december.

Twee dagen later werden ‘Ontwikkelingen bij Antroposana en de Antroposanapolis’ gemeld:

Gezondheidsvereniging Antroposana maakte in een speciale nieuwsbrief op 21 december de definitieve polisvoorwaarden bekend van de Antroposanapolis, die is ondergebracht bij Zorgverzekeraar Avéro. Op de Antroposanawebsite worden deze vermeld.

Men maakte ook melding van de vele contacten die nodig waren om deze voorwaarden duidelijk te krijgen. Zo schrijft Antroposana:

‘Wij vinden het belangrijk om te melden dat de Antroposanapolis bij Avéro per 2019 ophoudt te bestaan. Het lukt Antroposana niet om bij Avéro nog een goede én onderscheidende dekking te krijgen voor de antroposofische gezondheidszorg nu dit wordt ingelijfd bij Zilveren Kruis.’

De gezondheidsvereniging is bezig een vergelijkingssite te ontwikkelen waarbij zorgverzekeraars kunnen worden vergeleken met zoektermen specifiek gerelateerd aan de antroposofische gezondheidszorg.

Dat is echter nog toekomstmuziek: ‘We moeten u helaas melden dat deze vergelijkingssite dit jaar nog niet beschikbaar komt. Wel vindt u op de website van Antroposana een algemene vergelijkingssite die u zou kunnen gebruiken.’

Maar er is tevens goed nieuws: ‘Abnoba Viscum en Iscador vallen ook in 2018 gewoon binnen de dekking van de Antroposanapolis! Voor veel leden een belangrijke reden om ook in 2018 weer voor de aanvullende verzekering de Antroposanapolis te kiezen.’

Antroposana blijft ondanks alles geloven dat de antroposofische gezondheidszorg als integratieve zorg cruciaal is in elke leeftijdsfase. ‘In de medische praktijk, juist ook in de reguliere, wordt steeds meer gebruik gemaakt van integratieve geneeskunde, waar ook de antroposofische geneeskunde bij hoort.’

De taak van Antroposana is om in gesprek te blijven met de zorgverzekeraars, zodat hiervoor (op den duur) meer acceptatie komt.

‘De stem die Antroposana wil laten horen kan alleen krachtig zijn als Antroposana veel leden achter zich heeft staan waarvan ze de belangen kan vertegenwoordigen. We vragen u daarom ons te helpen om mensen die de antroposofische gezondheidszorg belangrijk vinden op Antroposana te attenderen, om zo meer leden te krijgen en een krachtigere stem te hebben. Op antroposana.nl kunt u uw steun bijzonder makkelijk kenbaar maken door u aan te melden als lid.’

Dezelfde dag, 21 december, bracht het bericht over de ‘Officiële post-hbo opleiding Voortgezet vrijeschoolonderwijs’:

Docenten in het voortgezet onderwijs die (recent) werkzaam zijn op een vrijeschool kunnen zich door middel van een post-hbo opleiding aan Hogeschool Leiden verdiepen in het vrijeschoolonderwijs en de vrijeschoolpedagogie.

Het is het vormgeven aan vrijeschoolonderwijs en docentschap in de 21e eeuw! Afgelopen week is deze post-hbo opleiding officieel geregistreerd door het Centrum van Post-Initieel Onderwijs Nederland (CPION).

De Vereniging van vrijescholen laat op haar website weten: ‘Met deze registratie is de opleiding een post-hbo opleiding die in heel Nederland wordt erkend. In september is de eerste groep docenten gestart met de post-hbo opleiding. Zij zullen aan het einde van het studiejaar de eerste diploma’s in ontvangst nemen.’

De website van Hogeschool Leiden vermeldt:

‘De vraag is niet, wat de mens moet kunnen en weten teneinde zich in de bestaande sociale orde te kunnen voegen; maar wel, wat er in aanleg in de mens aanwezig is en in hem ontwikkeld kan worden. Dan wordt het mogelijk dat de opgroeiende generatie de maatschappij steeds nieuwe krachten toevoegt.’ – Rudolf Steiner

De post-hbo opleiding is ontwikkeld door het Centrum onderwijs & innovatie van de Hogeschool in Leiden in samenwerking met de Vereniging van vrijescholen en het Platform Vrijescholen Voortgezet Onderwijs voor docenten die zich de vrijeschoolpedagogiek en -didactiek eigen willen maken en zich verder willen verdiepen in hun vakmanschap.

Een derde bericht op 21 december ging over ‘Verwerking van het verleden: rehabilitatie van Ita Wegman en Elisabeth Vreede’:

Het honderdjarig bestaan van de Algemene Antroposofische Vereniging in 2023 begint zich al aan te dienen. Voordat de feestelijkheden kunnen losbarsten, moet eerst nog een zwarte bladzijde uit het verleden onder ogen worden gezien, om die ook echt te kunnen omslaan.

In 1935 vond een breuk plaats in deze algemene vereniging, waar ook de Nederlandse vereniging ernstig onder werd getroffen. In 1960 werd deze breuk in principe geheeld. Maar blijkbaar nog steeds niet helemaal.

De breuk ging namelijk dwars door het toenmalige bestuur, dat nog door Rudolf Steiner zelf was aangesteld. Twee Nederlandse bestuursleden in het Zwitserse centrum, het Goetheanum in Dornach, werden in feite in 1935 ontslagen en uit hun functie gezet. Dat waren de arts Ita Wegman (rechts) en de astronome Elisabeth Vreede (links). Het recent gerenoveerde pand van de Antroposofische Vereniging in Nederland aan de Riouwstraat in Den Haag heeft de naam gekregen van de laatstgenoemde: het Elisabeth Vreedehuis.

Op de afgelopen jaarvergadering aan het Goetheanum ontstond er opnieuw aandacht voor deze misstand: vanuit een groep leden kwam het initiatief om deze twee voormalige bestuursleden (beiden stierven al in 1943, dus acht jaar later en kortstondig na elkaar) te rehabiliteren.

De website van het Goetheanum meldt nu dat een van de nieuwe bestuursleden van de Algemene Antroposofische Vereniging in Dornach, de oud-politicus Gerald Häfner, zich voor deze zaak sterk heeft gemaakt. Wat nu ook meespeelt, is dat het in 2018 precies driekwart eeuw geleden is dat deze beide Nederlandse bestuursleden vrij plotseling, na een kortstondig ziekbed, overleden.

Gerald Häfner legt de huidige leden aan het hart geen overhaaste conclusies te trekken, maar zich gezamenlijk te bezinnen hoe dit het beste kan worden aangepakt. De komende jaarvergadering in Dornach zal een begin worden gemaakt met een motie dienaangaand. De bekende auteur Peter Selg is gevraagd een publicatie over Ita Wegman voor te bereiden en er zullen twee voordrachten worden gehouden over beide bestuursleden.

Met de verschillende initiatiefnemers is door het Goetheanum het gesprek gezocht. Zoals Gerald Häfner het formuleert: een oude strijd kan niet worden opgelost door er nu opnieuw strijd over te voeren, maar alleen door met bewustzijn elkaar de hand te reiken.

En toen werd het tijd voor het nieuwe jaar. 2 januari kwam met ‘Publicatie over de geschiedenis van de Vrije Hogeschool voor Geesteswetenschap’:

Bij de Zwitserse uitgeverij Verlag am Goetheanum is eind 2017 een boek verschenen over de geschiedenis en de resultaten van de verschillende secties van de Vrije Hogeschool voor Geesteswetenschap, onder redactie van de sectieleiders Christiane Haid, Constanza Kaliks en Seija Zimmermann.

De website van het Goetheanum schreef hierover in december 2017 het volgende (de vertaling is gemaakt door de Belgische uitgeverij en bibliotheek Via Libra, zie hun nieuwsbrief), onder de titel ‘Denktank avant la lettre voor maatschappelijke opgaven’:

Toen er van denktanks of startups nog geen sprake was, richtte Rudolf Steiner in 1923/24 aan het Goetheanum in Dornach de Vrije Hogeschool voor Geesteswetenschap op. Onlangs verscheen er bij Verlag am Goetheanum een boek dat gewijd is aan de geschiedenis en het onderzoek van deze hogeschool: “Goetheanum – Freie Hochschule für Geisteswissenschaft. Geschichte und Forschung der Sektionen”.

Je zou het kunnen zien als een verre voorloper van wat nu TED-conferenties en barcamps zijn: een in afdelingen onderverdeelde hogeschool die maatschappelijk relevante opgaven op zich moest nemen, gebaseerd op de actualiteit, de vooruitgang van de wetenschap én aangevuld door de persoonlijke scholing van ieder individu op basis van de antroposofie.

Het boek behandelt de geschiedenis en het onderzoek van de afdelingen sinds de oprichting ervan (uitgezonderd de sociale afdeling). Daarbij wordt een heel breed panorama zichtbaar. Ook nu nog vindt er onderzoek plaats.

De leiders van de afdelingen aan het Goetheanum maken duidelijk hoe de Vrije Hogeschool haar opgaven vervult: door fundamenteel onderzoek, de praktische vertaling daarvan en het controleren ervan door praktijkonderzoek. En daarnaast ook de verspreiding van de nieuwe kennis door seminaries, colloquia en vakbijeenkomsten, maar ook door innerlijke scholing. Een bijzondere opdracht daarbij is om de vaak sterk gespecialiseerde onderzoeksresultaten in een grotere samenhang te plaatsen en toegankelijk te maken. De financiering en organisatie van al dat werk gebeurt door de Allgemeine Anthroposophische Gesellschaft, zeg maar de internationale Antroposofische Vereniging.

272 bladzijden, prijs 37 euro, isbn 978 3 7235 1567 9’

Op 10 januari was het thema ‘Kies richting op het Demeterplein’:

De BioBeurs wordt op 17 en 18 januari 2018 gehouden in de IJsselhallen in Zwolle. Deze zal worden geopend door Koningin Maxima. De BioBeurs is Nederlands grootste vakbeurs voor de biologische sector en trekt jaarlijks ruim 10.000 zakelijke bezoekers.

Op de beursvloer staan ruim 350 stands van biologische bedrijven. Op het Foodplein verzorgen gerenommeerde koks demonstraties met biologische producten. Er is een interessant inhoudelijk programma met meer dan 80 boeiende workshops en presentaties.

Demeter Nederland is er ook vertegenwoordigd, op het Demeterplein. Dankzij de samenwerking van een aantal verwante organisaties kan men op het Demeterplein met tal van vragen terecht over alles wat zich in de biodynamische voedselketen afspeelt van grond tot mond. Ook is er een stand van De Grote Kamp van de samenwerkende Demeter pluimveehouders op dit plein.

Het thema is richting kiezen: ‘Als samenleving staan we voor ingrijpende keuzes om onze aarde leefbaar te houden voor toekomstige generaties. Keuzes die bij elk van ons als individu beginnen. Richting kiezen: weg van eenzijdig economisch denken naar een waardegedreven landbouw met ruimte voor biodiversiteit, dierenwelzijn en voedselkwaliteit. Een levende landbouwcultuur als basis voor vitale voeding.’

Op haar Facebookpagina maakte Demeter op 9 januari bekend dat ‘Vijf biodynamische bedrijven in de schijnwerpers’ zullen staan:

‘Ekoland, vakblad voor de biologische keten heeft zijn lezers gevraagd wie volgens hen de Ekoland Innovatieprijs biologische landbouw 2018 moet winnen. Van de 13 genomineerde bedrijven zijn er 5 Demeter gelicentieerd: stuk voor stuk inspirerende en innovatieve biodynamische bedrijven met dito ondernemers die op vernieuwende wijze hun bedrijf ontwikkelen.

De bedrijven zijn bezocht door de jury en op woensdag 17 januari wordt op de Biobeurs bekend gemaakt wie de winnaar is. De genomineerde biodynamische bedrijven stellen we de komende dagen aan je voor.’

Eergisteren kwamen daar twee berichten bij. Het eerste behandelde ‘Vijf biodynamische bedrijven in de schijnwerpers’:

Bij Demeter Nederland op Facebook was het de week voorafgaand aan 17 januari allemaal te volgen:

Ekoland, vakblad voor de biologische keten heeft zijn lezers gevraagd wie volgens hen de Ekoland Innovatieprijs biologische landbouw 2018 moet winnen. Van de dertien genomineerde bedrijven zijn er vijf Demeter gelicentieerd: stuk voor stuk inspirerende en innovatieve biodynamische bedrijven met dito ondernemers die op vernieuwende wijze hun bedrijf ontwikkelen.

De bedrijven zijn bezocht door de jury en op woensdag 17 januari werd op de Biobeurs bekend gemaakt wie de winnaar is. Die uitkomst bewaren we hier voor het laatst. Want de vijf genomineerde biodynamische bedrijven stellen we eerst aan je voor.

Eerste biologische boerderij van Nederland

Harry, Ank en zoon Jan Donker van BD Graan zijn genomineerd voor de Ekoland Innovatieprijs biologische landbouw 2018. Maak kennis met deze pioniers. In 1968 dacht de vader van Ank, Jelte Wiersma: ‘dit moet anders, dit moet beter.’ Als één van de pioniers in biologische landbouw gooide hij het roer om en begon in het Noord-Hollandse Middenmeer de eerste biologische boerderij van Nederland. Deze nieuwe manier van werken ging natuurlijk niet zonder slag of stoot, maar na verloop van tijd waren alle kinderziektes eruit.

Groenteveredelaars zaadvaste rassen

René Groenen en Gineke de Graaf zijn genomineerd voor de Ekoland Innovatieprijs biologische landbouw 2018. Op tuinbouwbedrijf De Beersche Hoeve vermeerderen en veredelen zij groentezaden, met als specialisatie innovatieve biodynamische zaadproductie met zaadvaste groenterassen.

Zwaluwgekwetter op je brood

Ekoboerderij Arink Biotel Achterhoek van John Arink en Liane Betting is genomineerd voor de Ekoland Innovatieprijs biologische landbouw 2018. Hun kudde van zo’n 60 Fries-Hollandse koeien vormt het hart van de biodynamische boerderij, hier is eigenlijk alles omheen gevormd. Het voer voor de dieren wordt zelf verbouwd, zodat ze niet afhankelijk zijn van voerimport uit verre oorden. Dit zorgt bovendien voor een laag ecologische voetafdruk.

Op de ‘rijkste’ gronden van Europa

GAOS het biodynamisch gemengde akkerbouwbedrijf van Jos Jeuken en Ellen Krul is genomineerd voor de Ekoland Innovatieprijs biologische landbouw 2018. GAOS is in 1988 begonnen in de Flevopolder: een van de ‘rijkste’ gronden van Europa. Het streven is een optimale productie met respect voor mens, dier en aarde. Op het bedrijf én daarbuiten.

GAOS staat voor Geduldig, Aandachtig, Onbekommerd, Samenwerken. Voor Jos en Ellen is akkerbouw bedrijven de hoofdtaak, daarnaast houden ze nog vleesvee, doen ze aan zaad- en pootgoedteelt en produceren ze duurzame energie. Ook hebben ze samen met een fruitteler, een groenteteler en een melkveehouder een biologische internetwinkel opgezet om hun producten zo vers mogelijk bij de consument te krijgen. Deze zijn onder meer te koop bij de Hofwebwinkel.

Geiten te kust en te keur

Middenin het Amsterdamse bos vind je Geitenboerderij Ridammerhoeve: het in 1988 opgerichte biodynamische geitenbedrijf van Willem, Corine en Tom Dam. Hun bedrijf is genomineerd voor de Ekoland Innovatieprijs biologische landbouw 2018. Hier kan iedereen uit de regio kennis maken met de bio en biodynamische landbouw in al haar facetten.

En de uitslag is, zo schreef Demeter Nederland op 17 januari:

Hoe mooi is dit voor de biodynamische landbouw! De Ekoland innovatieprijs voor de Biologische landbouw 2018 is gewonnen door Geitenboerderij Ridammerhoeve met een tweede plek voor De Beersche Hoeve. Gefeliciteerd!

Biojournaal besteedde meteen uitvoerig aandacht aan de prijswinnaars, met de Ridammerhoeve voorop.

Het tweede nieuws op 22 januari betrof ‘Odin wordt geprezen op alle fronten’:

Nog meer winnaars zijn bekend gemaakt op de Biobeurs op 17 en 18 januari in Zwolle. Want: Biologische Odin-winkels Zutphen en Bergen, bezorgdienst Odin en de Odin-boerderij wonnen prijzen.

Bij maar liefst vier verschillende belangrijke verkiezingen viel Odin in de prijzen. De uitslagen werden bekend gemaakt op de Biobeurs 2018, die werd geopend door koningin Maxima.

De drie Odin-winkels en de Odin-Boerderij De Beersche Hoeve ontvingen alle tweede prijzen: de winkel in Bergen in de verkiezing Beste Middelgrote Biologische Winkel, de winkel in Zutphen in de categorie Grote Biologische Winkels en de Odin-bezorgdienst bij de verkiezing Beste Biologische Webwinkel. Odin-boerderij De Beersche Hoeve kreeg een tweede plek bij de Ekoland Innovatieprijs.

Odin ontving daarmee de meeste prijzen bij de jaarlijkse verkiezingen op de Biobeurs. Merle Koomans van den Dries (directeur Odin): “We zijn echt superblij met al die prijzen! Het is ook een prachtige beloning voor al onze collega’s in de winkels en op de boerderij. Zij werken met zoveel inzet en passie. Het laat zien dat luisteren naar de wensen van je klant en échte aandacht voor eerlijke producten resultaat heeft. Dank trouwens ook aan alle Odin-klanten die op ons gestemd hebben. We hebben een omslag gemaakt naar een coöperatie met leden en dit is voor ons een teken dat we op de goede weg zijn. Het is geweldig om het enthousiasme bij de leden te zien. Zij geven ook goede input aan het bedrijf. We worden steeds meer een beweging voor duurzame voeding.”

Odin is dé biologische foodcoop van Nederland. De coöperatie heeft nu ruim 5.700 leden en hun aantal groeit gestaag. Leden hebben inspraak in het beleid van Odin en krijgen ledenvoordeel. Over heel Nederland heeft Odin negentien winkels en een bezorgdienst. Maar ook een eigen imkerij en een biodynamische boerderij. Alles 100 % biologisch en het liefst biodynamisch.

Daarmee hebben we alle berichten bij Motief wel gehad. Op 7 december 2017 verscheen op de weblog over Bernard Lievegoed ‘De inspiratie van Bernard Lievegoed’:

Het is heel lang geleden dat er op deze weblog iets gebeurde. Drie en half jaar heeft het geduurd. En dat terwijl er inmiddels heel wat op stapel staat rond Bernard Lievegoed. Voordat we daartoe over gaan, eerst maar een korte terugblik.

Het was op 1 maart 2014 dat Jelle van der Meulen een recensie wijdde aan het boek Een stap verder, dat ging over het turbulente ontstaan van de Bernard Lievegoed Kliniek in Bilthoven, die in september 1992 zijn deuren opende. Dat was drie maanden vóór het overlijden van Bernard Lievegoed.

Zo turbulent als die wordingsgeschiedenis bleek te zijn, beschreven in dat boek van Nard Besseling, zo turbulent was ook de respons erop, en met name op de boekbespreking door Jelle van der Meulen. Deze werd gepubliceerd in Motief 181 van april 2014 en is ook hier op deze weblog opgenomen. De rest van dat jaar bleef de brievenrubriek van Motief maar volstromen met reacties. Pas in december 2014 verstomde die stroom.

Jammergenoeg konden de lezers van deze weblog niet daarvan kennisnemen, want die interactie speelde zich af binnen de kolommen van Motief. Dat was nogal lastig als je als auteurs het contact zoekt met je publiek. En dus ook beperkend voor deze weblog. Hoe daarna de draad weer op te nemen?

Dat was het dilemma waarvoor we stonden. Ondertussen werd onze aandacht op een andere manier in beslag genomen. Jelle van der Meulen had al op zijn eigen weblog te kennen gegeven dat het thema ‘vriendschap’ hem erg bezighield, zoals bijvoorbeeld blijkt uit dit bericht van november van 2010. Na twee intensieve jaren eraan werken na de publicatie van de recensie, verscheen in mei 2016 zijn boek ‘Der Ruf der Freundschaft. Unterwegs zu einer Kultur des Herzens’, in zijn thuisland Duitsland en daarom ook in het Duits, bij Info3 Verlag. Er is geen Nederlandse vertaling van beschikbaar.

De aandacht van Michel Gastkemper richtte zich, behalve zijn vaste werkzaamheden voor de Stichting Rudolf Steiner Vertalingen, op de toekomst van Motief bij de Antroposofische Vereniging. In de redactie werd samen met een nieuwe hoofdredacteur een heel ander concept ontwikkeld, dat uiteindelijk leidde tot een nieuw tijdschrift, Antroposofie Magazine. Dat had ook gevolgen voor Motief. In maart 2016 startte dit nieuwe openbare kwartaaltijdschrift, naast de nog immer maandelijkse Motief, die vanaf dat moment alleen de leden van de Antroposofische Vereniging in de brievenbus kregen. Een grote operatie die veel voorbereiding vergde. Het maartnummer van Motief in 2016 was meteen het jubileum van de tweehonderdste editie. Ook de websites ondergingen een hele verandering.

Maar… Bernard Lievegoed werd niet vergeten. De activiteiten daarvoor speelden zich echter voorlopig in een kiemstadium af. Plannen werden voorbereid en op hun haalbaarheid onderzocht. Dat gebeurde aanvankelijk in het kader van het Parsifal Fonds, de stichting die deze weblog ondersteunt en waarvan de twee redacteuren alhier tevens bestuurslid zijn.

Al gauw voegde zich hierbij Hildebrand Lievegoed van de Stichting Lievegoed Archief. In de zomer van 2014 ontwierpen Hildebrand Lievegoed en Michel Gastkemper samen plannen met het oog gericht op de 25e sterfdatum van Bernard Lievegoed op 12 december 2017. Hun eerste idee ging uit naar het samenstellen en maken van een soort van gedenkschrift. Al in november 2014 was reeds sprake van het volgende:

“Voorlopige werktitel: “De inspiratie van Bernard Lievegoed”. Bedoeling is te komen tot een product, dat de actualiteit van het werk van Bernard Lievegoed weer onder de aandacht brengt. Interview met zes tot acht mensen over hun biografie, die nu nog vol in het leven staan en zich in hun werk (of leven) geïnspireerd voelen door Bernard Lievegoed. Onderzoek waar ze die inspiratie van Bernard Lievegoed in hun werk/leven zien terugkomen en wat de betekenis is in de actualiteit.”

Zo ging het inderdaad van start. Maar toen brandde op 11 februari 2015 de villa op landgoed de Reehorst af, waarin de Vrije Hogeschool gehuisvest was. Voor de Vrije Hogeschool was dit een rampzalige gebeurtenis, hij schudde op zijn grondvesten. Daarbij kwam dat dit het enige oorspronkelijke initiatief van Lievegoed was dat nog bestond, ook al waren er sinds de oprichting in 1971 al veel crisissen geweest. De twee andere oorspronkelijke initiatieven van Lievegoed, de Zonnehuizen uit 1931 en het NPI uit 1954, waren in 2011 en 2012 failliet gegaan en bestonden niet meer in hun door Lievegoed gegeven vorm.

De Vrije Hogeschool maakte vanaf het brandmoment een turbulente tijd door, er vond een complete wisseling van de wacht plaats. Men keerde weer terug op zijn schreden, het concept van de Bernard Lievegoed University werd verlaten, Arnhem als nieuwe standplaats ging niet door, en na een intermezzo in Utrecht hervond de Vrije Hogeschool zich in Zeist, onder leiding van de nieuwe directeur Gerrie Strik.

Al die tijd hadden het Parsifal Fonds en het Lievegoed Archief de ontwikkelingen ademloos en op de voet gevolgd. Hoe zou het verder gaan met de initiatieven van Lievegoed? Paste het idee van Hildebrand Lievegoed en Michel Gastkemper nog bij de actuele ontwikkelingen? Zij lieten zich niet uit het veld slaan en werkten hun ideeën verder uit. December 2017 kwam steeds dichter bij en het werd duidelijk dat ze die maand als streefdatum moesten aanhouden.

Een jaar later, februari 2016, hadden zij hun plannen met nieuw elan opgepakt. In de zomer van dat jaar concretiseerden ze die, om allereerst bij verschillende mensen en organisaties te polsen of zij hier belangstelling voor hadden en ook of zij eraan wilden meedoen. Dat zou duidelijk maken of zij op het juiste spoor zaten. Ze maakten een planning die zou voeren naar realisatie in december 2017. Tot nog toe hadden ze gedacht aan een interviewboekje, maar naarmate het jaar 2016 vorderde kwam het idee naderbij om rond de 25e sterfdag ook een manifestatie te organiseren, waarop die publicatie gepresenteerd zou kunnen worden. Maar wie zou dat moeten organiseren? Wie zou dat willen ondernemen? En waar zou het moeten plaatsvinden?

Eind oktober 2016 vond een gesprek plaats met een van de organisaties die zij hadden benaderd: Uitgeverij Christofoor. Tot hun grote verrassing en vreugde werden hun plannen enthousiast verwelkomd. En meer dan dat: men wilde graag zijn steentje bijdragen. Heel concreet werd dat in het voorstel om vijf boeken van Lievegoed voor deze gelegenheid opnieuw uit te geven, als een bijzondere serie. De vraag was welke en hoe deze dan uit te brengen.

Hiermee was de kogel wel door de kerk. De manifestatie moest er nu komen. En de rest is history. Maar for the record nog het volgende. Iedereen die werd benaderd voor het interviewboekje zei onmiddellijk en met heel veel enthousiasme toe. Gastkemper en Lievegoed bevroegen zeven personen, de interviews vonden plaats rond de zomer van 2017.

De her uit te geven boeken van Bernard Lievegoed werden bepaald, evenals dat zij zouden worden voorzien van een redactionele inleiding. De redactie werd in handen gelegd van Gastkemper en Lievegoed, met ondersteuning van Marjan Keuter, die Dritte im Bunde. Een groot deel van het jaar werd aan deze werkzaamheden besteed: scannen van de vijf geselecteerde boeken, corrigeren en indien nodig redigeren, dan wel van noodzakelijke aantekeningen voorzien. Plus het ontwerpen van omslag en uitvoering.

En het derde grote werk: het organiseren van de bijeenkomst in december. De Stichting Lievegoed Archief en de Stichting Parsifal Fonds werden nu zelf de organisatoren die de eindverantwoordelijkheid droegen. Als beste datum en locatie kozen zij voor zondag 17 december 2017 in het Iona-gebouw, bij Antropia op landgoed de Reehorst in Driebergen. Groot genoeg om 250 deelnemers te ontvangen. Titel van het symposium: De inspiratie van Bernard Lievegoed. Niet zozeer om terug te kijken, maar om vooruit te kijken naar de toekomst van deze inspiratie. Hoe die gestalte heeft gekregen en nog steeds krijgt in individuele personen.

Ook andere personen hebben zich laten inspireren door de 25e sterfdatum. Bij Nard Bessseling en Hugo Verbrugh ontstond het idee om een briefwisseling te beginnen over de inspiratie van Bernard Lievegoed. Zij wisten Christine Gruwez en Jelle van der Meulen te interesseren hieraan mee te doen. Met als resultaat het boekje Mildheid? Ja, mildheid… dat in november verscheen. Het bevat Twaalf brieven over Bernard Lievegoed, manicheïsme en perifere identiteit. Uitgeverij Pentagon brengt op haar beurt op 17 december een herdruk uit van Bezinning op de grondsteen, de publicatie van Bernard Lievegoed uit 1987.

Over tien dagen is het zover. Dan zal het symposium plaatsvinden, met voordrachten van Christine Gruwez en Friedrich Glasl en de presentatie van de vijf heruitgaven van Bernard Lievegoed plus het interviewboekje De inspiratie van Bernard Lievegoed. Bij zijn 25e sterfdag. Zeven interviews. De deelnemers krijgen allemaal dit boekje gratis uitgereikt. Er zal een interessante initiatievenmarkt zijn, zoals op de website aangekondigd. U kunt zich nog opgeven, maar haast u, er is niet veel tijd meer.

Op de website van de bd-vereniging stond op 11 december het volgende over ‘Menswaardige voeding’:

Voeding is de basale levensbehoefte die het meest direct aan onze gezondheid is gerelateerd. Opmerkelijk genoeg heerst juist op dit gebied in onze moderne tijd een grote onzekerheid. Wetenschappelijke inzichten over wat gezond is en wat niet wisselen bijna met de dag. We tobben over koolhydraten, vetten en grammen en worstelen met ons gewicht.

Rudolf Steiner heeft geen systematische voedingsleer nagelaten. Wel zijn in zijn verzameld werk enkele fundamentele beschouwingen over het voedingsproces te vinden, naast tal van verspreide opmerkingen over aspecten van voeding en over afzonderlijke voedingsmiddelen. Menswaardige voeding brengt in negen voordrachten een selectie van Steiners belangrijkste uitspraken over voeding. Deze worden gekleurd door het publiek waarvoor hij sprak. Zo komt het onderwerp voeding in vier gradaties ter sprake: inleidend, met concrete adviezen, in relatie tot spirituele ontwikkeling en in kosmisch perspectief.

Het nawoord is van Petra Essink, journalist, gespecialiseerd in voeding en gezondheid.

Deze uitgave is te bestellen via de boekhandel.

Op 23 november 2017 was er aandacht voor deze ‘Nieuwe druk Landbouwcursus’:

Lang voordat het begrip ecologie gemeengoed werd, gaf Rudolf Steiner al zijn ‘landbouwcursus’. Deze voordrachtenreeks uit 1924 schetst de principes van een landbouw die met de natuur samenwerkt, in plaats van haar op te jagen en uit te buiten. Daarvoor is een nieuwe vorm van kennis nodig, die verder gaat dan de analyse van stoffen en oog heeft voor gehelen. Kortom: een kennis van het leven.

In dit boek komen zowel de grote verbanden tussen kosmos en aarde in beeld, als de subtiele processen van een spirituele chemie. We vinden er liefdevolle karakteriseringen van bijzondere helende planten, naast praktische aanwijzingen voor de verzorging van de bodem, de bestrijding van ziekten en plagen en de gezonde voeding van dier en mens. Ook de bekende biodynamische preparaten worden hier geïntroduceerd en toegelicht.

Steiners cursus is een inspiratiebron voor de nieuwe landbouwmethode die in de biologisch-dynamische landbouw gerealiseerd wordt. Bovenal is het een appel aan de boer om zich als hele mens te verbinden met zijn bedrijf, met dit stuk van de aarde, met deze dieren en gewassen. Leren samenleven met de natuur is de cruciale opgave van deze tijd.

Een toegankelijke en inspirerende cursus, waarin tevens Rudolf Steiner als mens bijzonder dichtbij komt.

Met een oorspronkelijk nawoord van Albert de Vries.

Vruchtbare landbouw is nu weer te koop via de boekhandel!

En dan hebben we nog de traditionele Duitstalige bijdrage. Die komt dit keer weer van het Institut für anthroposophische Meditation, namelijk de ‘Newsletter Dezember 2017’:

BücherBücherBücher – und zum Schluss einige wenige Hinweise. Berichte gibt’s wieder beim nächsten Mal. Von Anna-Katharina Dehmelt und Terje Sparby.

Anthroposophische Meditation umfasst ein weites Spektrum, sie ist vielseitig – und doch gibt es gewisse Charakteristika: etwa die Tatsache, dass das Denken nicht fallengelassen, sondern mitgenommen und verwandelt wird, dass im Meditieren geistiges Forschen angelegt ist, die Zielsetzung im Diesseits und die Übungen zur Stabilisierung des Erden-Ich.

Einige der Bücher, die zu diesen Themen in letzter Zeit geschrieben wurden, möchten wir Ihnen im Folgenden vorstellen (leider zu spät für den weihnachtlichen Gabentisch, aber vielleicht für die Lektüre in den nächsten ruhigen Tagen noch gerade recht).

Rudy Vandercruysse: Ich und mehr als Ich

In dem bereits 2011 in erster Auflage (uns aber damals leider entgangenem) Buch geht es um Selbstführung als Erfüllung der Menschenwürde: “Selbstführung ist in diesem Sinne nicht nur ein aktives Selbstverhältnis, sondern zugleich ein Weg, sozialer und wirklichkeitsfreundlicher zu werden, mit der Welt zusammenzuwachsen, nicht nur Ich, sondern zugleich ein weltbezogenes, nicht in sich selbst gefangenes Ich zu sein. Wenn wir miteinander in dieser Welt sinnvoll weiterleben wollen, wird es unabdingbar sein, Ich und gleichzeitig mehr als Ich zu sein.” Das Buch ruht auf den Erfahrungen, die Rudy Vandercruysse in seiner Arbeit in Unternehmen gemacht hat, insbesondere mit den MitarbeiterInnen der Drogeriemarktkette dm. Wer Steiners Nebenübungen kennt, erkennt sie unschwer wieder, wer sie nicht kennt – und an diese wendet sich das Buch in erster Linie -, lernt sie hier auf unbeschwerte, konkrete und übungsfrohe Weise kennen. Sie dienen der Selbstführung und dem Alltag, und wie sie das tun, vermag Rudy Vandercruysse auf Leser und Übenwollende wunderbar mitnehmende Weise zu zeigen.

Wer das Vorgänger-Buch “Herzwege” von Rudy Vandercruysse kennt, staunt über die Entwicklung, die die Arbeit mit den Nebenübungen seit 2005 genommen hat.

Zvi Sir: Kann ich denken lernen?

Den Text gibt es online, aber ein Buch ist eben mehr als sein Text. In diesem Fall ist es von Philip Tok und Fabian Roschka in jeder Hinsicht besonders gestaltet, angefangen von den Seitenzahlen und der Durchnummerierung der einzelnen Absätze über den teils dunklen, teils hellen Untergrund und der sehr dezidierten Plazierung des Textes auf der Seite bis hin zu den 17 Illustrationen des Autors. Hält man das Buch in der Hand, möchte man es nicht mehr weglegen und sich ihm wirklich widmen. Und das muss man auch. Denn das Buch enthält – natürlich – keine Anleitung zum Denken-Lernen, sondern es wird gedacht, und Denken lerne ich beim Denken. Das fängt allerdings nie bei Null an, denn das lernende, seiner selbst immer bewusster werdende Denken ruht auf bereits Gedachtem, was hier passenderweise ‚trübes Denken‘ genannt wird. Auch im Buch muss man sich anfangs vorbeischlängeln an Gedanken, die für einen trübe sind und die man nicht gleich mitdenken kann – aber später kommt man gerne auf sie zurück.

Sorgfältig wird dann das Verhältnis des Denkens zur Sprache einerseits und zur Wahrheit andererseits untersucht: zugleich eine Einübung in prozessuales Denken. Denn beides, Sprache und Wahrheit, entwickelt sich im und durch Denken, durch ein Denken, das von rein kausalem Denken zu unterscheiden ist. Zum letzten Kapitel “Denken und Liebe” hat die Frage nach einem Urgrund geführt, und es endet: “Wenn das Denken nach der Wahrheit fragt, also nach der Weise, wie die Welt ist, dann ist die Liebe die einzige Kraft, die dem Erkennen zugrunde liegen kann. Als Denken wird es die Fähigkeit, sich selbst hinter sich zu lassen, wesentlich auszuwandern, um in einem anderen erkennend aufzuwachen.” Es ist, von ganz anderer Seite, das selbe Motiv, das auch Rudy Vandercruysses Buch trägt und das im intuitiven Erkennen auch Christoph Hueck bearbeitet.

Christoph Hueck: Intuition – Das Auge der Seele

Das intuitive Erkennen durchzieht Steiners gesamtes Werk: anknüpfend an Goethes anschauender Urteilskraft oder an die intellektuelle Anschauung des deutschen Idealismus stellt es die höchste Form des Erkennens dar, philosophisch gefasst in der “Philosophie der Freiheit”, spirituell als höchste der auf dem anthroposophischen Schulungsweg durch Meditation zu erlangenden Erkenntnisstufen. Christoph Hueck hat es übernommen, alle im schriftlichen Werk Steiners das intuitive Erkennen behandelnden Passagen zusammenzustellen und zu kommentieren. Dies geschieht chronologisch und es zeigt sich dabei die Kontinuität im Werk Steiners, die wohl nur an wenigen Themen so eindeutig aufzuzeigen ist. Das chronologische Vorgehen ermöglicht es “dem Leser, den Intuitionsbegriff in einer Art goetheanistischer Metamorphose-Betrachtung zu studieren, sodass man die Intuitionsidee schließlich ‚wie mit Augen‘ erblickt”, schreibt Andreas Neider in seiner leider nicht online verfügbaren Rezension in der Mitgliederzeitschrift “Anthroposophie”. Ab und an macht Christoph Hueck im Rahmen des chronologischen Aufbaus kleine Ausflüge, die Lorenzo Ravagli in seiner Rezension “Intuition – Das Auge des Geistes” liebevoll zusammenstellt und die gelegentlich auch Fragen der Meditation behandeln.

Hans-Christian Zehnter: Lichtmess. Essay zum Wesen des Lichtes.

Eine Idee mit Augen zu erblicken, ist vollendeter Goetheanismus: “Das kann mir sehr lieb sein, dass ich Ideen habe, ohne es zu wissen, und sie sogar mit Augen sehe”, antwortete Goethe Schiller, als der ihm entgegenhielt, die Urpflanze sei ‚nur‘ eine Idee. Ideen mit Augen als in der Welt wirksame zu sehen, ist ein Grundmotiv von Hans-Christian Zehnters Buch über das Licht. Zehnter taucht am Beispiel des Lichtes und mit der Frage, ob dieses sichtbar oder unsichtbar sei, ein in ein Sehen des Lichtes, das dieses nicht denkend reflektiert, sondern schauend vergegenwärtigt. Das Sehen und Schauen der Welt ist gegenüber dem Denken das andere Tor ins Geistige, gestützt auf eine denkend begleitete, aber nicht denkend objektivierende Sinneswahrnehmung, in der ich als Subjekt und Erlebender mit einbezogen werde. Steiner hat diesen Zugang einmal ‘Lichtseelenprozess’ genannt, ihn aber nur selten explizit dargestellt (etwa am 30. November 1919 in Dornach oder 1920 in den letzten beiden Vorträgen des Kurses “Grenzen der Naturerkenntnis”). Zehnter durchschreitet diesen Ansatz konsequent, beispielsweise wenn er die Phänomenreihe von Schatten, Nacht und Höhle wieder und wieder untersucht. Es geht ihm um eine Naturwissenschaft, in der, mit Steiner gesagt, “nicht hinter der Sinneswelt ein Unbekanntes liegt, sondern in ihr die geistige Welt”: “Die menschliche Innenwelt ist das Innere der Natur.” In solcher seelischer Innenbeobachtung liegt meditative Praxis.

Bei Hans-Christian Zehnter liest sich das dann so: “Mit jedem der drei beschriebenen Schritte verwandelt sich auch mein Sehen: Ich sehe Licht naiv gegenständlich (vorstellen); ich sehe Licht als Idee (denken); ich sehe Licht als ein im Sehen anwesendes Geistiges (schauen). Das rein Sinnliche wird erhoben und verklärt, nicht bloß für die Idee, sondern bis ins sinnliche Anschauen hinein – und das Licht selbst erweist sich der seelischen Beobachtung als anwesend, als Parusie.”

Hans-Christian Zehnter bezeichnet seinen Essay als Versuch, und es scheint ihm nicht leicht gefallen zu sein, seinem Appell für eine Naturwissenschaft, die weder im Materiellen steckenbleibt noch ins Geistige abdriftet, eine Form zu geben. Als Leser folgt man ihm manchmal etwas ratlos über den Sinn dieser Randbemerkung, jenes Exkurses oder noch einer Wiederholung. Sprechende Beispiele wie die ausführliche Schilderung eines morgendlichen Übergangs vom Dunkel ins Licht, der Bestimmung von Schatten und Lichtfleck oder die Beobachtungen am künstlichen Licht elektronischer Geräte, würde man sich noch mehr wünschen. Es war für Hans-Christian Zehnter, vielleicht auch angesichts eines Umfeldes, das mit seinem naturwissenschaftlichen Vorgehen immer wieder in die Irre geht, wichtig, sein den Goetheanismus vertiefendes Vorgehen erkenntnistheoretisch gut abzusichern. Und dabei geht es letztlich darum, das Vertrauen sowohl in die eigene Beobachtungsfähigkeit wie auch in das eigene Denken wieder zu festigen. Bei einer rein materiell oder rein spirituell ausgerichteten Wissenschaft nämlich gehen beide verloren.

Rezensionen zu “Lichtmess” gibt es von Renatus Ziegler in “Anthroposophie” und von Ulrike Wendt in Die Drei S. 80f . Sie heben andere Fäden hervor und zeigen damit, dass Hans-Christian Zehnters “Lichtmess” noch viel mehr enthält, als es eine Rezension zu fassen vermag.

Valentin Wember: Menschenkunde meditieren. Eine Wegbeschreibung zur Zentralmethode der Waldorfpädagogik.

Valentin Wember ist ein erfahrener Waldorflehrer und hat mit der meditativen Vertiefung seines Lehrerberufs früh begonnen. Was er genau gemacht hat, wie und mit welchen Ergebnissen beschreibt er in diesem Buch, das nicht nur für Waldorflehrer ergiebig ist. Selten hat man so viel erfahren über die meditative Vertiefung des praktischen Lebens.

Schwerpunkt und größte Begeisterung liegen dabei auf der Meditation menschenkundlicher Inhalte. Sie setzt das Studium voraus und vertieft dieses. Sie führt von einer Pädagogik unter Berücksichtigung von Menschenkunde zu einer Pädagogik aus Menschenkunde und macht den Pädagogen intuitionsfähig. Wember nennt das die Zentralmethode der Waldorfpädagogik. Der Weg von der S-Bahn zur Schule dauerte sechs Minuten. Eine gute Zeit, um menschenkundliche Inhalte zu bewegen, muss der junge Mann sich gedacht haben, und so begann er mit einzelnen Sätzen aus grundlegenden Vorträgen Rudolf Steiners. Dann sind es die Anregungen, Verwandlungen zu studieren und innerlich zu bewegen, wie sie Schmetterling oder Frosch hinter sich haben, oder die Beobachtung von malenden und zeichnenden Kindern oder von musizierenden und sprechenden. Das alles und mehr wird liebevollst und anschaulichst entfaltet und bis in die alltägliche Unterrichtspraxis hinein verfolgt.

Die Ausführungen zu den sogenannten Lehrer-Meditationen und den religiösen Handlungen geraten demgegenüber knapp, und auch die Darstellung von “Stufen der Meditation”, die eigentlich eher verschiedene Zugangsweisen beschreiben, bleibt anfänglich. Valentin Wember findet, so scheint es, leicht einen Übergang vom lebendig-meditativen Anschauen in die Intuition; Zwischenstufen insbesondere der Inspiration werden höchstens gestreift. Stattdessen findet man aber lebenskluge Ausführungen zum Reden und Schweigen über Meditation, über meditierende und nicht-meditierende Kollegen und über Meditation für komplett und ständig überlastete Lehrer: “Für das intensivere Studieren und Meditieren menschenkundlicher Zusammenhänge blieben mir in manchen Jahren nur die Ferien. Das mag ernüchternd klingen, aber es erwies sich zumindest als realistisch. Und irgendwann stieß ich auf eine paradox klingende Erfahrung. Das Lesen der Meditationstexte und das Meditieren von menschenkundlichen Sachverhalten kostet eigentlich keine Zeit. Im Gegenteil: es schenkt Zeit. Es schenkt Zeit in Form von Kraft und in Form von guten Ideen, die manche Alltagsprobleme gar nicht erst entstehen oder um ein Vielfaches schneller und effektiver lösen lassen.”

Valentin Wember hat meditative Inhalte auch zeichnend, plastizierend oder dichtend bearbeitet. Am Ende des Buches finden sich zu den Vorträgen des grundlegenden Lehrerzyklus‘ “Allgemeine Menschenkunde” zusammenfassende sprachliche Bildungen als Grundlage möglicher Meditation. Wember gibt hier einen tiefen Einblick in seine eigene Arbeit, den nicht nur Pädagogen ihm danken werden.

Robin Schmidt: Orte der Geistesgegenart. Essays über Gastfreundschaft.

Es ist das am schwersten zu besprechende Buch dieser Reihe. Denn es bedient sich einer ganz eigenen Sprache, ganz eigener Denkbewegungen. Dass und warum es mit Meditation zu tun hat, schält sich erst ganz allmählich heraus. In den ersten der sieben Essays geht es um Schwellenerfahrungen. Mit Heidegger, Handke, Derrida und auch mit Steiner ist es aber nicht die Schwelle zu einer transzendent gedachten geistigen Welt, sondern die Schwelle zum Geistigen mit dem Fremden, Anderen: “Geist ist aber da Exponiertsein an ein ganz Anderes, das die Schwelle, den Abstand zum Anderen, aufrechterhält.” “Geist ist das Eintreten des ganz Anderen.”

So wird das Motiv der Gastfreundschaft zum Schwellenmotiv, gleichermaßen in tatsächlicher Begegnung oder im inneren meditativen Vollzug. Meditation ist ein Akt der Gastfreundschaft. Und dabei bleibt die Frage nach Gesellschaft und Gemeinschaft immer mit bedacht. “Eine Gemeinschaft von Gastfreunde bindet die Anderen nicht ein, um Ziele einer Gemeinschaft zu erfüllen, sondern sie befreit sie, damit diese ihre Wege besser gehen, ihr Leben besser leben, ihre Lebensschrift besser erzählen können. Sie bringt freie Gesellen hervor, die der Gastfreundschaft in der unbekannten Ferne vertrauen.”

So vorbereitet, neu gedacht und umgedreht, trifft man am Ende auf drei Essays, die sich dem Üben und Meditieren direkt zuwenden. Alles ist originell, individuell, durchs Fremde durchgegangen und neu gegriffen. Das gilt für die Ausführungen zu Positivität und Unbefangenheit, und es gilt für die wunderbar-liebevolle Charakterisierung vierer Meditationsbücher Rudolf Steiners. Im letzten Essay folgt Robin Schmidt einem Satz Steiners aus “Wie erlangt man”: Meditation ist “ein Leben der Seele in Gedanken, das sich immer mehr erweitert zu einem Leben in geistiger Wesenheit.” Hieraus leitet er eine Stufenfolge von Konzentration, Kontemplation und Versenkung bzw. Meditation im engeren Sinne ab, die er schließlich auf sieben Schritte erweitert. (Ähnliches wurde von Robin Schmidt und Bodo von Plato auch schon im Rahmen des Interviewprojektes “Anthroposophische Meditation” entwickelt.) Ob es sinnvoll ist, in Anbetracht der mittlerweile weithin genutzten Schrittfolge von Imagination, Inspiration und Intuition eine neue Terminologie einzuführen, bleibt abzuwarten. Doch mag diese Neuformulierung zu einem Prinzip der Gastfreundschaft vielleicht dazu gehören.

Rudolf Steiner: Das imaginative Lebenstableau. Meditative Erkenntnis aus Kindheitskräften. Herausgegeben und kommentiert von Andreas Neider.

Rudolf Steiner hat die Ergebnisse anthroposophischer Meditation vielfach beschrieben; die Beschreibungen verändern sich dabei im Laufe der Jahre und setzen unterschiedliche Schwerpunkte. Etwa ab 1917 rückt in den Vordergrund, dass das imaginative Üben, bei dem insbesondere der eigene Ätherleib aktiviert wird, mit einer Erfahrung der im Ätherleib lebenden Erinnerungen, dem sogenannten Lebenstableau einhergeht. Die Inspiration bekommt es mit den Verrichtungen des Astralleibes, die das Leben zwischen Tod und neuer Geburt tragen, zu tun, und in der Intuition schält sich das reine Ich bis hin zu seiner Wirksamkeit in anderen Inkarnationen heraus.

Andreas Neider hat es nun unternommen, die Schilderungen insbesondere zum Lebenstableau zusammenzutragen und in einer Einleitung zu kontextualisieren: nicht nur innerhalb von Steiners Werk, sondern auch im Verhältnis zu anderen Meditationsrichtungen sowie zum psychotherapeutischen Ansatz der Aussöhnung mit dem inneren Kind. Das alles ist anregend und fügt dem meditativen Leben eine ganz neue Facette hinzu.


An die Vielfalt anthroposophischer Meditation knüpft diese Tagung im kommenden Februar in Stuttgart an: Meditation als Erkenntnisweg – Die Vielfalt anthroposophischer Ansätze. Sie versammelt die maßgeblichen Repräsentanten anthroposophischer Meditation im deutschsprachigen Raum fast vollständig und in verschiedenen Erkenntnisgesprächen kann man sie auch alle kennenlernen. Darüberhinaus kann man sich in einen Ansatz intensiver vertiefen. Die Tagung wird vom Institut für anthroposophische Meditation und dessen Kooperationspartnern mit vorbereitet.

Die Fortbildung “Ich-Stärkung und Weltbezug” zur Begleitung von Meditierenden startet neu im September 2018 (der erste Durchgang hieß “Meditation und Gesundheit”). Die Fortbildung richtet sich an Menschen, die in ihrem Berufsfeld mit anthroposophisch inspirierter Meditation arbeiten wollen. Sie wird geleitet von Anna-Katharina Dehmelt, Jaap van de Weg ist bei drei der 13 Wochenenden beteiligt und steht den TeilnehmerInnen als weiterer Ansprechpartner zur Verfügung. Weitere Dozenten sind Rudi Ballreich, Rosina Breyer, Dr. Harald Haas, Ilse K. Müller, Dr. Urs Pohlman, Dr. Thomas Steininger und Ven. Thich Duc Tinh.

Die Termine sind nun online – viele Details (wie auch der zweite Teil des Titels) finden sich aber erst im Prospekt, der voraussichtlich Mitte Januar erscheinen und dann auch hier online gestellt wird (im Veranstaltungskalender).

Ende November 2018 findet in Berlin zum fünften Mal der interdisziplinärer Kongress zur Meditations- und Bewusstseinsforschung “Meditation und Wissenschaft 2018” statt, dieses Jahr mit dem Thema “Meditation zwischen Abgrund und Nirvana – Selbst-Optimierung für eine neue Welt?”. Neben zahlreich vertretener Prominenz der deutschsprachigen Meditationsszene wird es dieses Mal auch einen Beitrag von anthroposophischer Seite geben. Wer sich beeilt, bekommt bis zum 8.1.2018 einen Frühbucherrabatt.

Von dem Forschungsvorhaben zur Beobachtung des Denkens von Merijn Fagard und Wilhelm Humerez haben wir in den letzten Newslettern schon mehrfach berichtet. Nun haben die beiden in ihrem letzten Newsletter Rechenschaft abgelegt über die gemachten Fortschritte und auch über die Hindernisse. Wir wünschen den Forschern alles Gute für ihre weitere Arbeit!

Schrikbarend

Het is schrikbarend lang geleden dat deze weblog werd aangevuld met actueel nieuws. De laatste keer was notabene op 8 september, bijna drie maanden terug. Dat heeft natuurlijk zijn reden: vooral drukke bezigheden elders. Misschien komt daarvan nog iets tevoorschijn. Eens kijken welke schade ik kan inhalen.

Op 14 september meldde Motief de ‘Verbouwing van Riouwstraat 1 in Den Haag’:

‘Antroposofie Den Haag’ is een afdeling van de Antroposofische Vereniging in Nederland, de AViN. Met hun website wil deze afdeling een platform bieden voor alle antroposofisch geïnspireerde activiteiten voor heel Den Haag en omstreken. Zij willen ook ruimte geven aan andere activiteiten die op soortgelijke wijze willen werken aan de ontwikkeling van de wereld.

Hun eigen gebouw De Zalen aan de Riouwstraat is tot december gesloten vanwege een renovatie. Stephan Jordan, de nieuwe locatiemanager per augustus 2017, doet op de website verslag over de staat van de verbouwing en de plannen rond de Riouwstraat 1:

‘Met de sluiting van De Zalen op 1 juli is de periode van de verbouwing ingeluid. De laatste gebruikers waren veertig jonge leden van de Antroposofische Vereniging uit heel de wereld, bijeen voor de oprichting van de Nederlandse jeugdsectie. Een bijzondere, inspirerende bijeenkomst. Op de ochtend van hun vertrek ging de sloophamer in het pand. Muren werden doorgebroken, waarmee direct zichtbaar werd hoe de begane grond het gewenste ‘open karakter’ krijgt.

Je kunt nu vanuit de entree tot aan de Rode zaal kijken en tot achter in de serre. In de bouwvak werd al het asbest verwijderd, veel meer dan vooraf gedacht. Een tegenvaller dus. Maar de rest van de bouw verloopt volgens plan: in de kelder is al begonnen met het stucwerk en op alle etages zijn nieuwe netwerken aangelegd: brandveiligheid, waterleiding en elektra.

Stap voor stap wordt het resultaat zichtbaar, terwijl blijkt hoe nodig deze verbouwing was qua brandveiligheid en moderne regelgeving, nog even los van de wensen om het pand nieuwe functionaliteiten en égards te geven. In de komende maanden bouwen we met ons team aan de opzet voor de nieuwe onderneming. Ik hoop daarover in de volgende nieuwsbrief meer te kunnen berichten. Of er een nieuwe naam voor De Zalen komt is nog niet besloten, ook daarover later meer!’

Dezelfde dag was er aandacht voor ‘Gezondheidszorg voor het welbevinden van de gehele mens’:

‘Stroom’ heet het tijdschrift van gezondheidsvereniging Antroposana. Een flink aantal artikelen is online te lezen, met een schat aan inhoud. Er is een keur aan onderwerpen, zoals:

geestelijke gezondheid
therapie
biografie
tandheelkunde verzekeren
voeding
opvoeden
ouderen
kraamzorg
geboorte
autisme
column
diversen

Het magazine ligt bij alle antroposofische gezondheidscentra in Nederland in de wachtkamer. Het is een prachtig ledenblad dat vier keer per jaar verschijnt met interessante artikelen over de antroposofische gezondheidszorg.

Wie lid wordt van Antroposana krijgt het magazine gratis thuis. Wie een los nummer wil aanvragen, stuurt een e-mail met zijn of haar verzoek naar secretariaat@antroposana.nl. Dit is geheel gratis.

Antroposana is een gezondheidsvereniging voor mensen die kiezen voor antroposofische gezondheidszorg. Het accent ligt niet op ziekte maar op de gezondheid van mensen. Vanuit hun organisatie behartigt de vereniging de belangen van hun leden. Zodat antroposofische zorg voor iedereen bereikbaar is en blijft.

Antroposana verenigt mensen die zich herkennen in gezondheidszorg die gericht is op het welbevinden en de gezondheid van de gehele mens – dus fysiek, mentaal en spiritueel. Deze zogenoemde integratieve zorg is geïnspireerd op het gedachtengoed van Rudolf Steiner en Ita Wegman. Lees hier meer over antroposofische gezondheidszorg.

Op 20 september berichtte Motief dat de ‘Reünie Warmonderhof één groot feest’ was:

De reünie ter ere van zeventig jaar opleiding tot biologisch-dynamisch boeren op Warmonderhof (zie ook Jubileumfeest en reünie 70 jaar Warmonderhof) op zaterdag 16 september was één groot feest, zo meldt Biojournaal.

Leon Veltman vertelt: ‘Er waren meer dan 500 aanmeldingen en er kwamen ook nog wat mensen onaangekondigd naar de reünie. Dat past eigenlijk ook wel mooi bij Warmonderhof. Met onze eigen mensen erbij waren er in totaal zo’n 750 aanwezigen en we kijken terug op een geweldige dag. Het mooie is dat alle oud-studenten de sfeer nog herkennen en zich meteen weer thuis voelden.’

Dat blijkt ook uit de reportage die Omroep Flevoland maakte. Fred Weinberg (87) vertelt daarin dat hij op 17-jarige leeftijd als student het allereerste jaar van de school meemaakte. ‘De school begon in 1947 in het Zuid-Hollandse Warmond en verhuisde in 1992 naar Dronten. Deze nieuwe plek in de polder is volgens Weinberg ideaal. “Het is ongelofelijk mooi. Ze hebben prachtige gewassen en alles staat er mooi bij.”’

Oud-studenten uit de hele wereld kwamen erop af. De Drontenaar schreef voorafgaand al:

‘Oud-Warmonderhoffers uit Nieuw–Zeeland, Schotland, Canada, Zweden, Oostenrijk, Frankrijk, Duitsland, België, Denemarken en Engeland pakken vliegtuig, trein of auto om terug te gaan naar “hun” Warmonderhof”, aldus de school, die tegenwoordig officieel “Aeres MBO Dronten Warmonderhof” heet.’

Warmonderhof zelf meldt dat ze een alumni-database aan het vullen zijn met alle oud-studenten erin: ‘Dan kun je elkaar vinden en kennis en ervaringen delen. Ook is aan deze oud-studentendatabase een wereldkaart gekoppeld met daarop een overzicht van de bedrijven van oud-Warmonderhoffers. Help mee deze database compleet te maken en schrijf je in!’

Op 2 oktober kwam daar ‘Demeter als topkeurmerk’ bij:

Demeter is een van de elf topkeurmerken die uit onderzoek van Milieu Centraal naar voren zijn gekomen. Deze keurmerken hebben een heldere en goed gecontroleerde meerwaarde. Demeter scoort binnen de biologische keurmerken het hoogst, met de meest verregaande regels wat betreft kringlopen van mest en voer, dierenwelzijn en behoud bodemvruchtbaarheid en biodiversiteit.

Milieu Centraal is een campagne begonnen om de bekendheid van deze elf keurmerken te vergroten. Helaas is er nog steeds een woud aan keurmerken; met regelmaat verschijnen er nieuwe claims op producten in de supermarkt. En dat terwijl er een duidelijke ordening van elf toppers is. Hierin staan maar liefst drie biologische keurmerken: het Europese biologisch keurmerk, het EKO keurmerk en Demeter, het keurmerk voor biologisch-dynamische landbouw. Voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal start daarom een samenwerking met de eigenaren van de topkeurmerken en supermarktketen Jumbo om de keuzestress bij consumenten te verminderen.

Het was in 2016 dat Milieu Centraal alle logo’s en afbeeldingen op voedselproducten beoordeelde. Daaruit volgde een ordening, waarbij elf duurzaamheidskeurmerken toppers bleken. Het doel van de ordening was om consumenten duidelijkheid te geven over welke keurmerken de meeste impact hebben op mens, dier en milieu.

Supermarktketen Jumbo brengt nu als eerste supermarkt de topkeurmerken onder de aandacht bij haar klanten. ‘Van de producten die tot stand komen met zorg voor mens, dier en milieu heeft Jumbo er dit najaar ruim 100 voorzien van een speciaal schapkaartje. Hierdoor ontstaat een duurzame boodschappenroute door de winkel’, aldus Colette Cloosterman-van Eerd, Lid van de Raad van Bestuur en CCO van Jumbo supermarkten. Milieu Centraal juicht het toe als andere supermarkten dit initiatief volgen.

In de campagne ‘Check het plaatje’ geven Milieu Centraal en de betrokken keurmerkorganisaties de consument tips & tools om het kiezen voor verantwoorde producten makkelijker te maken. In de keurmerkenwijzer kun je elk plaatje dat je tegenkomt op een verpakking checken op het gebied van duurzaamheid, transparantie en controle. Met de app op je telefoon heb je ’m in de winkel altijd bij de hand.

Diezelfde dag bleek dat ‘Vrijeschool en montessori werken samen in Den Haag’:

De Vereniging van vrijescholen bericht over een samenwerking tussen vrijeschool en montessori in Den Haag. Het gaat om Montessori Waalsdorp en De Vrije School Den Haag. ‘Dit schooljaar zullen de teams van beide basisscholen samenwerken aan nieuwe manieren om hun onderwijs te verantwoorden. Zodat de opbrengst en kwaliteit van de scholen beter zichtbaar wordt. Dit doen zij onder begeleiding van het centrum onderwijs & innovatie Leiden, onderdeel van de Hogeschool Leiden.’

Dit centrum onderwijs & innovatie schrijft over zichzelf: ‘Binnen Hogeschool Leiden leiden we niet alleen studenten op tot startbekwame leraren, maar verzorgen we ook vervolgopleidingen voor leraren, schoolteams en (toekomstige) schoolleiders die werkzaam zijn in regulier onderwijs, vrijeschool onderwijs en ander (concept)onderwijs. We ondersteunen scholen en hun teamleden bij een leven lang leren. Daarbij werken we vanuit partnerschap. “Samen opleiden”, daar geloven we in!’

De Vereniging van vrijescholen vat samen: ‘Vrijescholen en montessorischolen werken beide vanuit een sterke eigen pedagogisch-didactische visie én met een bijzonder curriculum, waarin veel aandacht is voor de ontwikkeling van het individuele kind. Het sociale proces, de creativiteit en eigen identiteit spelen hierbij een grote rol. Echter socialisatie en de persoonlijke ontwikkeling van kinderen zijn lastig te meten of in toetsresultaten te vangen.’

Zoals Berien Bakker, directeur van Montessori Waalsdorp, zegt: ‘hoe maken we de opbrengst en kwaliteit van ons onderwijs zichtbaar? Zodat we niet alleen het “kennen en kunnen” meten, maar ook het leerproces zelf en het geleerde in de breedste zin laten zien. Daarvoor gaan we het juiste gereedschap ontwikkelen.’

De schoolleider van De Vrije School Den Haag, Niels Schieman, vult aan: als we ‘de brede ontwikkeling van de kinderen onvoldoende zichtbaar maken, bestaat het risico dat we te veel waarde toekennen aan de zogenaamde “genormeerde toetsen” voor taal en rekenen.’

Twee dagen later, op 4 oktober, ging het over de ‘Viering veertigjarig bestaan van Kraaybeekerhof in Driebergen’:

Kraaybeekerhof in Driebergen vierde zondag 1 oktober haar veertigjarig bestaan, zo bericht Biojournaal. Er kwamen in totaal zo’n 300 mensen naar de viering. In die veertig jaar is Kraaybeekerhof uitgegroeid tot het centrum voor biodynamische landbouw, voeding en gezondheid in Nederland. Kernactiviteiten van het Landgoed zijn de tuinen, de Academie, het restaurant en de zalenverhuur.

Onderdeel van het feestprogramma was de onthulling van een nieuw straatnaambord: Addick LandLaantje. Addick Land was de eerste biodynamisch boerende boer op Kraaybeek, later Kraaybeekerhof. Dankzij zijn pionierswerk behoren de gronden van Kraaybeekerhof binnen Nederland tot de oudste bd-gronden. ‘Kleindochter Pyta van de Weg nam iedereen mee terug in de geschiedenis en overhandigde Ronnie Horstman, bestuurder van Kraaybeekerhof, een foto en het verhaal van haar grootvader. Samen met haar oom nam Pyta het nieuwe straatnaambord in ontvangst. Vanaf nu is op het landgoed dus ook het Addick LandLaantje te vinden. Dit is een prachtige nagedachtenis en deze overhandiging was een heel warm moment.’

Janny van der Heijden, jurylid van het tv-programma Heel Holland Bakt, presentatrice bij Omroep MAX en culinair publiciste, sneed vervolgens de verjaardagstaarten aan, gebakken door vrijwilligers en betrokkenen van Kraaybeekerhof. De kaarsjes werden door aanwezige kinderen uitgeblazen.

De jarige wilde niet alleen terug-, maar ook vooruitkijken, door symbolisch aan de toekomst te werken. Een van de akkers werd samen met de aanwezigen met de hand ingezaaid: met winterrogge. Winterrogge is een perfecte groenbemester, die in het voorjaar alleen maar ondergewerkt hoeft te worden.

Op dezelfde dag was er ook een bericht over ‘Crowdfunding voor kunstprogramma over relatie met de gestorvenen’:

Voor de financiering van een gedenkkunstprogramma op 12 november in Eindhoven is een crowdfundingsactie van een maand gestart. De bedoeling is van tevoren een bedrag van € 800 te verzamelen, zodat de toegang gratis kan zijn. De betrokken kunstenaars hechten in dit verband sterk aan ‘warm schenkgeld’: ‘we vinden kaartverkoop aan de deur niet passen bij dit thema’. Iedereen kan meedoen voor € 5, 10, 25, 50 of meer.

Het gaat om een programma over de relatie met de gestorvenen: ‘De dubbelheid dat iemand er niet meer is, niet meer in het fysieke lichaam leeft, maar wel in je eigen ziel en in je herinneringen, je beelden en dromen is, wie kent dit niet? Met euritmiebeweging vormen we choreografieën op existentiële, pakkende gedichten van Doorlie Gerdes en op prachtige muziek van J.S. Bach en Ysay. Solo viool maar toch tweestemmig.

Wat is er te zien “tussen” onze bewegingen in de ruimte? Kunnen engelen zichtbaar-onzichtbaar meebewegen op Bach? Dit is een uur vol muziek, dichtkunst en overdenkingen met betrekking tot onze relatie met gestorvenen.’

‘Op het podium staat een kunstwerk van glazenier Peter Vormer, speciaal gemaakt en ontworpen naar aanleiding van dit thema, verstilling uitnodigend zoals een indrukwekkend raam in een kerk dat kan doen.’

Men wil € 800 via crowdfunding genereren, ‘hoewel de eigenlijke kosten veel hoger liggen. Er zijn enkele initiatieven in Eindhoven waar we voordat we deze actie begonnen een aanvraag hebben gedaan om ons te steunen. En met goed gevolg.’

De kosten van de middag in Eindhoven bedragen € 1080. ‘Ons gedenkkunst uur in Eindhoven is in verhouding tot de ontwikkelkosten wel een klein bedrag (ontwikkelkosten liggen rond de 5500 euro voor zaalhuur van repetities, regie, violiste en spraakkunstenaar, belichtingontwikkeling en kostuums) maar toch best een heleboel geld. Instudering vraagt tijd en geld, en inspiratie en plezier uiteraard.’

12 november, 16.00-17.00 uur, zaal van Vrije School Brabant, Nueneseweg 6, Eindhoven
Uitvoerenden:
Inleiding: Wiel Hupperets
Euritmie: Martine Meursing & Chantal Heijdeman
Spreekkunst: Manjo Joosten
Violiste: Astrid Abas
Regie: Juliette van Lelieveld & Baptiste Hogrefe

Op 11 oktober bleek dat ‘Demeter groeit in omvang en invloed’:

Stichting Demeter, de BD-Vereniging en de landbouwsectie van de Antroposofische Vereniging hielden op 10 oktober het herfstcongres over ‘Biodynamisch en de “vrije” markteconomie. Waarden toevoegen in plaats van afromen’. Op Antropia in Driebergen sprak onder meer Marianne Thieme, fractievoorzitter van de Partij voor de Dieren, over een ‘planeet-brede’ visie en hoe deze zich moet vertalen in ons landbouw en voedselsysteem. Ook was er het afscheid van Jozien Vos als voorzitter van Stichting Demeter en het aantreden van Jan Schrijver van biodynamische boerderij de Lepelaar als nieuwe voorzitter. Het congres vond plaats tijdens de ‘dutch agri food week’ van 9 tot en met 19 oktober 2017 en werd mede mogelijk gemaakt door Eosta, Green Organics, Natudis, Odin en Udea.

Tijdens het congres werd tevens de ‘Demeter Monitor over biodynamische landbouw en voeding 2016-2017’ gepresenteerd. Daarin staat dat vanaf 2012 het oppervlak dat wordt bewerkt door biodynamische boeren en tuinders gestaag groeit. Het areaal nam toe van 4.962 hectare in 2012 tot 6.466 hectare eind 2016; het aantal boeren steeg in die periode van 119 naar nu 133. Hierdoor valt nu 10,5% van het totale biologisch areaal onder Demeterlicentie, het keurmerk voor biodynamische producten. De gemiddelde bedrijfsgrootte van de Demeterbedrijven nam verder toe naar 49,4 ha. Met bijvoorbeeld de norm in de melkveehouderij dat 80% van het voer van het eigen bedrijf moet komen zijn deze bedrijven daarmee sterk grondgebonden Dat is groter dan het gemiddelde biologische bedrijf (33,7 hectare) en het gemiddelde gangbare bedrijf (32 hectare in 2016).

Qua areaal is Nederland wereldwijd iets gezakt naar de zesde plaats wereldwijd. Duitsland is met meer dan 77.000 hectare onder Demeter licentie koploper, op grote afstand gevolgd door Italië en Frankrijk.

Wereldwijd is de omvang van biologische landbouw aan het stijgen, zo blijkt uit het recente rapport The World of Organic Agriculture van FiBL en IFOAM, met gegevens uit 179 landen: 50,9 mln ha is ingeruimd voor biologische landbouw, 1,1 procent van alle landbouwgrond wereldwijd, verdeeld over 2,4 miljoen producenten. Opmerkelijk is dat meer dan driekwart van al die producenten in 2015 in ontwikkelingslanden te vinden zijn. India staat bovenaan de lijst met 585.200 producenten, gevolgd door Ethiopië (203.302) en Mexico (200.039).

Biojournaal meldde op 9 oktober een workshop Demeter bij Natudis exclusief voor Promotie Partners: ondernemers van natuurvoedingswinkels die een dienstenpakket van Natudis afnemen. De trainers waren Petra Essink en Paul Doesburg, auteurs van het boek ‘Barstensvol Leven’. De ondernemers hadden behoefte aan meer informatie om Demeterproducten beter te kunnen aanbieden aan klanten. Enkele reacties: ‘het verhaal achter het Demeter-keurmerk kan ik beter vertellen’, ‘veel stof om onderling nog te bepraten’ en ‘deze workshop was absoluut van toegevoegde waarde’.

Nog meer opmerkelijk nieuws in Biojournaal, uit een interview met trendwatcher Anneke Ammerlaan, die al ruim twintig jaar trendonderzoeker en foodwatcher is. ‘Vanuit haar culinair journalistieke achtergrond – ze stond onder andere aan de basis van AllerHande – volgt ze met haar bedrijf Vision on Food de ontwikkelingen in de (thuis)keuken.’ De meeste innovatie in de biologische landbouw ziet ze expliciet bij Demeter: ‘De biodynamische teelt wordt nog wel eens getypeerd als rigide. Als het domein voor de “donkergroenen”, zij die zijn vastgeroest in oude denkwijzen. Maar het is juist deze tak die zo enorm vernieuwend bezig is. Binnen het biodynamische groentenaanbod staan natuurlijke en pure smaken centraal. Door hun toewijding op het gebied van smaakontwikkeling, het gebruiken van speciale rassen, het veelvuldig experimenteren met nieuwe en “vergeten” rassen, is Demeter op dat gebied echt koploper.’

Ze verklaart verder: ‘We zijn al snel geneigd om vernieuwing te willen zoeken in concepten. De biosector, met Demeter voorop, timmert vooral op het gebied van productdifferentiatie hard aan de weg.’

Op 1 oktober vroeg Demeter in een Open brief aan Kamerleden om vrijstelling voor biodynamische melkveehouders in het fosfaatdossier: ‘Er is immers geen enkele vergelijkbare groep die zover binnen de mestregels werkt en die actief bijdraagt aan een landschap met koeien in de wei, grondgebonden veehouderij en behoud van biodiversiteit. Toch worden – ondanks alle mooie woorden die vaak ter stimulering voor biologische landbouw worden gebezigd – zelfs deze biodynamisch werkende melkveehouders door uw regelingen getroffen, waarvan wij meerdere meldingen uit onze achterban binnen hebben gekregen. Dit kan volgens ons niet de bedoeling zijn.’

Dat het boek ‘Kattensoep van Janneke Schotveld geschenk Kinderboekenweek’ was, kwam eveneens op 11 oktober naar voren:

Op 3 oktober stond er een interview met haar in de Volkskrant: Janneke Schotveld. Zij is de schrijfster van het Kinderboekenweekgeschenk Kattensoep. De Kinderboekenweek duurt dit jaar van woensdag 4 tot en met zaterdag 14 oktober. Er is veel om te doen vanwege het griezelthema Gruwelijk eng. Het gratis geschenk van Janneke Schotveld krijgt iedereen die minstens tien euro aan kinderboeken besteedt.

Schotveld is bekend door haar boeken over ‘Superjuffie’. ‘Drie jaar na haar debuut Villa Fien brak ze in 2010 definitief door met de populaire serie over een lerares die kan vliegen. (…) Ze heeft van haar boeken al zo’n 250 duizend exemplaren verkocht. Desondanks stopte ze pas kortgeleden met lesgeven in het speciaal onderwijs.’

Ze heeft de Pabo gedaan en woont op zorgboerderij De Dijckhof in Driebergen, zo blijkt uit haar website. ‘Tien jaar lang heb ik op mijn eigen schooltje gewerkt. Een klein klasje op de zorgboerderij waar ik toen ook woonde. (…) Daarna heb ik twee jaar op een school voor speciaal onderwijs gewerkt, vooral in klassen voor kinderen met autisme.’

De Dijckhof is onderdeel van Intermetzo, de voormalige Zonnehuizen. Bij een tekening van De Dijckhof schrijft ze: ‘Dit is namelijk de boerderij waar ik zelf alweer ruim acht jaar woon! Ook wonen er zestien jongeren die niet meer thuis kunnen wonen. Hier werken ze in de tuin en met de dieren. Omdat ze nog jong zijn, gaan ze ook naar school. En van dat schooltje ben ik bijna tien jaar de juf geweest. Er komen ook leerlingen die hier niet wonen. Die komen van thuis, een pleeggezin of een woongroep.’

Maar nu is ze dus volledig schrijfster. Nieuwsblad De Kaap berichtte op 25 september: ‘Vanwege haar speciale band met Driebergen heeft ze bij boekhandel Jacques Baas alle 710 geschenken vooraf gesigneerd en geïllustreerd. Janneke: “Tijdens de kinderboekenweek ga ik het hele land door langs boekwinkels en bibliotheken, maar ik wilde toch ook iets bijzonders in mijn eigen dorp doen. Dus ben ik op een zondagmiddag bij Petra en Lars van boekhandel Jacques Baas in de tuin gaan zitten en aan het signeren gegaan. Een flinke klus, maar ook heel gezellig.”’ Een dag later besteedde ook het Algemeen Dagblad aandacht aan deze actie.

Diezelfde dag was er dit derde bericht, namelijk dat ‘Volkert Engelsman winnaar Duurzame 100 van 2017’ was geworden:

Dinsdag 10 oktober was Dag van de Duurzaamheid, in zijn inmiddels negende editie, op initiatief van duurzaamheidsorganisatie Urgenda. Dagblad Trouw besteedt er een dag later traditiegetrouw een heel katern in de papieren editie aan en ook op de website wordt het uitgebreid toegelicht: ‘Wie staan er in de Trouw Duurzame 100 van 2017? Eerlijke prijzen, doeners en voeding: dat zijn de belangrijkste trends in deze negende editie, zo heeft de onafhankelijke jury van twaalf experts bepaald.’

En de winnaar dit jaar is Volkert Engelsman: ‘Voor het eerst staat een pionier uit de voedingssector op nummer 1 in de Duurzame 100. Volkert Engelsman, die een import- en distributiebedrijf heeft in biologische groente en fruit, voert de lijst van 2017 aan. (…) Met zijn bedrijf Eosta probeert Engelsman ‘eerlijke prijskaartjes’ aan groente en fruit te hangen.’

Dat is onder meer bekend van het interview met hem een jaar geleden in Antroposofie Magazine: ‘In het Financiële Dagblad beschuldigde hij supermarkten van “crimineel gedrag” bij de handel in groente en fruit. “De schade die het telen aanricht aan mens en milieu, wordt niet meegerekend in de verkoopprijs. Het is schandalig. Breng de echte kosten in rekening,” zei Engelsman eerder deze week in de krant.’ Ook Motief besteedde aandacht aan de krasse uitspraken van Engelsman.

Nu wordt hij beloond voor het feit dat hij hiermee ook echt iets heeft gedaan: ‘Winnaar Volkert Engelsman heeft afgelopen jaar een proef gedaan om de “echte kosten” maar ook de baten van de teelt van biologisch en gangbaar fruit tegenover elkaar te zetten, een primeur in de wereld. Dat betekent dat effecten als uitputting of verrijking van de bodem, CO2-uitstoot en watergebruik, maar ook de sociale omstandigheden van de werknemers in de prijs meetellen. Dan blijkt: niet biologische producten zijn te duur, maar gangbaar voedsel is te goedkoop.’

Op dinsdagavond werd in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam de top 25 van de lijst bekend gemaakt. Op de foto uit Trouw steekt de verrassende winnaar zijn trofee triomfantelijk in de lucht.

Op 19 oktober werd duidelijk dat ‘Triodos Bank mag definitief bouwen op de Reehorst’:

Triodos Bank liet 18 oktober weten dat de Raad van State de nieuwbouw op de Reehorst in Driebergen goedkeurt. We berichtten hier eerder over op 20 februari in ‘Triodos Bank gaat eindelijk bouwen op de Reehorst’. Zo snel ging het echter niet, er waren bezwaren die tot de Raad van State gingen. Het Algemeen Dagblad was er als de kippen bij om het nieuws te verspreiden met ‘Triodos mag nieuw kantoor bouwen in natuurgebied tussen Driebergen-Zeist en A12’. En zoals Triodos Bank zelf schrijft:

‘Van de Raad van State mogen we ons nieuwe kantoor bouwen op landgoed De Reehorst. Die uitspraak heeft zij vandaag bekend gemaakt. Er waren door twee omwonenden en stichting Milieuzorg Zeist bezwaren ingediend tegen het bestemmingsplan en de omgevingsvergunning. De omwonenden waren bang voor overlast rond het gebouw en er zou geen actuele regionale behoefte zijn aan een nieuw kantoor. De Raad van State heeft deze bezwaren ongegrond verklaard. Zij is van oordeel dat de gemeente voldoende heeft onderbouwd dat er wél een actuele regionale behoefte bestaat aan het nieuwe kantoor. Ook heeft de gemeente voldoende onderbouwd dat het landgoed en de omgeving niet onaanvaardbaar zullen worden aangetast door de aanwezigheid van het nieuwe gebouw en de parkeervoorzieningen.

We zijn natuurlijk erg blij met deze uitspraak. Nu het bestemmingsplan en de omgevingsvergunning onherroepelijk zijn, kunnen we ons integrale plan verwezenlijken om een nieuw kantoor te bouwen op landgoed De Reehorst, en het landgoed een nieuwe, duurzame impuls geven.

De werkzaamheden zullen volgende maand (november 2017) van start gaan en omvatten in eerste instantie een archeologisch- en explosievenonderzoek. De oplevering van het nieuwe kantoor van Triodos Bank staat nu gepland voor mei 2019. Vanzelfsprekend zullen we met de partijen die een beroep hebben ingediend in gesprek blijven over de toekomstige ontwikkelingen op het landgoed.’

Op 25 oktober bleek ‘Faust gered’:

Het Goetheanum maakt bekend dat de nieuwe Faustenscenering verder wordt ontwikkeld en in 2020 weer onverkort in het Goetheanum zal worden opgevoerd. Dat heeft de Goetheanum-leiding op 17 oktober besloten.

Er waren eerder ernstige vragen gerezen over deze enscenering, zoals in Motief 216 van oktober was te lezen (zie dit Faustverslag). Terwijl het publiek tijdens de opvoering van de zomer laaiend enthousiast bleek.

Op de jaarvergadering op 8 april 2017 van de Algemene Antroposofische Vereniging in Dornach, Zwitserland, werd een motie aangenomen die het bestuur opriep verantwoording af te leggen over het ‘Faustproject’. Dit zal plaatsvinden op een speciale ledendag op 3 november in het Goetheanum. In de aanloop hier naar publiceerde het bestuur in Anthroposophie weltweit nr. 11 van november 2017 een uitvoerige (ook financiële) verantwoording van zijn keuze en het verloop van het project.

Intussen is het besluit genomen om verder te werken aan de enscenering van Christian Peter, waarbij Andrea Pfaehler voor het toneelspel en Eduardo Torres voor de euritmie verantwoordelijk zal zijn. Zij waren alle drie al bij deze enscenering betrokken.

Dat de heropvoering pas in 2020 plaatsvindt, heeft te maken met het feit dat er al grote evenementen voor de komende twee jaren zijn gepland, namelijk de opvoering van de vier mysteriedrama’s van Rudolf Steiner. Bovendien vereist het op de planken brengen van de volledige Faust 1 en 2 veel voorbereiding van heel veel betrokkenen.

We komen al in de maand november. Op 6 november werd ‘De inspiratie van Bernard Lievegoed’ gemeld:

Op 12 december is het 25 jaar geleden dat Bernard Lievegoed overleed. Hij was een krachtige inspirator achter maatschappelijke ontwikkelingen in Nederland. Zo stond hij aan de wieg van een nieuwe gehandicaptenzorg, organisatieontwikkeling en universitaire propedeuse voor studenten. Hij wist een hele beweging op deze gebieden in gang te zetten. Zijn thema ‘op weg naar de 21e eeuw’ en onbevreesd ‘het goede doen’ was een mijlpaal en sprak jongeren sterk aan, terwijl ‘de levensloop van de mens’ en ‘mens op de drempel’ op brede belangstelling vanuit de samenleving konden rekenen. Zijn kijk op ‘mensheidsperspectieven’ en ‘over de redding van de ziel’ zijn levensthema’s gebleken. Het wonderlijke is dat al deze onderwerpen niet verouderd zijn, intussen zelfs een hogere actualiteitswaarde hebben gekregen.

Daarom is er op 17 december in Driebergen een symposium rond de inspiratie van Bernard Lievegoed. Christine Gruwez en Friedrich Glasl houden een voordracht, de eerste over de drie grote mensheidsstromingen, de tweede over de actualiteit van de ideeën van Bernard Lievegoed over organisatie en management. Uitgeverij Christofoor presenteert de heruitgave van vijf boeken van Bernard Lievegoed: Het goede doen in de 21e eeuw, De levensloop van de mens, Mens op de drempel, Mensheidsperspectieven en Over de redding van de ziel. Deze boeken zijn ter plekke aan te schaffen. Uitgeverij Pentagon verzorgt een heruitgave van Bezinning op de grondsteen. Daarnaast is er een initiatievenmarkt, waar door Lievegoed geïnspireerde initiatieven zich presenteren.

Alle deelnemers aan het symposium ontvangen een interviewbundel, waarin zeven mensen vertellen hoe zij zich in de praktijk van hun leven en werk door Bernard Lievegoed laten inspireren. Het symposium vindt plaats in het Iona-gebouw van Antropia op Landgoed De Reehorst, aan de Hoofdstraat 8 in Driebergen. Deelname kost € 45. Meer informatie en aanmelden via deze site.

Op 13 november was het nieuws dat het ‘Vrijeschoolonderwijs op steeds meer locaties’ is:

De Vereniging van vrijescholen meldde begin november dat dit schooljaar bovengemiddeld veel nieuwe locaties voor vrijeschoolonderwijs van start zijn gegaan. Nieuwe vrijescholen in het basisonderwijs zijn begonnen in Oss en Castricum, en ook in Hilversum en Rotterdam Nesselande kunnen leerlingen nu vrijeschoolonderwijs genieten. In het voortgezet onderwijs in Deventer startte een leerroute geïnspireerd op de vrijeschoolprincipes met maar liefst 78 leerlingen en op 3 november werd de nieuwe brede VMBO Vrijeschool de Kaap in Rotterdam officieel geopend.

De belangstelling voor het vrijeschoolonderwijs blijkt een grote vlucht te nemen. De afgelopen jaren startten steeds enkele nieuwe vrijeschool-locaties per schooljaar. Dit jaar zijn dat er meer dan anders. Ook andere initiatiefnemers voor nieuwe vrijescholen die nog niet gestart zijn, staan te trappelen om te beginnen. De afgelopen jaren zag de Vereniging van vrijescholen tientallen initiatiefgroepen ontstaan verspreid over het hele land.

‘We merken dat ouders en leerlingen steeds vaker verschillende vormen van onderwijs naast elkaar leggen en een bewuste afweging maken. Zij willen iets te kiezen hebben in het onderwijs en gaan niet langer standaard naar de school in de buurt. Ouders willen dat hun kind gezien wordt in de hele ontwikkeling. De onderwijsvisie van de vrijeschool gaat precies daarover: aandacht voor de brede persoonsvorming’, zo verklaart Rian van Dam, voorzitter van de Vereniging van vrijescholen, de enorme aandacht voor de vrijeschool.

Vrijescholen groeien de laatste jaren sterk, zo meldt de Vereniging van vrijescholen. De nieuwe telgegevens van het aantal leerlingen op vrijescholen worden bekendgemaakt in de Staat van het vrijschoolonderwijs, een publicatie van de Vereniging van vrijescholen die begin 2018 verschijnt.

Diezelfde dag werd ook bekendgemaakt dat er al ‘33 jaar antroposofische psychotherapie’ bestaat:

2017 is een jaar met een bijzonder tintje: de NVAP, de Nederlandse Vereniging ter bevordering van Antroposofische Psychotherapie, bestaat 33 jaar. Dit wordt gevierd op vrijdag 17 november, tussen 16.00 en 18.00 uur. Een ieder is welkom: leden, cursisten en docenten van alle NVAP-opleidingen, vrienden, sympathisanten.

Plaats van handeling is de grote zaal van het Raphaëlhuis, Rudolf Steiner Zorg, Nieuwe Parklaan 58 in Den Haag. Bekend als ‘het schip in de duinen’, op initiatief van Willem Zeylmans van Emmichoven gebouwd als Rudolf Steiner Kliniek, waarvan de grondsteenlegging negentig jaar geleden plaatsvond. Tussen 18.30 en 19.30 uur wordt de gasten soep met broodjes aangeboden (graag vooraf opgeven: info@nvap.nl).

Diezelfde avond, om 20 uur, zal Peter Selg hier een voordracht houden, die ook toegankelijk is voor geïnteresseerden. De basis voor zijn voordracht is het boek van Willem Zeylmans van Emmichoven, ‘De werkelijkheid waarin wij leven’. Kosten van de voordracht van Peter Selg zijn € 20, aan de kassa te voldoen.

De Nederlandse Vereniging ter bevordering van Antroposofische Psychotherapie organiseert op zaterdag 18 november een werkconferentie: ‘De ziel als bemiddelaar tussen lichaam en geest’. De ziel wordt van alle kanten bedreigd in deze tijd. Hoe kunnen we de bewustzijnsziel behoeden en ontwikkelen?

De bijdrage van Peter Selg op vrijdagavond is hiervoor een inleidende voordracht. Hij is kinderpsychiater en leider van het Ita Wegmaninstituut in Arlesheim. Hij zal zijn voordracht in het Duits houden.

Op zaterdag zijn er zowel in de ochtend als in de middag werkgroepen waarin samen wordt onderzocht wat er noodzakelijk is om de bewustzijnsziel te ontwikkelen. Deze werkgroepen zijn voor collega’s in de gezondheidszorg en het onderwijs en voor andere geïnteresseerden. Er is voor 8 uur accreditatie aangevraagd bij de beroepsverenigingen. Euritmie zal een belangrijke plaats innemen in het geheel.

‘In en rond de Reehorst in Driebergen veel bouwactiviteiten’ schreef Motief op 20 november:

Triodos Bank meldde vorige week dat de eerste voorbereidende werkzaamheden zijn begonnen voor de bouw van het nieuwe kantoor op Landgoed de Reehorst in Driebergen.

De hoofdaannemer maakt door het aanleggen van de bouwplaats in november en december de toekomstige bouwlocatie gereed. Het is onvermijdelijk dat daarbij vegetatie wordt weggehaald ten behoeve van het nieuwe kantoor. Het meeste rooiwerk is inmiddels voltooid. Op het landgoed zijn ook bomen verplaatst. De komende weken zal er archeologisch en explosievenonderzoek worden uitgevoerd. Daarnaast legt de aannemer aan de buitenrand van het landgoed een transportweg aan voor het bouwverkeer.

Het nieuwe natuurgebied aan de zuidzijde van het landgoed, richting de A12, krijgt eveneens in de komende maanden vorm. Hier worden veel nieuwe bomen geplant. Deze zullen de noodzakelijke bomenkap ruimschoots compenseren. Bovendien zal dit nieuwe natuurgebied de Ecologische Hoofdstructuur versterken. Samen met een nieuw aan te leggen faunatunnel zullen de momenteel versnipperde EHS-gebieden straks met elkaar verbonden zijn, met het landgoed als verbindende schakel.

De bouwonderneming voor Triodos Bank is op 10 november begonnen met informatievoorziening door middel van een eerste nieuwsbrief. Zij werkt aan de realisatie van het nieuwe, duurzame kantoor voor Triodos Bank Nederland en Triodos Investment Management. Met de Informatiebrief wil zij inzicht geven in de aankomende activiteiten.

Ernaast opende bijna tegelijkertijd, op 13 november, de eerste energieneutrale parkeergarage in Nederland. Het was landelijk nieuws, niet alleen de NOS besteedde er aandacht aan. Hij is gebouwd met zoveel mogelijk natuurlijke materialen en op het dak zijn zonnepanelen geplaatst. In deze P+R-garage bij station Driebergen-Zeist is plek voor bijna 600 auto’s.

In dezelfde week is bij ProRail in een Projecten Parade de interne duurzaamheidstrofee uitgereikt aan het project Stationsvernieuwing Driebergen-Zeist. Het project Stationsgebied Driebergen-Zeist is nog steeds gaande en is ook steeds meer gaande. Het zorgt voor een complete vernieuwing en herinrichting van het station en spoorse omgeving van Driebergen. ProRail werkt aan station Driebergen-Zeist in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, de provincie Utrecht, de gemeenten Utrechtse Heuvelrug en Zeist. In 2017 is BAM in opdracht van ProRail begonnen met bouwen, in 2020 is de station helemaal vernieuwd.

Het nieuws op 22 november betrof ‘Landelijke campagne “geen btw op bio”’:

Terwijl groenteboeren vandaag op het plein voor de Tweede Kamer protesteren tegen de btw-verhoging die het kabinet heeft aangekondigd, is er sinds begin november ook een biologische protestactie bezig. De NOS schrijft over de actie van vandaag: ‘De groenteboeren vinden dat voor groenten en fruit eigenlijk helemaal geen btw moet worden geheven, omdat dit mensen zou ontmoedigen om gezond te eten. Het kabinet wil het lage btw-tarief verhogen van 6 procent naar 9 procent. Het lage tarief geldt voor de dagelijkse boodschappen. De detailhandelsorganisatie voor groente en fruit heeft een petitie opgesteld om te protesteren tegen de hogere btw voor groenten en fruit.’

Maar de biologische sector zit niet stil. Zoals Bionext schreef: ‘Op vrijdag 3 november was de aftrap van de campagne “geen btw op bio”. Volkert Engelsman, die vorige maand door Trouw werd uitgeroepen tot meest invloedrijke duurzame Nederlander van 2017, zette bij Gimsel in Rotterdam de eerste handtekening onder de landelijke petitie “geen btw op bio”. Het doel van de initiatiefnemers: in de eerste 100 dagen van het kabinet naar 0% btw op biologische voeding. Op 10, 11 en 12 november konden mensen alvast btw-vrij boodschappen doen bij hun biologische speciaalzaak.

De campagne is een initiatief van de Biowinkelvereniging waarin onder andere de biologische speciaalzaken van Ekoplaza, Natuurwinkel, Odin en Gimsel samenwerken. Met een petitie willen ze bij de Tweede Kamer aan de kaak stellen dat biologische voeding onterecht wordt belast. Want zolang de kosten van milieuvernietiging, zoals de massale insectensterfte, niet worden afgewenteld op de vervuiler maar op de belastingbetaler, is de prijs van biologisch geproduceerde voeding relatief te hoog. Het is de taak van de overheid om drinkwaterbronnen, klimaat, biodiversiteit, bodem en gezondheid te beschermen en te behouden voor huidige en toekomstige generaties. De milieuvriendelijke biologische landbouw is daarin een brede en effectieve maatregel en zou volgens hen daarom vrijgesteld moeten worden van btw.

Volkert Engelsman, die de eerste handtekening onder de petitie zette, heeft de afgelopen jaren vanuit zijn handelsbedrijf Eosta gewerkt om de echte kosten van voeding in kaart te brengen. Uit het onderzoeksrapport True Cost of Food, dat hij samen met de FAO heeft laten uitvoeren, blijkt dat de echte prijs van biologische voeding lager is dan gangbare voeding als je de maatschappelijke kosten voor milieu en leefomgeving meerekent. “Biologische voeding is niet te duur, maar gangbaar voedsel is te goedkoop,” concludeert Engelsman.

Betrokken burgers kunnen de petitie ondertekenen bij de kassa in biologische speciaalzaken of via de campagnewebsite. Het doel is om minimaal 40.000 handtekeningen op te halen. De petitie met handtekeningen zal begin 2018 aangeboden worden aan de leden van de Tweede Kamer.’

Het laatste bericht was op 29 november en ging over het ‘Afscheid Edith Lammerts van Bueren bij het Bolk Instituut’:

Senior onderzoeker Edith Lammerts van Bueren van het Louis Bolk Instituut bereikt haar pensioenleeftijd en neemt daarom in december afscheid. Zij was de afgelopen veertig jaar in belangrijke mate beeldbepalend voor de ontwikkeling van de biologische landbouw in Nederland en Europa.

Het Louis Bolk Instituut schrijft over haar:

‘Ruim dertig jaar is Lammerts van Bueren verbonden geweest aan het Louis Bolk Instituut waar ze zich gespecialiseerd heeft in biologische plantenveredeling. Zowel in Nederland als in Europa was zij de eerste die erin slaagde dit nieuwe onderwerp hoog op de agenda te plaatsen en een gezicht te geven, altijd vanuit de verbinding met andere soorten landbouw.

Als veelgevraagd spreker heeft ze tijdens publieke debatten de wetenschap dicht bij de burger gebracht, alternatieven voor gentechnologie gepresenteerd en de meerwaarde van biologische veredeling aangetoond.

Sinds 2005 bekleedt Lammerts de buitengewone leerstoel Biologische Plantenveredeling aan de Wageningen University. Zij schreef veel publicaties waaronder het eerste wetenschappelijke boek over biologische plantenveredeling.

Voor haar aanjagende en verbindende rol voor vergroening en verduurzaming is zij op voordracht van het Louis Bolk Instituut dit jaar geëerd met een Koninklijke Onderscheiding. Daarnaast is zij in 2012 benoemd tot Nationale Held van de Smaak en heeft zij in november 2017 de IFOAM Recognition Award ontvangen, een blijk van waardering voor haar bijdrage aan internationale visievorming en beleid voor biologische landbouw.

In Lammerts’ werk hebben drie vragen centraal gestaan: welke gewaseigenschappen zijn wenselijk voor de biologische teelt? Hoe ontwikkelen we dergelijke rassen? En welke sociaaleconomische en juridische vraagstukken moeten we oplossen om geschikte rassen voor de biologische sector beschikbaar te hebben?

Dit zijn ook de drie thema’s die tijdens het minisymposium voor genodigden op 7 december aan bod komen, en waar zes vak- en sectorgenoten hun visie op geven. Haar afscheidsspeech houdt Lammerts van Bueren op donderdag 7 december om 16.00 uur in de Aula van Wageningen University & Research. Deze bijeenkomst is vrij toegankelijk.’

En dit zijn alleen nog maar de nieuwsberichten van Motief. Op 1 december verscheen deze tekst uit Motief 218 van december 2017-januari 2018:

Het Elisabeth Vreedehuis

Lang heeft het bestuur gedaan om een besluit te nemen over de naam van het verenigingsgebouw aan de Riouwstraat 1 in Den Haag. Wij ontvingen vele en zeer diverse, soms heel vrijlatende, soms wat meer nadrukkelijke suggesties. Sommige spraken ons zeker aan, maar overtuigden ons later toch niet helemaal meer. Uiteindelijk werden wij enthousiast over een suggestie van een van de leden al aan het begin: het Elisabeth Vreedehuis!

Elisabeth Vreede werd in 1879 in Den Haag geboren. Zij was een getalenteerd en leergierig kind. Haar ouders waren voorname theosofen. Elisabeth hoorde Rudolf Steiner in 1903 voor het eerst spreken en zij zou met haar bemiddelde ouders Rudolf Steiner op vele voordrachtsreizen volgen. In 1910 vestigde zij zich in Berlijn om met Rudolf Steiner te kunnen samenwerken. Op zijn verzoek hield zij voor de leden voorbereidende lezingen over elementaire astronomie (zij had wiskunde, astronomie en filosofie gestudeerd in Leiden). In 1914 ging zij mee naar Dornach om mee te helpen bouwen aan het Goetheanum. In 1923 vroeg Rudolf Steiner haar in het bestuur van de nieuw opgerichte Algemene Antroposofische Vereniging. Zo werd ‘Fraulein Dr. Lili Vreede’, naast de Nederlandse Ita Wegman, de tweede Hollandse in de ‘Urvorstand’.

Zij kreeg een bijzondere opgave voor Nederland toegewezen. De vrijeschool in Den Haag zou opgenomen worden in de Vrije Hogeschool voor Geesteswetenschap en Rudolf Steiner vroeg haar tot het Haagse schoolbestuur toe te treden. Tot de oorlog dat onmogelijk maakte, bleef zij met de school actief verbonden. Zij las in Nederland vaak ook de hogeschoolmeditaties van de esoterische cyclus.

In het huis van de familie Vreede aan de Laan van Meerdervoort in Den Haag had Rudolf Steiner in de beginjaren zelf esoterische voordrachten gehouden. Vanuit het raam van huis Vreede zag hij het park waarin later het Vredespaleis verrees. Daar stond toen nog een tuinhuisje waarin vrijmetselaars samenkwamen. De graaf van Saint Germain had daar in de achttiende eeuw tijdens zijn verblijf in Nederland aan de bijeenkomsten deelgenomen. Voor Rudolf Steiner was dat belangrijk. De plek is op een steenworpafstand van Riouwstraat 1.

Elisabeth Vreede was een zeer moedige, maar tegelijk soms wat onzichtbare persoonlijkheid, omdat zij, om Rudolf Steiner mee te kunnen maken, te vroeg en zodoende buiten haar eigen karmische groep zou zijn geïncarneerd. Wie zich in haar leven verdiept, zal het met ons eens kunnen zijn dat het pand Riouwstraat 1 terecht haar naam krijgt. Meer daarover graag op de officiële opening in 20 januari 2018!

Jaap Sijmons

Waarmee de berichtgeving van deze weblog vandaag in ieder geval mooi rond is. Ook al hebben we slechts bij Motief gebuurt. (En voor alle berichten geldt: de verwijzingen en links vindt u in het originele bericht. Het is ondoenlijk om ze hier allemaal over te nemen. Daarvoor zijn het er gewoon te veel.)

.