Bedoeld is: antroposofie in de media. Maar ook: in de persbak van de wijngaard, met voeten getreden. Want antroposofie verwacht uitgewrongen te worden om tot haar werkelijke vrucht door te dringen. Deze weblog proeft de in de media verschijnende antroposofie op haar, veelal heerlijke, smaak, maar laat problemen en controverses niet onbesproken.

zaterdag 20 oktober 2012

Fatsoen

Als je twee weken lang onvoldoende tijd hebt gehad om een fatsoenlijk bericht te maken, wat doe je dan? Er is natuurlijk van alles langsgekomen dat vermelding verdient. Maar dit is vooral als een leesweblog bedoeld. En dan wordt het wel heel erg veel. Daarom kan ik weinig anders doen dan een beetje schipperen. Eclectisch noemen ze dat, geloof ik. Maar laat ik gewoon beginnen en zien waar ik uitkom – waar het schip strandt. Erik Baars bijt weer eens het spits af. Op 11 oktober kwam het Louis Bolk Instituut met ‘Baars presenteert in Europees Parlement’:
‘Erik Baars heeft op 9 oktober een presentatie gegeven in het Europees Parlement tijdens de conferentie “Complementary and Alternative Medicine”.

Senior onderzoeker Gezondheidszorg Dr. Erik Baars heeft op 9 oktober jl. een presentatie verzorgd in het Europese Parlement op de conferentie “Complementary and Alternative Medicine – Innovation and Added Value for European Healthcare”. De titel van zijn lezing was: “Complementary and Alternative Medicine and chronic disease management”. Baars is uitgenodigd vanwege zijn expertise op het gebied van chronische ziekten en epidemiologisch en klinisch onderzoek.

Voor meer informatie over het werk van Erik Baars bezoekt u de medewerkerspagina.’
Een week eerder, op 4 oktober, kwam het Louis Bolk Instituut met het persbericht ‘Patiënt wenst geïntegreerde zorg’:
‘Patiënten wensen een combinatie van reguliere en complementaire zorg van hun huisarts. Dat blijkt uit een onderzoek onder volwassenen met chronische gewrichtsklachten.

De onderzoeksresultaten zijn op 4 oktober gepresenteerd op het congres Heel de Mens in Utrecht. Aan respondenten is onder meer gevraagd of zij complementaire behandelwijzen gebruiken voor hun huidige klachten en hoe zij de rol van de huisarts zien.

Huisarts heeft taak bij informatie over complementaire zorg

Het onderzoek heeft plaatsgevonden bij een representatieve groep volwassenen met chronische gewrichtsklachten. Bij klachten als artrose, reuma en fibromyalgie gaan patiënten nu vaak op eigen initiatief op zoek naar complementaire behandelwijzen, zoals acupunctuur en osteopathie. Slechts één derde bespreekt dit actief met de eigen huisarts. Uit het onderzoek blijkt dat 92% van de patiënten wenst dat de huisarts het initiatief neemt om hen te informeren over de mogelijkheid van complementaire behandelwijzen. Zelfs bij de groep respondenten die géén gebruik maakt van deze behandelwijzen, wil 74% dat de huisarts hen ook wijst op de mogelijkheid van complementaire zorg.

Geïntegreerde benadering: “het beste uit twee werelden”

Uit het onderzoek blijkt dat 86% van de patiënten met gewrichtsklachten al gebruik maakt van complementaire behandelwijzen. Het gaat dan vooral om osteopathie, acupunctuur, homeopathische geneesmiddelen of natuurgeneeskunde. Voornaamste redenen voor het gebruik zijn “het vertrouwen in de integrale aanpak”, “goede verhalen over complementaire behandelwijzen gehoord” en “de wens om een behandeling te krijgen vanuit een andere kijk op gezondheid”. Patiënten verwachten het ‘beste uit twee werelden’ te krijgen als de huisarts een geïntegreerde benadering volgt. Tien jaar geleden gingen patiënten voornamelijk nog uit onvrede op zoek naar alternatieven. Dit komt overeen met eerdere bevindingen van het Nederlands Instituut voor onderzoek van de gezondheidszorg (NIVEL).

Dit onderzoek is uitgevoerd door het van Praag Instituut, Louis Bolk Instituut en Zorgbelang Groningen in opdracht van PPCG (het Patiëntenplatform voor Complementaire Gezondheidszorg waarbij diverse patiëntenverenigingen zijn aangesloten), en gefinancierd door VWS via Fonds PGO. Het onderzoek is in samenwerking met de Reumapatiëntenbond en zorgverzekeraar Menzis opgezet.

Meer informatie:
Artikel gepubliceerd in wetenschappelijk tijdschrift Patient, education and counseling
www.louisbolk.nl/proeftuin
www.ppcg.nl/onderzoek.htm
publicatie Nivel’
Biojournaal meldde op 10 oktober ‘Diverse bio-ondernemers in de Duurzame 100’:
‘Trouw publiceert sinds 2009 elk jaar de Duurzame 100. Vandaag (10 oktober) is de lijst van 2012 gepubliceerd. Daarin zijn ook wat ondernemers uit de biologische branche opgenomen. Hieronder een overzicht van wat over hen geschreven is. Klik hier voor de volledige lijst.

Erik Does, algemeen directeur van Udea, is terug te vinden op positie 87. Hij laat volgens Trouw zien dat er in Nederland ook ruimte is voor een “andere” supermarkt.

John Halmans staat op positie 91. De directeur van Gulpener keert terug in de Duurzame top 100 dankzij de introductie van een nieuw biologisch biertje (en de restyling van de bio-bierrange in een opvallende verpakking).

Drees Peter van den Bosch van Willem&Drees neemt positie 50 in.

Bron: Trouw’
Klikken we op deze link, zien we op 4 Klaas van Egmond staan. Over hem schrijft men onder meer:
‘Klaas van Egmond is waarschijnlijk de slimste persoon in onze lijst. Het expertpanel kende hem in elk geval de hoogste score toe op het criterium kennis. Het bijzondere aan de bijzondere hoogleraar Geowetenschappen van de Universiteit Utrecht is dat hij zijn technische kennis van milieu, klimaat en duurzame energie ook weet te benaderen vanuit cultureel, politiek en economisch perspectief. Daarbij is hij een groot pleitbezorger van samenwerking en hokjesoverstijgend denken. In zijn meest recente boek “Een vorm van beschaving” plaatst hij klimaatverandering en de uitputting van grondstoffen in een historisch perspectief. Alleen door naar een gedeeld mensbeeld te zoeken kan een nieuwe crisis worden voorkomen, stelt hij.“Wij zijn medescheppers van wat er in de wereld gebeurt.”’
Meteen onder de eerste zes van de ranglijst volgt een prachtig interview van 15 oktober door Cokky van Limpt met de grote stijger op nummer 18, organisch architect Thomas Rau, getiteld ‘Ik ben een vreedzame terrorist’.
‘Rau’s architectenbureau heeft sinds 1992 meer dan honderd gebouwen neergezet. De bekendste zijn de hoofdkantoren van het Wereld Natuur Fonds en de Triodosbank en het gemeentehuis in Zutphen. (...)

“Al onze ervaring bracht ons tot de conclusie dat we helemaal geen energieprobleem hebben. Wij maken inmiddels gebouwen die meer energie opleveren dan ze gebruiken: klanten van ons verdienen geld doordat zij van ons een gebouw hebben gekregen”, zegt Rau in een van zijn nieuwste creaties: het vrijwel geheel uit glas opgetrokken CBW-Mitex-gebouw in de bossen van landgoed De Breul bij Zeist. Dit is het eerste kantoorgebouw in Nederland waar de energiestroom de mensenstroom volgt.’
De architect heeft een zeer interessante visie op de economie en op duurzaamheid:
‘Rau’s nieuwe bedrijf Turntoo gaat ervan uit dat niet de koper of gebruiker, maar de producent eigenaar blijft en dus verantwoordelijk is voor de grondstoffen in zijn producten. “Het uitgangspunt van Turntoo is dat ik als klant een bepaalde prestatie wil van een product. Ik wil licht, de was doen, mobiliteit. Maar moet ik daarvoor een lamp, wasmachine of auto bezitten? Nee, ik wil lichturen, wasbeurten, kilometers. En daar wil ik voor betalen, niet voor de grondstoffen.”’
Wie nog niet in de Duurzame 100 staat, is Bavo van den Idsert, directeur van Bionext. Maar wat niet is, kan nog komen. Op 10 oktober schreef hij op de website van Bionext ‘It’s the economy, stupid!’:
‘Het is goed nieuws dat Louise Fresco de vervreemding van mensen ten aanzien van voedsel op de agenda zet met haar nieuwe boek. Uit de bijdrage van Fresco in De Volkskrant van zaterdag 6 oktober valt helaas op te maken dat ze de echte oorzaak van die vervreemding niet benoemt. “Its the economy, stupid!”: marketing en economie regeert de consument. Verleid door de voedingsindustrie eten we te veel, te zoet, te vet, te zout etc. Kwam in de jaren vijftig het vlees alleen zondags op tafel, nu is het al heel wat als het eens per week ontbreekt. Met het oplossen van het wereldvoedselvraagstuk, waar Fresco zo mee begaan is, is de voedingsindustrie nooit bezig geweest. Daar werd ook niet naar gevraagd door de aandeelhouders of de maatschappij. Nu de westerse consument meer dan verzadigd is en gekweld door overgewicht, welvaartziektes, allergieën en ander ongemak op zoek is naar gezonde, diervriendelijke en duurzame alternatieven, slaat Fresco alarm dat de consument er niets van begrijpt. Ze proclameert, net als Aalt Dijkhuizen een maand geleden, dat de groeiende wereldbevolking ook recht heeft op hetzelfde voedselpatroon als wij en we dus niet moeten zeuren over intensivering van de productie ten koste van meer ethische of morele vraagstukken zoals bijvoorbeeld dierenwelzijn.

Niemand zal de groeiende bevolking in ontwikkelingslanden het recht op voldoende voedsel willen ontzeggen. De vraag is of het westerse voedselpatroon een voorbeeld is dat navolging verdient. Als je kijkt naar de effecten van het westerse voedselpatroon op gezondheid en omgeving, dan zou je verwachten dat de speurtocht naar een ander landbouw- en voedingsparadigma op volle toeren draait in onze wetenschappelijke topinstituten. Het is bij de kopstukken helaas “business as usual”. Herbezinning wordt bestempeld als “doemdenken” en een romantisch verlangen naar de kleinschalige landbouw van vroeger. Geen biologische boer die zich daar anno 2012 nog in herkent. Feit is bijvoorbeeld dat het areaal van een gemiddeld biologisch bedrijf in Nederland groter is dan dat van een gemiddeld gangbaar bedrijf, mede dankzij natuur op het erf natuurlijk. Blijven we met 180 kilometer per uur doorrijden op de smalle weg van de high-tech voedingsindustrie en negeren we de oranje lichten van obesitas, welvaartziekten, afnemende biodiversiteit, afnemende bodemvruchtbaarheid, dierenleed en natuurafbraak? Onlangs voorspelde de Trust for America’s Health dat in 2030 in 39 van de 52 staten meer dan 50% obees zal zijn. De medische kosten lopen op van 18 tot 66 miljard dollar per jaar, terwijl 500 miljard dollar aan economische schade geleden zal worden door ziekte-uitval. Het bewustzijn dat er iets moet gebeuren is er inmiddels. Dat is het góede nieuws. Er zijn ook allerlei inspirerende en succesvolle zoektochten in de richting van bewuster consumeren, zoals biologisch, fair trade en MSC laten zien. Maar een grootschalige transitie naar voeding die gezondheid, duurzaamheid, ethisch produceren en natuurlijke rijkdom in balans brengt (en houdt) vraagt systeeminnovatie. Dáár ligt de taak voor de wetenschap. Dat de oplossing voor duurzame voedselproductie en voedselzekerheid eerder uit de hoek van de agro-ecologische landbouw te verwachten valt, zoals de FAO in het grootschalige IAASTD rapport geconcludeerd heeft, wordt gelukkig door steeds meer (ook Wageningse) wetenschappers onderschreven.’
Dezelfde Bavo van den Idsert werd gisteren aangehaald in een artikel van Kees de Vré in Trouw, ‘Crisis of niet, duurzaam blijft in’:
‘De financiële sores die langzamerhand elk huishouden wel raken, krijgen tot nu toe geen vat op onze voedselkeuzes. De Nederlandse consument blijft steeds meer duurzaam voedsel kopen. Daar zitten biologische producten bij in. Jaar in jaar uit stijgt de verkoop daarvan met dubbele cijfers, terwijl de totale voedselverkoop jaarlijks met 1 tot 2 procent toeneemt. Afgelopen halfjaar kon de duurzame sector weer een plus van 23 procent noteren.’
Maar waarom gebeurt dit wel in Nederland, en niet in Engeland? Omdat de economische crisis daar diepere wonden slaat?
‘Volgens Bavo van den Idsert, directeur van Bionext – de koepel van de biologische sector – is de verklaring een stuk simpeler. “Toen de financiële crisis in 2008 uitbrak hebben Britse supermarkten hun aanbod aan biologische producten drastisch teruggebracht. Asda heeft biologisch zelfs volledig van de schappen gehaald. Mede omdat er nauwelijks natuurvoedingswinkels zijn, is er dus amper aanbod. Sindsdien is het aanmodderen in Groot-Brittannië. In Nederland is de groei juist sinds 2008 in de dubbele cijfers terecht gekomen, met name omdat de supermarkten hun aanbod fors hebben vergroot.”

De Bionext-directeur noemt nog een andere reden. “Fairtrade is in Groot-Brittannië omvangrijk. Dat werkt als een concurrent van biologisch.”’
Op 11 oktober maakte Bionext melding van ‘Gekakel in FD over biologische kip’:
‘“Biologische kip slecht voor het milieu” kopte het Financieel Dagblad op 10 oktober. Een ongelukkige samenvatting van een artikel dat ingaat op de vraag of de biologische pluimveehouderij een oplossing kan bieden voor al die 465,5 miljoen vleeskuikens (95% van het totaal in Nederland) die volgens het FD nu “leven in discutabele omstandigheden”.

Het FD schat in dat het “een diervriendelijke oplossing zou zijn om 100% biologische kip te fokken in Nederland”, maar dat dit niet goed zou zijn voor het landgebruik, de CO2-uitstoot en voor de boer. Bionext, ketenorganisatie voor duurzame, biologische landbouw en voeding, vindt de redenering in het artikel te eenvoudig en te kort door de bocht:

1) Om te beginnen is het géén doelstelling van de biologische sector om de gangbare vleeskuikensector met hetzelfde aantal dieren om te laten schakelen naar biologisch. De schaal moet passen binnen de omgeving en de maatschappelijke context. En de overproductie en - consumptie van dierlijke eiwitten is niet de richting die doorgezet moet worden. Het vertrekpunt van het artikel is dan ook nogal onzinnig.

2) Belangrijke aspecten die van invloed zijn op het milieu en de volksgezondheid worden niet genoemd. Denk aan de input van grote hoeveelheden antibiotica in de gangbare vleeskuikensector, de vervuilende productie van kunstmest en het gebruik van chemisch-synthetische bestrijdingsmiddelen bij de teelt van veevoer. Dit zijn geen zaken waar je zomaar overheen kunt stappen als je uitspraken doet over kippenvlees in relatie tot het milieu.

3) De definitie van milieubelasting wordt in het artikel beperkt tot landgebruik en CO2-uitstoot, en dan ook nog alleen in eigen land. Dit is zeer beperkt, want vrijwel al het veevoer voor de reguliere veehouderij komt van overzeese gebieden. Biologische landbouw hecht belang aan een integrale benadering waarbij er niet naar één aspect gekeken wordt maar naar alle aspecten in samenhang: bodemvruchtbaarheid, watergebruik, biodiversiteit, behoud van genetische variëteit, landschapsbehoud en gesloten kringlopen.

4) De investeringen van een boer die overstapt op biologisch (diervriendelijke huisvesting, biologisch voer e.d.) vormen geen enkel probleem wanneer die kosten terugverdiend kunnen worden via de verkoop van een kwalitatief hoogwaardig product. Het wordt niet duidelijk waarom dit punt in het artikel genoemd wordt.

5) De prijs die genoemd wordt van “een stukje biologische kip” (€ 25 per kilo) klopt niet. Bij biologische kipfilet is het prijsverschil aanzienlijk, bij andere biologische kipproducten is dit verschil kleiner. Als je even Googlet en bijvoorbeeld via de webshop www.hetschop.nleen hele biologische kip bestelt, kost dat € 10,95 per kilo, een kilo kippenbouten kost € 11,95.

6) Dat “de consument” bereid zouden zijn om 10% meer te betalen voor beter dierenwelzijn zegt niets over de individuele consument. Een groeiende groep consumenten kiest er bijvoorbeeld voor om minder vaak vlees te eten en dan beter vlees in huis te halen. Hier zou de Nationale DenkTank zich nog eens over kunnen buigen. Bionext denkt graag met de denktank mee.’
De nieuwe website van Demeter heeft een bericht over een gebeurtenis van twee weken geleden (helaas staat er geen datum bij), ‘Toekomst zaaien van start!’        
‘Afgelopen weekend is er voor het eerst in Nederland toekomst gezaaid. De Beukenhof in Breda (NB) en De Eemstuin in Uithuizermeeden (GR) hebben hun akker ingezaaid met behulp van consumenten uit de omgeving. Wilt u meedoen? Dat kan nog in de komende weekenden in oktober. Lees hier welke bedrijven wanneer meedoen.

Vroege Vogels heeft aandacht besteed aan Toekomst Zaaien. Luister hier naar de uitzending. Als gevolg van de uitzending kwamen er ’s middags mensen zaaien op de Eemstuin in Groningen. Een uithoek in het noorden, maar toch een opkomst van 60 mensen!

“Een fantastische dag, veel inspiratie en ik ben er helemaal blij van”, zegt Isabel van De Eemstuin. Ook collega-boerin Jozien Vos, nieuw bestuurslid bij Stichting Demeter is enthousiast: “Vele mooie momenten, het in een rij staan, het zaaien, het elkaar een hand geven”. Op de Beukenhof waren zowel de ouders als de kinderen zeer enthousiast. Er is zelfs een zaailied gezongen. Na ontvangst met koffie, thee en iets lekkers op De Beukenhof werd er gezaaid. De mensen gingen in rijen langs de rand van de akker staan en liepen al zaaiend naar het midden toe. Afsluitend kregen geïnteresseerden nog een rondleiding over de zorgboerderij. Het was voor iedereen een geslaagde dag.

Hieronder een impressie van foto’s op de Beukenhof en de Eemstuin. Kom vooral ook zaaien op een boerderij bij u in de provincie! Toekomst zaaien! wordt georganiseerd door Stichting Demeter in samenwerking met Stichting Zaadgoed en Avenirsem Zwitserland. Toekomst zaaien! wordt mede mogelijk gemaakt door de Iona stichting.

Sponsoren: Ekoplaza – Zuiver Zuivel – Estafette/Odin – BioBakker – Eosta
Meer informatie over toekomst zaaien.’
Op Duurzaamheidsdag 10 oktober kwam Bionext met het persbericht ‘Consument koopt 12 procent meer biologisch in eerste helft 2012’:
‘Biologische sector wil actief bijdragen aan duurzamer voedselketen

De consumentenbestedingen aan biologische voeding zijn in het eerste halfjaar van 2012 met bijna 12 procent (11,8%) toegenomen. De omzet steeg met ruim 47 miljoen euro naar 445 miljoen. Als deze trend zich doorzet, komt aan het eind van dit jaar de grens van 1 miljard jaaromzet in zicht. Dit stelt ketenorganisatie Bionext, op het jaarcongres van de sector bij de Triodos Bank in Zeist.

De omzet van biologische voeding stijgt al tien jaar op rij. In die periode is de omzet verdubbeld. Alle verkoopkanalen droegen in de eerste helft van 2012 aan de groei bij. Met uitzondering van vleesvervangers groeiden alle productgroepen. De grootste groei komt van biologische vis (+94%), vleeswaren (+55%) en koffie thee cacao (+25%). Omdat de vraag naar duurzaam geproduceerd voedsel hand over hand toeneemt, spelen steeds meer gangbare producenten, verwerkingsbedrijven en retailers in op deze ontwikkeling. Consumenten hebben als gevolg daarvan steeds meer keus uit diervriendelijker of ethischer geproduceerd voedsel.

De biologische landbouw zorgt voor duurzamer voedselproductie, respectvol zakendoen en ethischer omgaan met dieren. De sector is graag bereid kennis en inzichten te delen met partijen die via andere wegen op zoek zijn naar duurzamer voedselproductie. Bavo van den Idsert, directeur Bionext: “Duurzaamheidsdenken zit in de genen van de biologische sector. Bedrijven willen aan een brede groep consumenten laten zien dat bewust biologisch eten oplossingen kan bieden voor grote maatschappelijke issues als de uitputting van natuurlijke hulpbronnen, verschraling van biodiversiteit, dierenwelzijn, obesitas en de snel groeiende wereldbevolking.”

Op het jaarcongres heeft de provincie Noord-Holland, in de persoon van gedeputeerde Jaap Bond, de erepenning van verdienste voor de biologische landbouw en voeding gekregen. Een ambitieus en consistent beleid en meetbaar goede resultaten zijn volgens Bionext de belangrijkste redenen om de penning aan Bond uit te reiken.

N.B. De cijfers in dit persbericht zijn afkomstig uit de Monitor Duurzaam Voedsel (1e helft 2012) van het LEI. U kunt dit rapport hier bekijken.’
Al snel, op 16 oktober, verscheen er op de website van Bionext een uitgebreid ‘Verslag Bio-Congres 10 oktober 2012’:
‘Op de Dag van de Duurzaamheid, 10 oktober, organiseerden Bionext en Triodos Bank gezamenlijk het Bio-Congres 2012. Thema: Duurzaamheid smaakt naar meer. Met 180 bezoekers was het uitverkocht – kennelijk voorziet het congres in een behoefte. De bezoekers werden welkom geheten door dagvoorzitter Menno Bentveld (o.a. presentator van Vara's Vroege Vogels). Bentveld zei dat biologische voeding economisch steeds belangrijker wordt en vaker op ooghoogte te vinden is in het supermarktschap.

Het programma startte met een gesprek tussen Bavo van den Idsert, directeur Bionext, en Suzanne van der Pijll, voorzitter a.i. van Stichting EKO-keurmerk. Zij reageerden op enkele prikkelende stellingen en gaven inzicht in de verduurzamingsontwikkelingen in de sector. Spetterend vuurwerk leverde dit niet op, wel werd duidelijk dat de biologische sector zeer ambitieus is, aanzienlijk verder wil gaan dan de wet voorschrijft (denk aan eerlijke handel, energiegebruik, biodiversiteit, verpakkingen, transport) en dat het EKO-keurmerk een goed middel is om die extra inspanningen zichtbaar te maken bij de consument.

De halfjaarcijfers werden gepresenteerd door Johan Bakker van het Landbouw Economisch Instituut. In de eerste helft van 2012 zijn de consumentenbestedingen aan “duurzaam voedsel” met 23,4% gestegen. Onder duurzaam voedsel vallen o.a. biologisch, Beter Leven, FairTrade en MSC. Biologische voeding is verreweg het grootste segment met een omzetaandeel van 43,6%. De consumentenbestedingen aan biologische voeding zijn in de eerste helft van 2012 met 11,8% toegenomen. Hierbij zijn alleen de belangrijkste verkoopkanalen meegerekend. De verwachting is dat eind 2012 de grens van 1 miljard omzet wordt bereikt.

Vervolgens kwamen drie ondernemers aan het woord: een retailer, een productie- en handelsbedrijf en een veehouder. Het spits werd afgebeten door Arie van Doesburg, unitmanager vers en duurzaam bij PLUS Retail. Aanvankelijk bleef Van Doesburg flink reclame maken voor PLUS Briljant en het eigen duurzaamheidsbeleid. Op zich wel begrijpelijk, omdat PLUS in 2011 de EKO-tellingen won en zijn nek heeft uitgestoken met o.a. vrije uitloop eieren en seizoensgroenten. “Wij hebben veel ingezet op fair trade. We hebben producten als bananen en huismerk thee vervangen door de fair trade variant. Daarmee maak je keuze voor de consument. Dat is een risico, maar anders gebeurt er nooit wat.” Ook heeft PLUS een eigen GreenTeam, een soort duurzame denktank. Op aandringen van Menno Bentveld ging Van Doesburg dieper in op het biologische segment. Alle cherrytomaatjes en spitskolen zijn inmiddels biologisch, maar bijvoorbeeld bloemkolen worden niet vervangen door biologische, omdat het aanbod ontoereikend zou zijn en de prijs te hoog. Hierbij verschool Van Doesburg zich enigszins achter de sterk competitieve supermarktwereld, waar PLUS nu eenmaal deel van uitmaakt. Jan Groen van Green Organics kwam even later met een duidelijk antwoord: “Wij verkopen geen nee, wij verkopen biologische groenten.”

Als tussendoortje werden bezoekers getrakteerd op een ludieke Bio-Quiz. De openingsvraag was meteen een scherprechter: Klopt het dat biologische koeien ten minste 120 dagen buiten moeten lopen? Het antwoord was nee, want het uitgangspunt van de biologische houderij is dat dieren zoveel mogelijk buiten lopen als de bodem en weersomstandigheden dat toelaten. In de quiz kwamen verder de kersverse Helden van de Smaak aan bod (Niek Vos en Edith Lammerts van Bueren), en de nieuwe hoogleraar organic Farming bij Wageningen UR: Pablo Titonel. Winnaar was Johan Bakker; hij raadde het best hoeveel boeren eind 2011 aan het omschakelen waren naar biologisch (161) en werd beloond met een originele appeltas van Bionext.

Na de pauze was het woord aan Bart Boon van Eco Fields. Een Veluwse veehouder die al vanaf zijn 12e jaar meehielp op het bedrijf van zijn vader, toen nog met gangbare vleeskalveren. Vanaf het jaar 2000 ging Boon zich verdiepen in biologisch, naar aanleiding van een vraag van collega-veehouders die zich wilden laten certificeren. Op de internationale BioFach in 2005 zag Boon dat ongeveer alles biologisch te koop was, behalve kalfsvlees. “Ik dacht: dat gaan wij dus doen.” Een jaar later ging hij van start en inmiddels is zijn bedrijf Eco Fields uitgegroeid tot een volwassen leverancier van merkproducten. Klanten zijn o.a. horeca, slagers en bedrijven in de foodservice, zoals Sodexo. Boon: “Dan kun je grote stappen maken.” Eco Fields verkoopt producten met een verhaal: “Dat vraagt een grote inspanning, maar er komt veel waardering voor terug.” De grootste uitdaging in het creëren van de afzet was om het totale dier te verwaarden op het moment dat je hem slacht. "Er zitten twintig onderdelen aan en die wil ik allemaal verkopen. Inmiddels is daar markt voor.”

Over vraag en aanbod stelde Menno Bentveld de vraag aan Erik Does, directeur Ekoplaza, hoe zijn winkels nu eigenlijk getypeerd moeten worden. Als tussenvorm van supermarkt en speciaalzaak? “De nieuwe winkel in Den Haag is ruim 900 m2 groot en is hartstikke mooi geworden. Wij willen de donkergroene klanten behouden én steeds meer lichtgroene klanten bedienen. De winkel is dusdanig vernieuwend en laagdrempelig dat we dit terug zien in onze omzet. Op dit moment hebben we 56 vestigingen, aan het eind van het jaar zullen dat er 60 of 61 zijn. Onze campagne in 2013 wordt nog vele malen steviger, met de inzet van bekende ambassadeurs.”

Van achteruit de zaal kwam Jan Groen van Green Organicsaanlopen met een grote bos wortelen over zijn schouder. Groen is van huis uit teler en geeft inmiddels leiding aan een internationale teelt- en handelsorganisatie. Van de zaden tot verkoop aan de consument.

Volgens Groen kan aan elke vraag vanuit de markt worden voldaan, mits er een redelijke prijs tegenover staat. Alles heeft met afstemming en planning te maken. “De kwaliteit van de samenwerking met telers, producenten en retailers bepaalt het rendement voor alle betrokkenen.” Groen schakelde in 1995 om naar biologisch en is inmiddels 18 jaar in de sector werkzaam. “Bij ons zijn tien mensen fulltime bezig met biologische AGF.” Zijn vertrekpunt is een goede kennis van de markt en de behoeften van retailers. “Als een supermarkt in januari 10.000 ton biologische peen nodig heeft, dan zorgen wij ervoor dat het product er komt. Alles wat wij telen, wordt verkocht.” Daar voegt hij aan toe: “De opbrengst is natuurlijk ook afhankelijk van moeder natuur.” Groen boert goed en verwacht dat de markt verder zal doorgroeien. “Bij ons hoeven afnemers niet bang te zijn voor contaminatie bedreigingen, want wij zijn alleen met bio bezig.” Zijn advies aan de sector is “trots zijn op je product”. Over de visie van Louise Fresco, dat bio de wereld niet zou kunnen voeden zegt hij: “Fresco is nooit bij ons op het bedrijf geweest. Ik ken haar niet, wel wordt er veel geoordeeld.” Een essentieel onderdeel van de bedrijfscultuur is het samenwerken met je zakelijke partners; langdurige relaties zijn het streven, ook als het even tegen zit.

Daniel Povel, directeur zakelijk bij Triodos Bank, gaf inzicht in de beweegredenen van de bank om te werken aan verduurzaming. “Verduurzaming is een bittere noodzaak. We moeten nu onze verantwoordelijkheid nemen. Koplopers, waarvan er vandaag veel aanwezig zijn, geven daarbij het voorbeeld.” Over het voeden van de wereld: “Het FAO rapport uit 2009 heeft een klip en klaar antwoord gegeven.”

Povel deed een oproep om de krachten te bundelen en pleitte voor een rapid response system waarbij kennis gedeeld en verspreid wordt als reactie op berichten in de media.

Aan aanbodzijde moet er opgeschaald worden volgens Povel, en daar wil Triodos graag een rol in spelen. “Biologisch is het voorbeeld van hoe je om moet gaan met voedsel en de voedselvoorziening.” En: “Het is ontzettend belangrijk dat kinderen leren over de herkomst van voedsel.” Kritische kanttekeningen maakte hij ook: “Soms krijg ik gangbare koffiemelk als ik op bezoek ben bij een biologisch bedrijf. Dan vraag ik me af: waarom ben je bio-boer?”

Ronald van Marlen, directeur Ariza, stelde een scherpe vraag aan Povel: “Bankiers beslissen over groei. Banken zullen veel meer lef en kwetsbaarheid moeten toen, anders redt de biologische sector het niet. Probeer maar eens een financier te vinden voor een project dat over 5 jaar rendement oplevert. Veel banken hebben een kwartaalmentaliteit.” Povel leek zich nauwelijks aangesproken te voelen: “Ik praat alleen namens Triodos. Als bank kijk je naar eigen vermogen en vreemd vermogen. Bankgeld is niet alles, er moet substantieel vermogen uit eigen bedrijven worden gecumuleerd.”

Vervolgens was het tijd voor een prijsuitreiking. Bavo van den Idsert, directeur Bionext, reikte de penning van verdienste voor de marktontwikkeling van de biologische voeding en landbouw uit aangedeputeerde Jaap Bond van de provincie Noord-Holland. De provincie werd op deze wijze beloond voor jarenlange actief beleid om biologisch meer bekendheid te geven bij de consument en het biologisch landbouwareaal te vergroten. In zijn dankwoord zei Bond: “Je moet meegaan met de vraag vanuit de markt. De rol van de overheid is faciliterend, ondersteunend, die rol kiezen we nu ook. Wat moeilijk is, is de uitbreiding van de grond. Hoe zorg je ervoor dat je die grond na herverkaveling óók gaat inzetten voor bio landbouw? Het is immers een snel groeiende sector die economisch steeds belangrijker wordt.” Bond was zeer verheugd met de penning en onderstreepte dat deze mede te danken was aan de enorme inzet van zijn medewerker Danielle Lieuwen en alle ondernemers die in Noord-Holland hebben meegedaan aan evenementen waarin biologische voeding centraal stond. “Ik hoop van harte dat we die samenwerking voort kunnen zetten.” Tot slot liet hij de toehoorders weten dat de provincie Noord-Holland in 2013 graag gastheer wil zijn van het Bio-Congres.

Voordat het biologische buffet werd opgediend, vertelde Peter Klosse van de Academie voor Gastronomie, een gepassioneerd verhaal over “local food in a global world”. Klosse slaagde er uitstekend in de aandacht van de zaal vast te houden en zette de congresdeelnemers aan het denken met verfrissende uitspraken. “Als je iets met voeding wilt bereiken, moet je eerst zorgen dat het lekker smaakt.” Klosse wond zich zichtbaar op over de onzin die media uitkramen na uitspraken van ondermeer Dijkhuizen en Fresco. Hij haalde het boek van Michael Pollan aan, waarin helder beschreven staat wat de negatieve uitwerking is van grootschalige landbouwproductie en de doorgeschoten levensmiddelentechnologie.

Daarna was het tijd voor een heerlijke maaltijd en een goed netwerkgesprek. Zo'n Bio-Congres smaakt duidelijk naar meer uitwisseling, meer samenwerking, meer verduurzaming, meer netwerkbijeenkomsten over biologisch. Hartelijk dank aan iedereen die erbij was!

Verslag: Bionext, Jasper Vink
Foto’s: BioJournaal, Lenneke Schot 
Hieronder kunt u de presentaties downloaden van:
– Johan Bakker, LEI / WUR
– Jan Groen, Green Organics (deel 1, deel 2, deel 3)
– Bart Boon, Eco Fields’
‘Het is officieel: Migros gaat in januari de Duitse supermarktketen Tegut overnemen. De overname hing al een maand in de lucht. Het bedrag dat met de overname gemoeid is, is niet bekend. De industriële en agrarische zaken van Tegut blijven in de handen van de familie Gutberlet.

300 winkels en 6300 medewerkers

Tegut neemt een bijzondere plaats in in de Duitse detailhandel. De keten introduceerde bijna 30 jaar geleden biologisch voedsel, en om deze beslissing werd eerst enkel gelachen. Naast de biologische levensmiddelen biedt Tegut ook traditionele levensmiddelen aan. Vandaag de dag zijn de bio-producten goed voor ongeveer een kwart van de omzet. Dit is meer dan een gemiddelde winkel.

Tegut draaide in 2011 een omzet van circa 1,16 miljard euro. De keten bestaat uit 300 winkels en er zijn 6300 mensen in dienst. De winkels zijn voornamelijk in Hessen, Thüringen en het noorden van Beieren te vinden.

Migros

De marktleider van de Zwitserse retail heeft als doel om in het buitenland verder te groeien. De Duitse levensmiddelenhandel groeit sneller dan de Zwitserse. “Uitbreiding in Zwitserland is voor Migros slechts voorwaardelijk mogelijk”, reageert Edi Class, voorzitter van Migros Migros Zürich.

Door de overname van Tegut zal Migros verder uitbreiden in Duitsland. Migros Basel heeft al vijf eigen supermarkten in Zuid-Duitsland. En sinds augustus van dit jaar werkt Migros samen met de Duitse bio-supermarktketen Alnatura. In Zürich-Höngg is al de eerste Migros-Alnatura-winkel geopend.

Bron: Blick.ch’
Het waarom van dit bericht hier op Antroposofie in de pers wordt pas op het eind enigszins duidelijk, als Alnatura van antroposofisch ondernemer Götz Rehn in beeld komt. Een berichtje eergisteren van weekblad ‘Das Goetheanum’ (ik heb het alleen op hun Facebookpagina kunnen vinden) verklaart meer, ‘Tegut an Migros verkauft’:
‘Die anthroposophisch-orientierte Supermarktkette Tegut ist vom Schweizer Migros gekauft worden. Die Kaufvereinbarung beschränkt sich auf die Handelssparte von Tegut, das Industrie- und Landwirtschaftsgeschäft bleibt in Händen der Gründerfamilie Gutberlet. Zudem bleibt die Zentrale in Fulda wie auch das Handelsgeschäft mit mehr als 5000 Mitarbeitern unter Leitung von Thomas Gutberlet. Insgesamt beschäftigt Tegut in rund 300 Märkten – überwiegend in Hessen, Thüringen und Nordbayern – etwa 6400 Menschen. 2011 belief sich der Jahresumsatz auf rund 1,17 Milliarden Euro. Über den Kaufpreis wurde Stillschweigen vereinbart. Gegründet wurde Tegut 1947 von Theo Gutberlet. Sein Sohn Wolfgang Gutberlet, Trendsetter der Bioszene und heute persönlich haftender Gesellschafter von Tegut, erklärte, er fühle sich bei der Führung des osthessischen Traditionsunternehmens den Grundsätzen von Migros-Gründer Gottlieb Duttweiler verpflichtet. Die Philosophie beider Unternehmen sei sehr ähnlich. Vor wenigen Wochen hatte er Berichte über einen Verkauf des Unternehmens noch dementiert. Mit dem Kauf des Tegut-Handelsgeschäfts bringt Migros Zürich auch eigene Produkte in die deutschen Supermärkte. Umgekehrt werde es aber keine tegut-Produkte in den Migros-Läden im Großraum Zürich geben.’
Wat hebben we nog meer? Dit van woensdag op de website van Nieuwsblad De Kaap, ‘Schooldag op de Vuurvogel in het teken van zonne-energie’:
‘Op Vrije School De Vuurvogel [in Driebergen] worden op 22 oktober zonnepanelen geïnstalleerd en worden de leerlingen opgeleid tot jonge zonne-energie experts. De dag is onderdeel van het project zon op school. Er komen 32 zonnepanelen op het dak van de school. Halverwege de installatie komen twee installateurs van het dak om de leerlingen in te wijden in de wereld van duurzame energie, klimaatverandering en bewust energie gebruik.

Groep 7 en 8 krijgen een uitgebreide les van een uur en groep 3, 4, 5 en 6 van 15 minuten zodat aan het eind van de dag alle leerlingen weten waarom er zonnepanelen op het dak van de school liggen en hoe ze werken.

In de les voor groep 7 en 8 wordt dieper ingegaan op energiegebruik, het verschil tussen fossiele brandstoffen en duurzame energie en het broeikaseffect. Met opdrachten, voorbeeldmateriaal, en filmpjes zullen de leerlingen alles te weten komen over het hoe en waarom van zonne-energie. De kinderen zullen zelf energie op gaan wekken en zien hoe makkelijk dat eigenlijk is. Tot slot mag de winnaar van de zonne-energie quiz een ritje maken met een elektrische race-auto (de Tesla), om te laten zien dat zonne-energie leuk, snel en spectaculair is.

Technische feiten

De 32 panelen zullen bij elkaar bijna een kwart van de benodigde energie van school kunnen leveren. Een opbrengst monitor zal laten zien hoeveel energie er opgewekt wordt en hoeveel CO2 dit bespaart.

Achtergrond

Het zonne-energieproject op vrije school de Vuurvogel is onderdeel van het project Zon op School. Duurzaamheid wordt een centraal begrip in het leven van kinderen die nu op school zitten. Daarom wil de schoolleiding de leerlingen zo vroeg mogelijk kennis laten maken met het verhaal achter duurzame energie, zodat zij in de toekomst de energietransitie in goede banen kunnen leiden. De lessen worden verzorgd door studenten (Natuurkunde en Future Planet Studies) die bij de Zonnefabriek ook als installateur werken.’
Marco Visser schreef twee dagen daarvoor in Trouw over ‘Nieuwe orde van duurzame burgerinitiatieven bedreigt energieproducenten’:
‘Burgers die meedoen aan duurzame energieprojecten worden een geduchte concurrent voor traditionele energiebedrijven als Nuon, Essent en Eneco. Het Energieonderzoek Centrum Nederland heeft berekend dat wij tot 2020 collectief een miljard euro investeren in opwekken van duurzame energie.’
Ook Vincent Dekker had het in zijn vaste column/weblog bij Trouw dinsdag hierover, in ‘Waarheen met de grote grijze energiejongens?’
‘Het lijkt misschien wat voorbarig, maar ik begin me al wat zorgen te maken over de toekomst van de grote grijze energiemaatschappijen. Nou ja, de stroomdochters dan om te beginnen. Maar gas komt daarna ook snel in de knel.’
Dus de Driebergse Vuurvogel is in goed gezelschap. En het verhaal van Vincent Dekker doet weer denken aan de visie van Thomas Rau. Ik moet nu even terugkeren naar de gezondheidszorg, naar vaccinatie, een thema dat hier in het verleden heel vaak aan bod is geweest. Arjen van Veelen van nrc.next deed dinsdag 16 oktober een check in de fameuze rubriek ‘next.checkt: “Aantal griepdoden is niet eens bij benadering bekend”. Huisarts Hans van der Linde in Huisarts & Wetenschap’:
‘Vorig jaar kregen 3,5 miljoen Nederlanders een griepprik. Over het nut van die griepprik is al jaren debat. Huisarts Hans van der Linde is een bekend criticus van het huidige vaccinatiebeleid. Dat ontbeert volgens hem een wetenschappelijk fundament. We weten niet of het vaccin goed werkt en we weten niet hoeveel griepdoden er jaarlijks zijn, schrijft hij in een opiniestuk in het oktobernummer van Huisarts & Wetenschap. “De werkelijke sterfte is niet eens bij benadering bekend en is mogelijk zelfs zo laag dat alleen al op grond daarvan massale vaccinatie niet aan de orde is.” Op verzoek van nrc.next-lezer Wieteke van de Sande beoordelen we één van zijn beweringen: is het inderdaad niet eens bij benadering bekend hoeveel mensen er in Nederland jaarlijks aan griep overlijden?

En, klopt het?’
Volgt een uitgebreid exposé, om uiteindelijk te belanden bij deze ‘Conclusie’:
‘Inderdaad bestaan er geen harde statistieken over het jaarlijkse aantal griepdoden in Nederland, want het CBS registreert niet de indirecte sterfgevallen door griep. Wel bestaan er schattingen van het jaarlijkse aantal griepdoden. De technieken om die extra sterfte te berekenen, worden ook verfijnder. Er is dus wel een benadering van het aantal sterfgevallen, maar de door officiële instanties gehanteerde schattingen zijn nog steeds erg ruw: ze variëren van 100 tot 2.000 per jaar in Nederland. Daarom beoordelen we de uitspraak van huisarts Hans van der Linde dat de werkelijke sterfte aan griep “niet eens bij benadering bekend” is, als grotendeels waar.’
Nu moet ik nog melding maken van een nieuwe en twee vernieuwde websites. De nieuwe is te vinden onder ‘vrijeschoolonderwijs.nl’. zo staat er onder de kop ‘Waarom de vrijeschool?’:
‘Steeds meer ouders gaan op zoek naar onderwijs waarin de kinderen zelf betekenis en richting geven aan hun leven. Zodat ze uitgroeien tot sterke persoonlijkheden die hun plek vinden in de huidige maatschappij.’
Bij ‘Kinderopvang’ staat er:
‘“De blik dromend gericht op iets”

Elk gebaar, elk woord doet er toe bij kinderen. Onbewust verteren ze wat in hun omgeving zichtbaar, hoorbaar en voelbaar is. Alles is voeding. De lichamelijke opbouw is een fundament voor de morele kwaliteiten op een later moment in het leven. In de zorg voor het jonge kind nemen we deze uitgangspunten als basis, om te zorgen voor een naadloze aansluiting op de schoolse ontwikkeling.’
Bij ‘Primair onderwijs’:
‘“De grote geheimen van de wereld zijn toegankelijk”

Een warme en veilige omgeving is noodzakelijk voor de ontwikkeling van het kind op de basisschool. En natuurlijk leren ze lezen en rekenen. Maar er is meer. Een breed aanbod op afwisselende manier aangeboden en verwerkt, waardoor ze de wereld leren kennen. Bewegend- en geïntegreerd onderwijs vormen de basis voor het onderwijs in deze periode.’
En bij ‘Voortgezet onderwijs’:
‘“Eigen ervaring wordt geobjectiveerd', Ik ben zelfbewust in een van de vele werelden”

De leerling verbindt zich met zijn omgeving en krijgt een verhouding tot de tijd waarin hij leeft. Daarom bekijken we de wereld in al zijn facetten en vanuit diverse standpunten, zodat hij tot een genuanceerd oordeel en moreel besef kan komen.’
Echt helemaal nieuw is deze website niet; het is een soort uithangbord van de Vereniging van vrijescholen. Er zit ook weinig achter, of beter gezegd: er is verder weinig inhoud. Het is vooral een verwijzing naar alle vrijescholen in Nederland. Nee, dan de Iona Stichting. Die heeft zijn website zo vernieuwd, dat het wel even erg wennen is. Maar dat zul je net zien; ga ik naar de ‘projectcarrousel’, kom ik meteen een grote spelfout tegen: ‘Anthroposofische Gesellschaft’. Dat heb ik nou net weer. Daarom maar gauw door naar de Lievegoed Zorggroep. Die is ook vernieuwd; in ieder geval de website. Alleen presenteren ze zich nu kortweg als ‘Lievegoed ®, Antroposofische zorg’. Vooral dat ®’tje is natuurlijk intrigerend. Mag niemand nu zomaar meer het woord ‘Lievegoed’ bezigen, is die nu geconfisqueerd? Het lijkt erop. Verder staat er ‘Over Lievegoed’:
‘Onze visie

De mens als geheel bekijken en behandelen. Zo denken en doen we bij Lievegoed. De persoonlijke benadering in een harmonieuze omgeving, met ruimte voor spiritualiteit en creativiteit op antroposofische grondslag.
Lees meer over onze visie

Onze geschiedenis

Lievegoed is een kleine en relatief jonge organisatie. Ontstaan uit een aantal fusies, tussen diverse psychiatrische locaties en vervolgens uitgebreid met nieuwe locaties en nieuwe vormen van zorg, zoals verslavingszorg en zorg voor mensen met een verstandelijk beperking. Dit maakt dat wij de kennis en ervaring in huis hebben om zorg te bieden voor mensen met een combinatie van hulpvragen.
Lees meer over onze geschiedenis

Onze mensen

Lievegoed is een bijzondere zorginstelling. Niemand werkt hier “toevallig”. Of het nu om behandelaren gaat, of om iemand achter de schermen, bij een secretariaat, in de administratie of de facilitaire dienst. Het werken bij Lievegoed is een bewuste keuze, en dat merk je.
Lees meer over onze mensen’
Duidelijk door een professioneel bureau geschreven teksten:
‘Onze visie

De mens als geheel bekijken en behandelen. Zo denken en doen we bij Lievegoed. De persoonlijke benadering in een harmonieuze omgeving, met ruimte voor spiritualiteit en creativiteit op antroposofische grondslag.

Kleinschalig

De plaatsen waar we onze zorg bieden zijn met opzet kleinschalig gebleven. Ze liggen verspreid over het land, met een concentratie in midden Nederland. Iedere verwijzer kan mensen naar ons doorsturen. Vanwege de kleinschaligheid en de specialistische aanpak past niet elke hulpvraag bij ons zorgaanbod.

Meer dan je denkt

Lievegoed is er voor iedereen die meer ruimte zoekt dan alleen een diagnose, of een ziektebeeld, biedt. Die op een andere, soms dwarse manier, wil laten meekijken naar zijn hulpvraag. Wij zien de cliënt uitdrukkelijk als meer, als een groter geheel. We kijken naar de gezonde kanten, naar de talenten en mogelijkheden. Naar wat hij of zij kan ontwikkelen. Met een persoonlijke benadering in een harmonieuze omgeving. Met ruimte voor spiritualiteit en creativiteit. Met een heldere structuur en een ritme in de dag en het jaar. Met een afwisseling van activiteit en rust, en uitzicht op een nieuwe balans.

Ontwikkeling

Ieders vermogen om zich te ontwikkelen, is veel groter dan meestal wordt gedacht. Wij zien iedere cliënt als individu, maar we werken veel in groepsverband. Zo wordt heel voelbaar dat niemand alleen is op de wereld, en niemand de enige is met een probleem. Het unieke van ieder mens staat centraal; niet het probleem bepaalt de aanpak die we kiezen, maar vooral het type ontwikkeling dat bij deze mens past. Zo werken we aan een combinatie van persoonlijke ontwikkeling en het stimuleren van sociale vaardigheden.

De mens in al zijn facetten, met zijn moeilijke en zijn gezonde en sterke kanten. De mens als geheel, als een wezen in ontwikkeling. En aan die ontwikkeling willen we bij Lievegoed meer ruimte geven.

Verstandelijke beperking

Kinderen en volwassenen met een verstandelijke of meervoudige beperking. Zij hebben alle mogelijkheden om een zinvol leven leiden. Wij ontwikkelen sterke punten en verborgen talenten. We stimuleren sociale vaardigheden. We hebben veel aandacht voor ontmoeting met andere mensen en het organiseren van gemeenschappelijke activiteiten. Wij bieden structuur in een warme, zorgzame omgeving. En we doen meer. Zinvol werk, toneel, muziek en kunst. In een ideale omgeving met actieve centra voor dagbesteding, mooie boerderijen en sfeervolle woonvoorzieningen, waar een ieder zich prettig voelt en zich naar vermogen kan ontwikkelen.

Psychiatrie en verslavingszorg

Een depressie of een verslaving, samen maken we het helder en gaan we gedrag en vastzittende patronen veranderen. Wij kunnen helpen een nieuw leven op te pakken. Wij weten dat het vermogen om problemen op te lossen veel groter is dan men denkt. We zien de mens als een individu. Maar niemand is alleen op de wereld. Daarom werken we voornamelijk in groepsverband. Groepsgesprekken, kunstzinnige en lichaamsgerichte therapieën. Spiritualiteit, creativiteit, zingeving. Structuur, het ritme van de dag en het jaar geven uitzicht op een nieuwe balans.

Onze geschiedenis

Lievegoed is een kleine en relatief jonge organisatie. Ontstaan uit een aantal fusies, tussen diverse psychiatrische locaties en vervolgens uitgebreid met nieuwe locaties en nieuwe vormen van zorg, zoals verslavingszorg en zorg voor mensen met een verstandelijk beperking. Dit maakt dat wij de kennis en ervaring in huis hebben om zorg te bieden voor mensen met een combinatie van hulpvragen.

Hoe het begon

In de jaren ‘70/’80 van de vorige eeuw gaven geïnspireerde pioniers vorm aan hun idealen op allerlei plaatsen in de maatschappij, ook in de zorg. Zo ontstonden er kleine leef- en werkgemeenschappen, vaak op een boerderij of rondom een ambachtelijke werkplaats. Medewerkers met een zorg- of ambachtsopleiding leefden en werkten op voet van gelijkheid met zorgvragers, mensen met psychiatrische of verslavingsproblemen of met een verstandelijke beperking. De meeste van onze locaties zijn op deze wijze ontstaan.

Antroposofische wortels

Het antroposofische gedachtegoed, ontwikkeld in de jaren ‘20 in Duitsland/Zwitserland, had een grote aantrekkingskracht op de pioniers. De spirituele inslag en de verbinding met de natuur sloten goed aan bij hun denkbeelden. In Nederland had de antroposofie voet aan de grond gekregen in met name in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. De arts Ita Wegman (1876-1943) was hierin een voorloper. Bernard Lievegoed (1905-1992) was degene die verbindingen legde naar de ouderenzorg, psychiatrie, verslavingszorg en de organisatieontwikkeling.

Antroposofie nu

Op den duur bleken de kleine gemeenschappen kwetsbaar, voor cliënten en medewerkers, en ook in bedrijfsmatig opzicht. De maatschappij ging andere eisen stellen aan kwaliteit, doelmatigheid, efficiëntie en verantwoording, die makkelijker te realiseren waren in een groter verband. Samenwerkingsverbanden en fusies hielpen te overleven en te professionaliseren.

De huidige Lievegoed is een moderne zorginstelling, die werkt met hoog opgeleide professionals en volgens de huidige maatstaven voor kwaliteit en veiligheid. Maar de idealen waarmee haar pioniers zijn begonnen, zijn ook nog zichtbaar. In de locaties, hun ligging in de natuur en hun aankleding. In de basisgedachte dat het er in de zorg om gaat mensen optimaal in hun ontwikkeling te stimuleren. En in de betrokkenheid van de medewerkers bij hun werk.’

Onze mensen

Lievegoed is een bijzondere zorginstelling. Niemand werkt hier “toevallig”. Of het nu om behandelaren gaat, of om iemand achter de schermen, bij een secretariaat, in de administratie of de facilitaire dienst. Het werken bij Lievegoed is een bewuste keuze, en dat merk je.

We zijn klein en werken bewust kleinschalig. We kennen elkaar en gaan op een persoonlijke manier met elkaar om. We zijn als heel mens aanwezig in ons werk. We zijn niet gelijk, maar wel gelijkwaardig. En we hebben elkaar nodig om het beste uit onszelf en ons werk te halen.

Deskundig

Zorgmedewerkers van Lievegoed hebben een goede reguliere zorgopleiding achter de rug. Alle verschillende disciplines, die in de zorg nodig zijn, zie je bij ons terug: artsen, psychologen en verpleegkundigen, vaktherapeuten en agogisch medewerkers. Naast hun vakopleiding zijn ze allemaal geschoold in de antroposofische visie op de mens en op gezondheid. Dit geeft elk team een diversiteit aan deskundigheid en vakkennis, met een gezamenlijk referentiekader. Zo beschikken we over een extra perspectief. Een andere, soms een dwarse kijk op mensen die een probleem hebben.

Studie

Die dwarse kijk moet gevoed en onderhouden worden. Daarvoor nemen we af en toe met elkaar de tijd in teamintervisies en studie-uren. Tijd om terug te kijken, te reflecteren en te bespreken wat beter kan. Tijd om van elkaar en met elkaar te leren. Tijd om aan de kwaliteit van ons werk te werken en het effect ervan te verhogen. Tijd om door buitenstaanders onze kwaliteit te laten beoordelen; Lievegoed heeft het HKZ-certificaat en levert resultaten aan de benchmark GGZ.

Balans

Vanuit ons werk in de zorg weten we dat werken gezondmakend is. Dat is dan ook een van de peilers van ons personeelsbeleid. Werken biedt mogelijkheden tot ontplooiing, vormt een sociaal netwerk en is een zingevend element. Maar dan is het wel nodig dat het werk bij je past, dat je je thuis voelt in de organisatie en de cultuur, en dat de uitdagingen passend zijn bij je persoonlijke situatie.

Het is ieders verantwoordelijkheid om de zingeving en uitdaging die werk kan bieden steeds weer te zoeken. Om de balans te vinden tussen werk en privé, tussen persoonlijke en organisatieontwikkeling en tussen wat je als persoon te bieden hebt en wat de organisatie vraagt. De medewerker is de enige die deze balans goed kan beoordelen en verzorgen. De organisatie stimuleert dat zijn medewerkers elkaar hierbij bevragen en ondersteunen, en zorgt zoveel mogelijk voor de praktische randvoorwaarden.

De juiste mens op de juiste plaats. En is dat niet (meer) het geval, dan nemen we afscheid op een manier die de medewerker de ruimte geeft op een goede manier een fase in zijn ontwikkeling af te sluiten.’
Ik had op 29 september een bericht, ‘Cadeau’, met daarin op het einde een gastrol voor Piet Borst. Precies op Michaëlsdag dus. Dat heeft Hugo Verbrugh zich aangetrokken, op 9 oktober schreef hij in De Ster Online over ‘Piet Borst op sterk water’:
‘Onze Lieve Heer heeft rare kostgangers. Een van de wonderlijkste exemplaren die ik ken is Piet Borst (1934), emeritus hoogleraar moleculaire biologie aan de Universiteit van Amsterdam, maar nog steeds actief in zijn vakgebied en ver daarbuiten.

In een column in het katern Wetenschap van NRC Handelsblad van 29 september schrijft hij over “Bedenkelijke bankzaken”. Dat is een actueel onderwerp. Telkens vernemen we weer nieuwe details over hoe de grote reguliere banken ten eigen bate de financiële crisis hebben doen ontstaan.

Maar curieus genoeg schrijft Borst daar juist niet over, integendeel. Hij richt zijn pijlen exclusief op één relatief kleine bank, de Triodos Bank. Die kent misschien nog niet iedereen, dus ik copieer even van Wikipedia: “De bank richt zich op duurzaam en ethisch bankieren en ... is rigoureuzer in het ethisch bankieren dan de meeste andere banken. Daar waar de meeste ethische beleggingen enkel gebaseerd zijn op het vermijden van bedrijven die schade berokkenen aan mens of milieu, zal Triodos enkel beleggen in initiatieven die actief bijdragen tot de samenleving zoals ... duurzame energie en sociale projecten”.

Om deze manier van bankzalen doen “bedenkelijk” te noemen is ongebruikelijk. Wat kan Piet Borst gebracht hebben tot dit tegendraadse oordeel?

Ik kan twee motieven bedenken.

(1) Borst is een reguliere wetenschappelijke ijzervreter. Hij gelooft dus heilig in de evolutie volgens Darwin. In die leer geldt het recht van de sterkste, en dat is in financiële zaken volgens de grote reguliere banken, de rijkste. Triodos Bank gaat daar lijnrecht tegenin.

(2) Het tweede motief is enerzijds aannemelijker omdat Borst er zelf uitdrukkelijk op zinspeelt, anderzijds eigenlijk ondenkbaar. Triodos heeft haar wortels in de antroposofische beweging, en Piet Borst ziet letterlijk niets in de antroposofie. Daar kan ik een prangend verhaal over vertellen.

Ergens eind vorige eeuw zei Piet Borst in een interview in Vrij Nederland: “In de medische ethiek zit de rot van de antroposofie”. Nu ben ik medisch filosoof en antroposoof, dus dat oordeel trok ik mij natuurlijk aan. Daarom schreef ik Borst een brief met de vraag wat hij hiermee bedoelde. “Rot als bijvoeglijk naamwoord betekent ‘tot organisch bederf overgegaan (zijn)’”, citeerde ik uit de Grote Van Dale, “en als zelfstandig naamwoord staat het voor ‘het rot-zijn, bederf’. Meent u echt wat hier staat? Hoe bedoelt u dat precies?”

Per kerende post kreeg ik antwoord. “Wat er staat was correct maar ik heb geen behoefte aan discussie.”

Botter dan dat heb ik mijn leven lang niet meegemaakt, en ik ben bijna even oud als Borst. Zo reageert een normaal mens toch niet?! Hoe steekt een mens in elkaar die zó reageert op een gewone vraag?

Van Borst zelf zullen we het niet vernemen; die is niet in staat tot normale communicatie. Ik weet alleen uit die column van 29 september in NRC H dat hij nog net zo redeneert. “De bank weet een aureool van groene braafheid op te bouwen,” schrijft hij, en “daarom lijkt het mij goed dat iedereen weet wat een Triodos bank-rekening ondersteunt, (en) dat is het antroposofische gedachtegoed van wijlen Rudolf Steiner met zijn warhoofdige ideeën over gezondheid...”

Wat doen we hiermee? Ik weet een oplossing.

In de instituten voor pathologische anatomie, het medische vakgebied waar ik mijn medische loopbaan begon, kent men het ‘pottenmuseum’. Daar staan grote en kleine glazen potten met formaline waarin organen tentoongesteld worden met zeldzame afwijkingen die iets onthullen van de ziekte waaraan de voormalige eigenaar van die organen tijdens zijn leven had geleden. Het bijgevoegde plaatje geeft een historisch voorbeeld. Ik zou willen dat het hoofd, of op z’n minst de hersenen van Piet Borst na zijn dood in zo’n pot bewaard blijven. Een toekomstige medische wetenschap zal daaraan, gezien de uitzonderlijke onzin die Borst tijdens zijn leven debiteert, zeker interessante bezienswaardigheden kunnen ontdekken.’
Dit is natuurlijk ook van dik hout zaagt men planken. Maar ja, de heren kennen elkaar dan ook al een tijdje. De week erop, op 16 oktober, schreef Hugo Verbrugh over ‘Jan Hendrik van den Berg, schepper van de Metabletica’:
‘22 september overleed een van de belangrijkste Nederlandse filosofen van de 20e eeuw, Jan H. van den Berg (1914-2012). Zijn dood kreeg, voor zover ik kan nagaan, weinig aandacht in de media. EUR-filosoof en medewerker van NRC Handelsblad Ger Groot schreef in de krant van 6 oktober een korte, trefzekere necrologie.

“In 1628 ontdekte de Engelse arts William Harvey dat het hart een pomp is. Vrijwel tegelijkertijd propageerde in Frankrijk de priester Jean Eudes de devotie tot het Heilig Hart. Beide waren iets nieuws, al lijken ze in tegenovergestelde richtingen te gaan. Maar volgens de psycholoog en filosoof Jan Hendrik van den Berg brachten ze samen een fundamentele verandering in de westerse cultuur tot uiting. De mens ging zijn lichaam ervaren als een machine, maar gaf het hart ter compensatie een nieuwe spirituele rol,” zo begint zijn stukje.

“Door zulke omslagen wordt de geschiedenis volgens Van den Berg getekend. In 1956 schreef hij er een boek over dat een intellectuele bestseller werd: ‘Metabletica, of Leer der veranderingen’. Inderdaad is het woord ‘metabletica’ afgeleid van het Griekse ‘metaballo’, dat veranderen betekent. Maar ‘historische psychologie’ geeft even goed en in een gangbaar begrip weer waar het om gaat, en en ook dat begrip is gecreëerd door Van den Berg. Zijn faam verspreidde zich naar de VS en Zuid-Afrika ... . Hij gold als een van Nederlands meest originele denkers. ... Academische vakbroeders bekeken zijn ‘historische psychologie’ altijd met wantrouwen,” schrijft Groot, maar in het filosofische standaardwerk van Ritter, het Historische Wörterbuch der Philosophie, krijgt Van den Berg alle credits die hij verdient.

Ger Groot geeft een mooi evenwichtige karakteristiek. “In de jaren zeventig en tachtig verloor hij ook het grote publiek. ... Zijn poging de bouw van het Centre Pompidou in verband te brengen met het uitbreken van de aidsepidemie eiste net iets te veel van de verbeeldingskracht. Toch was Metabletica een visionair boek dat duizenden lezers een filosofische sensatie bezorgde. Kijken naar de geschiedenis alsof die voor het eerst gebeurde en daarin het onverwachte zien, dat had Van den Berg geleerd van de Franse fenomenologie. ... Van den Berg overtuigde zijn publiek met een meeslepende stijl. Na meer dan een halve eeuw brengen de slotregels van Metabletica nog altijd de intellectuele opwinding teweeg die Van den Berg in het verleden op het spoor trachtte te komen. ‘Descartes was opgewonden toen hij het verschiet van een nieuwe wetenschap zag’, schreef hij. ‘Freud was, naar eigen woorden, radeloos. Wetenschappelijke ontdekkingen zijn emotionele ontdekkingen’.”

Zelf heb ik Van den Berg een paar maal ontmoet, onder andere voor een van de zogeheten “biografische interviews” die ik vroeger maakte. Ik liet de geïnterviewden daarin zo veel mogelijk zelf hun woorden kiezen. Bij Van den Berg hoefde ik vrijwel niets te doen. Hij vertelde zijn verhaal uit zich zelf ongehoord boeiend, inspirerend, trefzeker en nauwkeurig, even diepzinnig als helder. De geluidsband afluisterend, de gesproken tekst in woorden voor een schriftelijke versie ombouwend en in de volgende jaren deze schriftelijke versie vele malen herlezend, kreeg ik een intuïtie die ik behalve ten aanzien van Van den Berg slechts twee maal bij ontmoetingen met anderen heb gehad. Het beeld vormde zich van, in de terminologie van de esoterie, een “oude Arabier”. Daaronder verstaat men in de filosofie van karma en reïncarnatie iemand die in een vorige incarnatie geleefd heeft in de vroege middeleeuwen in Arabië: in de tijd dat wiskunde en natuurwetenschappen een immense bloei doormaakten en een navenante indruk maakten op de mensen die zich daarmee bezighielden. Na hun overlijden namen zij deze overweldigende indruk mee in het leven tussen twee incarnaties, en resten en flarden daarvan werken nog door in hun volgende incarnatie. Dát is de herinnering die ik aan Van den Berg bewaar.’
Vandaag verscheen op de weblog van Fred Tak een tekst met de titel ‘De kleurenleer van Goethe’:
‘Op 25-jarige leeftijd schreef Goethe (in vier weken tijd) zijn “Die Leiden des jungen Werther”. Het boek handelde over een onmogelijke liefde dat uitliep op zelfmoord van de hoofdpersoon. Het sloeg in als een bom. Talloze romantici herkenden zich in dit gevoel van “Himmelhoch jauchzend, zum Tode betrübt”, en pleegden in navolging van Werther ook zelfmoord. De naam van Goethe was meteen over de hele wereld gevestigd.

Minder bekend is dat Goethe naast zijn schrijverschap allerlei andere functies uitoefende. Hij was onder andere jurist, minister, en ook wetenschapper. Daarnaast kon hij goed tekenen.

Dat Goethe een heel andere opvatting over wetenschap had dan zijn tijdgenoten, blijkt uit zijn kleurenleer. Toentertijd vond hij geen enkele aansluiting, en tot op de dag van vandaag neemt niemand in de wetenschap zijn bevindingen en zienswijzen serieus. Want ze is esoterisch van aard, en om die reden wetenschappelijk niet te bewijzen.

Goethe onderscheidde een kwalitatieve en een kwantitatieve waarneming van de natuur. Voor hem ging de ene gelijk op met de andere. Ze waren er tegelijkertijd.

De natuurkundigen, uitgaande van de theorieën van Newton, richtten zich vroeger (en nu nog) alleen op het kwantitatieve. Voor hen waren in het witte licht alle kleuren reeds aanwezig. Die kleuren openbaarden zich onder speciale omstandigheden, zoals wanneer het licht bijvoorbeeld gebroken werd. Elke kleur heeft een eigen golflengte, die op zijn beurt correspondeert met een bepaalde trilling. Zo heeft rood een trilling van 476 picoHz en geel een trilling van 526 picoHz (pico is een 1 met 12 cijfers achter de komma).

Het oog neemt golflengte en trilling van het aangeboden licht waar, en zendt een signaal naar de hersenen. Deze herkent dit als zijnde rood of geel. Pas dan ontstaat volgens de wetenschap de kwalitatieve waarneming. Dit uit zich in een gevoel bij een kleur. Men voelt zich blij (geel) of bedroefd (donkere kleuren), al naar gelang de kleur ontvangen wordt. Er is dus volgens de wetenschap eerst een kwantitatieve waarneming, daarna pas een kwalitatieve.

Goethe bracht geen scheiding aan tussen beide soorten waarneming. Voor hem gebeurden ze tegelijkertijd. Hij bestreed de visie van Newton en zijn aanhangers niet. Integendeel, hij benadrukte keer op keer dat de mathematici belangrijk werk verrichtten. Maar voor hem was dit slechts één kant van de medaille. Het kwalitatieve zat al in de directe waarneming dat alle kleuren door combinaties van licht en donker ontstonden. Ik heb hier al eerder over geschreven, zie hier.

In het oog zit volgens Goethe een soort van innerlijk licht. Je kunt je in het donker immers ook allerlei dingen voorstellen, “voor ogen halen”. Het oog wordt door het licht van buiten geprikkeld, komt als het ware direct in actie, waardoor je de dingen in kleuren ziet. Je ervaart de strijd tussen donker en licht.

Iets kan pas iets anders herkennen wanneer het op gelijk niveau staat. Het licht is al aanwezig in jezelf, in je ogen.’
Eronder schrijft Fred Tak:
‘Dit stuk is nog niet af. Maar ik moet nu weg, andere dingen doen. Morgenochtend heb ik pas weer tijd.’
En dan kom ik toch aan bij de laatste tekst in dit lange bericht. Kunt u nog? Maar dit moet u beslist gelezen hebben. Het is namelijk met afstand de mooiste tekst van allemaal. Hij is afkomstig van Frans Olofsen op 10 oktober, met als titel ‘Het laatste stukje van de puzzel’:
‘Of ik meeging naar een concert. Het Ives Ensemble, Muziekgebouw aan ’t IJ, 3 oktober. “Het Tweede Strijkkwartet van Feldman,” zei M., “maar bereid je voor ... het stuk duurt uren!”

Al weken voor de uitvoering strekten de tentakels van Morton Feldman (1926-1987) zich uit. Het was duidelijk geworden dat het werk vijf uur zou gaan duren, zónder pauze welteverstaan. Nou heb ik best ervaring met lange werken, zoals de symfonieën van Gustav Mahler. Zes, zeven kwartier ben je dan kwijt. Urenlange opera’s heb ik meegemaakt, ware gevechten tegen de slaap, met ondraaglijk lang aangehouden noten, erupterend uit kelen met wapperende huigen. Gelukkig hebben die monstrueuze werken pauzes, desnoods twee. Maar vijf uur zonder onderbreking lijkt eerder zelfkastijding dan een leuk avondje uit. Ga je dat volhouden, zonder ravitaillering, zonder lichamelijke ongemakken?

Een paar dagen voor de uitvoering sprak ik M. nog even. Ja, hij had ook van die benauwde momenten, of het wel te doen was. En het was in zijn rug geschoten. “Mag ik tijdens het concert misschien tegen je aanzitten?” vroeg hij, half grappend, half bezwerend. Ik adviseerde hem een kussentje mee te nemen. Of sprak ik tegen mijzelf?

De avond vóór de uitvoering ging ik, voor de zekerheid, vroeger dan normaal naar bed. Maar dat werkte averechts. De slaap wilde maar niet komen en tot overmaat van ramp rukte een venijnige verkoudheid op. Om mijn gedachten te verzetten luisterde ik naar een cd met het bekendste werk van Feldman: Rothko Chapel. Een stil, verstild werk. Losse klanken. Geen verhaal, geen plot, geen ontwikkeling noch contrapunt. Repeterende klanken met af en toe een flard van een vragende melodie. Muziek als beeldende kunst. “Het instrumentgebruik moet zo sensitief zijn als het aanbrengen van verf op een doek”, zei Feldman. Muziek als de schilderkunst van Piet Mondriaan, Willem de Kooning, Mark Rothko. In het holst van de nacht nog even op YouTube geluisterd naar een fragment van het strijkkwartet dat ons te wachten stond. Dat stemde niet vrolijk. Moet ik vijf uur gaan luisteren naar dat dorre stro?

De Dag brak aan. Vooraf aten we nog wat in het restaurant van het Muziekgebouw. We zaten riant voor het raam en keken naar het magistrale uitzicht over het IJ. We keuvelden losjes, prikten wat met onze vorken, keken naar de bootjes en golfjes. Geen vuiltje aan de lucht. Maar we wisten wel beter.

In de zaal stemmig, gedempt licht. Het kleine podium, midden in de zaal, was bekleed met oude Turkse tapijten. De weefpatronen daarin zouden Feldman bij het componeren hebben geïnspireerd. Een medewerker van het Ives Ensemble kwam op, voor technische instructies. U mag best de zaal uitlopen, meldde hij, om naar het toilet te gaan, maar doe dan wel even uw schoenen uit. Ga niet zitten draaien op uw stoel, strek desnoods achterin de zaal de rugspieren, zodat de anderen rustig kunnen luisteren. En als de druk in de cabine wegvalt, dacht ik erbij, vallen de zuurstofmaskers vanzelf naar beneden en onder mijn stoel ligt een zwemvest. En ja, benadrukte hij nog maar eens, het strijkkwartet bestaat maar uit één deel en wordt dus niet onderbroken.

De avond begon met twee ultrakorte stukken: een twee minuten durend strijkkwartet van Calliope Tsoupaki, gevolgd door de ongeveer twee keer zo lang durende Sechs Bagatellen van Anton Webern (1883-1945). Laatstgenoemd werk is volstrekt tegengesteld aan dat van Feldman: extreem samengebald, puur expressionisme.

En toen was het pauze.

Echt waar: pauze.

Daar ging de net genestelde meute alweer, de zaal uit, naar de koffiebalie. Samengevat: zes minuten muziek, twintig minuten pauze en daarna vijf uur Feldman. Geen twijfel mogelijk: dit concert was geprogrammeerd door een geniale zenmeester!

En toen mochten we écht. We schurkten ons in de stoelen. Veters van de schoenen los, knoopje extra open van het overhemd ... de lancering kon beginnen ...

Het eerste half uur viel niet mee. Kale noten, zonder vibrato, precies zoals in dat filmpje op YouTube. Waar ging deze muziek heen? En ja hoor, precies zoals ik had verwacht, met dat zachte klanktapijt, viel het eerste slachtoffer zwaar snurkend in slaap, gevolgd door een tweede. Even vormden ze een sonoor duet (overigens snurkte Feldman ook tijdens uitvoeringen van zijn eigen werk). Daarna, met nog een slordige vierenhalfuur te gaan, stulpte de sfeer in de zaal langzaam maar zeker om. De tijd verdampte en de muziek zakte door een vreemd soort nulpunt. Was ik in een concertzaal? Of in een tempel? In een omsloten tuin? Motief na motief ontvouwde zich, zonder duidelijk patroon. De noten schraapten over de snaren en leken met elkaar te pingpongen. Dit is pure muziek. Muziek om de muziek, klank om de klank. Geen verheven boodschap, geen ronkende romantiek, geen ontwikkeling, geen strijd noch catharsis.

Ik kijk op mijn horloge en geloof mijn ogen niet. Vijftig minuten zijn voorbijgegaan! In de uren erna gebeuren meer vreemde dingen. In de opbergkast van mijn geheugen gaan onvermoede laatjes open. Ineens zie ik de kaart van Nederland, die op mijn lagere school voor de klas hing. Juf wijst de grote steden aan. Amsterdam, Utrecht, Rotterdam. Glashelder hoor ik haar stem: “En daar in het zuiden ligt Maastricht ...” Ze stopt. Boos kijkt ze naar Kees, die niet stil kan zitten. Tegenwoordig zouden we zeggen: een typisch geval van ADHD. Om hem te vermanen slaat ze met de houten aanwijsstok tegen het bord. Tevergeefs, hij blijft maar draaien op zijn stoel. Twee keer slaat ze, drie keer, steeds harder. Dan breekt de stok in tweeën. Het rubberen beschermdopje vliegt door het lokaal. Ik hoor het over de vloer stuiteren. De klas lacht. Juf, rood aangelopen, bijt op haar lip en Kees juicht.

Wat is dat eigenlijk: tijd?

Weer gaat er een laatje open. Ik bevind me in de zandbak achter mijn kleuterschooltje. Half onder het zand tref ik een dier aan, een vleermuis, al wist ik dat toen nog niet. Zonder een spoor van angst pak ik het slapende beestje aan een vleugelpunt op, en loop ermee naar de juf. Nog zie ik de paniek in haar ogen. Gillend rent ze weg. Van schrik laat ik het dier vallen. Een tijdje ligt het op de grond, maar het ontwaakt, en fladdert weg.

In het volgende laatje sta ik in een viswinkel. Gebiologeerd kijk ik naar de bakken met krioelende palingen. De visboer pakt er een paar uit en rolt ze, levend, in oude kranten. Thuis snijdt mijn vader de koppen eraf, met een klein, scherp mesje. Ze bewegen nog. Ik vraag of ze dood zijn. Ja, ze zijn dood. Maar ze bewegen toch nog? Ik krijg geen antwoord. ’s Avonds eet ik mondjesmaat, met dichtgesnoerde keel.

Het is eigenlijk schokkend, bedenk ik later, dat gebeurtenissen, waarvan je het bestaan niet meer vermoedde, tot in de kleinste details naar boven kunnen komen. Zou ergens, in je hersenen, of daarbuiten misschien, alles opgeslagen zijn, ook die schaamtevolle gebeurtenissen waaraan je het liefst niet herinnerd wil worden?

Ja, wat is dat eigenlijk: vergeten?

Nog een half uur, zegt mijn horloge. Ach, wat is een half uur, in de context van dit meesterwerk? Nee, we hebben geen last van ruggen, benen, verkouden neuzen, kriebelende kelen. Fit als hoentjes naderen we het einde, dat open is, als een vraagteken, een belofte zonder inhoud. Die “nachtmerrie voor luisteraars en uitvoerenden”, zoals Feldman zijn strijkkwartet noemde, is voorbij. Dan volgt dat misschien wel mooiste moment, die mystieke nanoseconde na het uitdoven van de nagalm.

Even is het is stiller dan stil.

Applaus.

Pas achteraf begrijp ik wat Feldman over zijn strijkkwartet heeft gezegd: “Het is een legpuzzel waarvan elk stukje past, maar als je klaar bent, zie je dat er geen afbeelding is.” Dat is het ware reizen: onderweg zijn zonder doel, zonder ANWB-borden, met het hier en nu als richtingwijzers. En als je dan toch bent aangekomen, per ongeluk, door een gat in de heg van het doolhof, weet je niet wanneer en waarom je vertrokken bent.

Op 9 december 2012 wordt Feldman’s Tweede Strijkkwartet opnieuw uitgevoerd, in de Stadsgehoorzaal Leiden.’

vrijdag 5 oktober 2012

Toeval


De IJmuider Courant kwam op dinsdag 2 oktober met ‘“Levend onderwijs” terug in Kleverpark Haarlem’:
‘Zonder dat iemand het in eerste instantie wist, is de Vrije School Kennemerland, locatie Kleverpark, neergestreken in de school waar in 1947 een van de eerste vrijescholen van Nederland is begonnen.

Komende zaterdag om 10.00 uur opent de Vrije School Kleverpark officieel de dependance aan de Wouwermanstraat in de Kleverparkbuurt in Haarlem. Leerlingen, ouders, buurtbewoners en anderen zijn uitgenodigd om het gebouw te leren kennen. Ook wordt er een speciaal schoollied voor het eerst ten gehore gebracht. En er zijn rondleidingen door het pand uit 1904, waar nu ook nog enkele klassen van basisschool Ter Cleeff zijn ondergebracht.

Een oud-leerlinge wees directeur Francien Kleemans erop dat de uit haar jasje gegroeide school aan de Weltevredenstraat is neergestreken op gewijde grond. “Mevrouw van Houwelingen heeft hier als achtjarige nog op school gezeten. Later is ze ook lerares op een vrijeschool geworden. Zij zal ook bij de opening aanwezig zijn.” De antroposofische arts Westra begon de school net na de oorlog met elf leerlingen. De school groeide, net als nu, snel en vertrok na vier jaar naar de Wilhelminastraat. Maar nu zit er dus weer een vrijeschool in de Wouwermanstraat. Kleemans: “De cirkel is weer rond.”

De Vrijeschool was al langer op zoek naar extra ruimte. De school aan de Weltevredenstraat zat tot aan de nok toe vol. “De afgelopen jaren hebben we alle kamertjes, nissen en zelfs de personeelskamer op de Weltevredenstraat opgegeven om alle kinderen toch te kunnen ontvangen en lesgeven. Gesprekken met ouders werden gevoerd op de meest ludieke plekken zoals het schoonmaakhok en de doucheruimte. Er is jarenlang gewoekerd met de ruimte.”

Sinds een jaar of twee doet het gebouw aan de Wouwermanstraat weer dienst als school. Daarvoor zat de onderwijsbegeleidingsdienst er heel lang in. De buurt is nadrukkelijk uitgenodigd komende zaterdag vanaf 12.00 uur. “Er zijn maatregelen genomen om het geluid van schoolplein te dempen.” De introductie van de school in de buurt “verdient geen schoonheidsprijs”. “Maar we hopen dat we het contact opnieuw kunnen oppakken.”

Kleemans geeft voor de opening alvast een rondleiding door de dependance. Wat opvalt, zijn de etages waaruit de kleuterklassen zijn opgebouwd. Fantasieprikkelende vides die er uit nood zijn gekomen. Eigenlijk waren de klaslokalen te klein, maar een architect heeft wonderen verricht. Kleemans: “We hebben zo enorme ruimtewinst geboekt. Daardoor is er plaats voor ruimtes als keukens. Die zijn belangrijk, want wij maken hier met de leerlingen zelf brood. Daarom ruikt het hier op donderdag naar zelfgebakken broodjes.”

De vrijeschool biedt een speciaal type onderwijs. “Onderwijs met hoofd, hart en handen noemen wij het.” En de antroposofische aanpak, geïntroduceerd door Rudolf Steiner, is populair in Haarlem en omgeving. Antroposofische kinderdagverblijven zijn opgericht en het Rudolf Steiner College moest vorig jaar loten omdat te veel brugklassers zich aanmeldden. “Ouders zien dat wij meer bieden dan het reguliere onderwijs. We voldoen aan de normen, en meer. In het reguliere onderwijs wordt kwaliteit alleen gemeten in getallen, dat heeft iets eenzijdigs. Wij gaan voor de brede ontwikkeling. Wij gaan ook zingen of schilderen. Levend onderwijs, noem ik dat”, zegt Kleemans.’
Het weekblad Arena berichtte op de website Arenalokaal.nl een dag eerder, op 1 oktober, over een ‘Open rondleiding op De Zevenster in Uden’:
‘Op vrije basisschool De Zevenster in Uden wordt op dinsdag 9 oktober een rondleiding verzorgd. Tijdens de rondleiding wordt er kort informatie gegeven over het type onderwijs, de visie van Rudolf Steiner – de grondlegger van alle vrije scholen – op de ontwikkeling van kinderen in de basisschoolleeftijd en men kan een kijkje nemen in alle klassen. Ook is er uitgebreid de gelegenheid om vragen te stellen.

De rondleidingen zijn speciaal bedoeld voor ouders die meer informatie willen over het onderwijs op de vrije school in Uden, maar andere geïnteresseerden zijn ook welkom. De rondleiding begint om 9 uur en duurt tot 10.30 uur. Opgeven is niet noodzakelijk, wel wenselijk. Voor aanmelden of meer informatie: www.zevenster-uden.nl.’
Op 25 oktober 2011, bijna een jaar geleden dus, maakte ik in ‘Familiekudde’ melding van de Twentsche Courant/Tubantia die schreef over ‘Geen ruimte voor peuterzalen met “identiteit”’ in Almelo. Vorige maand, op maandag 17 september, kwam men er op terug in ‘Peuterspeelzalen vrezen sluiting’:
‘De Montessorischool en de Vrije School vrezen voor sluiting van hun peuterspeelzalen. De gemeente maakt nieuw beleid en daarin is alleen ruimte voor openbare opvang. Opvang met een andere identiteit krijgt dan geen subsidie meer.

De directeuren van de Montessorischool en de Vrije School trekken nogmaals aan de bel om sluiting van hun peuterspeelzalen te voorkomen. De gemeente heeft het plan peuterspeelzalen en kinderopvang samen te voegen in kindcentra. Daarbij is er geen plek voor de identiteit van deze scholen. In oktober werd die mededeling plompverloren bij de scholen neergelegd. Ze proberen nu via de gemeenteraad toch voet aan de grond te krijgen.

“Dat voor onze vorm van opvang straks geen ruimte meer is, is een flinke schok”, aldus Jo van der Roest, directeur van de Vrije School. “Terwijl we dit al meer dan dertig jaar doen. We hebben een eigen visie op opvoeding en onderwijs, dat kan in Nederland. Maar straks is er geen vrijheid meer in peuterwerk. Laat het verschil bestaan.”

De Vrije School heeft een eigen vorm van peuterwerk in een zogenaamd peuterhuis aan de Jacob van Campenstraat. Ook de Montessorischool heeft eigen peuterwerk, dat door Scoop wordt uitgevoerd in de school aan de Jan Janslaan. “Er is erg veel animo voor, we hebben zelfs wachtlijsten”, vertelt Bea Plasmeijer, directeur van de Montessorischool.

In oktober werden beide scholen op de hoogte gesteld van de plannen van de gemeente. “We zagen dit echt niet aankomen”, vertelt Plasmeijer. “Natuurlijk wisten we van de bezuinigingen bij Scoop en is het geen verrassing dat peuterspeelzalen die minder lopen dicht gaan. Maar bij ons loopt het ontzettend goed. Toch viel er niet over te praten, het werd gewoon medegedeeld. Je gaat dan echt met een wanhopig gevoel weer weg, want je bent afhankelijk van de gemeente.”

Lees meer in De Twentsche Courant Tubantia van dinsdag.’
Dat dit is geëscaleerd, blijkt uit het bericht gisteren in hetzelfde medium onder de titel ‘Allemaal eigen visie op onderwijs onbetaalbaar’:
‘De Montessorischool en Vrije School zijn boos dat ze vooraf helemaal niet zijn gehoord over het nieuwe beleid van de gemeente Almelo aangaande het peuterspeelzaalwerk. Dat bleek gisteravond in het programma Rumoer van De Twentsche Courant Tubantia, de bibliotheek en Radio Almelo.

Daar gingen de directeuren van Jo van der Roest (Vrije School) en Bea Plasmeijer (Montessorischool) in debat met verantwoordelijk wethouder Johan Andela.

Andela bestreed dat de scholen niet gehoord waren, maar volgens de twee directeuren kregen ze een jaar geleden van beleidsambtenaren te horen dat er geen ruimte meer was voor hun eigen peuterspeelzalen. Dat was het gevolg van het gemeentelijk beleid om kindcentra per wijk te organiseren.

De pijn voor de twee scholen zit dat ze hun eigen onderwijssysteem dan niet meer aan de bezoekers van de peuterspeelzalen kunnen aanbieden. Zij zullen zich moeten richten naar een methode die niet hun is gekozen. Volgens Andela kan dit niet anders. “Er zijn heel veel verschillende visie op onderwijs. Als die allemaal hun eigen peuterspeelzaal willen en we zouden dat betalen, dan wordt het onbetaalbaar.”’
En dat allemaal op de Dag van de Leraar vandaag! Maar helaas, de Vereniging van vrijescholen laat al maanden bij ‘Actuele agenda’ dit weten: ‘05-10-2012 De MichaëlConferentie vindt dit jaar niet plaats’. Er wordt geen enkele uitleg bij gegeven. Op die website gebeurt ook erg weinig. Dat is heel anders op de website van de Begeleidingsdienst van vrijescholen. Je kunt daar ook direct naar de ‘Laatste nieuwsbrief’, met een heleboel informatie:
‘De zomer is weer voorbij, de herfst zet ons aan tot grote activiteit. En hoewel er veel gesomberd wordt is er nieuws om opgewekt van te worden. In deze nieuwsbrief aandacht voor de conferentie die we houden op 15 maart. Tevens laten we wat weten over diverse nieuwe diensten. Er is een artikel over het onderzoek van Louise Berkhout, een verslag van een gesprek met Cito. We hebben even aandacht voor de publicatie naar aanleiding van het rekentraject Gort. Ook introduceren we een nieuwe associé: Loïs Eijgenraam.’
Dat gesprek met Cito, dat is interessant. Maar als ik het lees, blijkt het toch vooral voor insiders geschreven, en dat is jammer. Wie is bijvoorbeeld Annechien?, en wie Peter?, wat is dat nou precies met die zon op bladzijde 25?, wat is een stom toeval?, over welk ontwerp gaat het?, enzovoort. Maar misschien is het ook helemaal niet voor mijn ogen bestemd en snapt u het beter dan ik, dit ‘Gesprek met Cito’:
‘Een splinternieuw gebouw aan de achterkant van het nieuwe station in Arnhem is de entourage voor ons gesprek. Het is een driehoekig gebouw. In het midden een atrium met van boven glas, waardoor er een enorme lichtinval is. In het centrum een bibliotheek en de plaats van het kenniscentrum. Om geluidstechnische redenen zijn de medewerkers van het kenniscentrum verhuisd naar een ruimte belendend aan het atrium. De open deuren symboliseren de verbinding met de bibliotheek. Alle muren van glas en niemand heeft een eigen plaats. Een baliemedewerker die de beveiliging van het gebouw behoed. De beveiliging is nodig voor de afdeling die gaat over centrale examens.

In gesprek bracht Annechien duidelijk over welke cultuur in ons onderwijs de opvattingen ondersteunen die we verwoorden in de vragen over de nieuwe kleutertoetsen. Men luisterde intens en kon goed begrijpen dat die cultuur en uitgangspunten een obstakel vormen in het gebruik van de toetsen. Heel veel vragen die we stelden, waren ook vragen uit het hele veld. Eigenlijk was geen enkele vraag nieuw. Sommige dingen waren zelfs per ongeluk ontstaan en zouden als het geweten werd zijn voorkomen. Bijvoorbeeld bij rekenen groep 2 blz 25 waar bovenin een zon staat getekend en direct daaronder een vraag over licht en zwaar. Stom toeval. Als de zon op de andere bladzijde had gestaan was er geen bezwaar geweest. Het was nog niemand opgevallen. In ons onderwijs heeft die zon veel betekenis. De ochtend begint met het licht der zon...

Het zou te ver voeren om in detail te treden over de onderwerpen, maar aan het einde besloten we dat het zinvol zou zijn om feedback op de toetsen te verzamelen en met het cito in gesprek te gaan over de andere cultuur. Wellicht zou daar een aanpassing in toetsen uit kunnen ontstaan die we dan als alternatief voorleggen aan de inspectie. Maar eerst onderzoeken of het nodig is, of dat we de bezwaren al bij een nieuw ontwerp kunnen tackelen. Het inspectiekader vereist dat er in de kleutertijd minimaal een landelijk genormeerde toets wordt afgenomen. Hebben we wel een goed begrip van een toets? Is het niet zo dat we bij het beoordelen en waarnemen van de kinderen al onmiddellijk toetsen? Wat maakt toetsen bezwaarlijk en wanneer is het juist wenselijk? Welke behoefte hebben we zelf eigenlijk? Welke opvattingen zijn waardevol om te behoeden en welke zijn werkelijk achterhaald? Het zijn vragen die in deze zoektocht naar boven zullen komen.

We nemen ons voor om een dag te organiseren waarin we met het cito in gesprek komen. Als opstart van dit proces. Na die dag inventariseren we welke zaken echt zo anders zijn dat we daar een aangepaste toets voor willen ontwikkelen. Of we vinden uitgangspunten waarmee we een objectieve genormeerde toets kunnen ontwikkelen.

Overigens een interessant woord objectief. Peter verwoordt het aldus: wil je dat de leraar een actie van een leerling als goed beoordeelt en dezelfde actie bij een andere leerling op dezelfde manier? Of wil je dat hetgeen de ene leraar op een bepaalde manier beoordeelt op dezelfde manier door zijn collega wordt gedaan? Interessante vragen roept dit gesprek op. We nemen afscheid en lopen de zon in.

Toetsen als verlengstuk van het waarnemen. In hoeverre belemmert het jouw intentie tot waarnemen? Wat doe je met de resultaten van dat onderzoek? Heb je het onderzoek uitgevoerd voor jezelf of als legitimatie voor de buitenwereld? Wanneer wordt het onderzoek een beoordelingsinstrument in plaats van een diagnostisch instrument. Jan Wiegers noemt het de stapeling van functies. De oorspronkelijke bedoeling van de toets als diagnose-instrument wordt gecorrumpeerd door stapeling van functies (beoordelingsinstrument, politiek instrument etc). Interessant: door stapeling van functies wordt het onderwijs ook gecorrumpeerd. Onderwijs als zorginstrument, als politiek instrument. Het is dus werkelijk een groot inzicht om vrij te zijn van staatsbemoeienis. In werkelijkheid leven we in deze (paradoxale) wereld.

Hans Passenier’
En als we dan ook nog even over de grens kijken, vinden we bij Erziehungskunst een ‘Empirische Studie: Waldorfschulen vermitteln Lernfreude und Selbstvertrauen’:
‘Waldorfschüler lernen freudiger, finden ihre Schule überwiegend einladend und fühlen sich zu zwei Dritteln individuell von den Lehrern wahrgenommen. Außerdem sehen sie sich in ihrer Selbstwirksamkeitserwartung gestärkt, d.h. sie lernen in der Schule ihre Stärken kennen. Dies ist ein Ergebnis der ersten großen empirischen Studie zu Bildungserfahrungen an den Waldorfschulen, die der Bund der Freien Waldorfschulen (BdFWS) auf einer Pressekonferenz in Berlin vorstellte.

Die Studie »Bildungserfahrungen an Waldorfschulen« wurde von Prof. Dr. Heiner Barz (Universität Düsseldorf) und Dr. Sylvia Liebenwein (Universität Düsseldorf) sowie von Prof. Dr. Dirk Randoll (Alanus Hochschule für Kunst und Gesellschaft, Alfter/Bonn) erstellt. Befragt wurden dazu rund 800 Schülerinnen und Schüler aus zehn Schulen. PISA-Koordinator Prof. Dr. Andreas Schleicher (OECD) hat das Vorwort zu der Studie geschrieben.

BdFWS-Vorstandsmitglied Henning Kullak-Ublick betonte, die Studie zeige, dass die Waldorfpädagogik mit ihrer Berücksichtigung des Lernumfelds, der Lernatmosphäre und der aktiven Beteiligung der Schüler an der Gestaltung des Unterrichts auf dem richtigen Weg sei. Es komme – auch nach den Ergebnissen der modernen Hirnforschung – darauf an, Eigenaktivität und Kreativität der Schüler einzubeziehen und ihnen damit die Motivation zum lebenslangen Lernen zu vermitteln. Kullak-Ublick: »Wir freuen uns über die neue Studie, die mit empirischen Mitteln belegt, dass die Bildungserfahrungen an den Waldorfschulen genau diejenigen sind, die die Schüler in der heutigen Welt brauchen.«

Das BdFWS-Vorstandsmitglied dankte den Forschern Barz, Liebenwein und Randoll für ihre Arbeit und den wichtigen »Blick von außen«. Er sicherte zu, dass die Forschungsergebnisse in die konzeptionelle Arbeit an den Waldorfschulen einfließen werden. Die an der Alanus Hochschule durchgeführte Studie wurde von der Pädagogischen Forschungsstelle beim BdFWS gefördert und von der Software AG – Stiftung finanziell unterstützt.

OECD-Bildungsexperte Andreas Schleicher schreibt in seinem Vorwort, dass soziale Intelligenz, emotionale Sicherheit und Gründergeist die entscheidenden Dimensionen seien, um sich in der immer komplexer werdenden Welt zurechtzufinden. Die Untersuchungen dieses Bandes zeigten, dass die Waldorfschulen für diese Zukunft gut aufgestellt seien. Lernfreude, Anstrengungsbereitschaft und Selbstwirksamkeit seien nicht nur wichtige Voraussetzungen für Lernerfolg, sondern sie seien heute zu Schlüsselfaktoren geworden.

Barz, der die Studie im Namen des Forscherteams in Berlin präsentierte, wies darauf hin, dass der enge Zusammenhang zwischen Bildungserfolg, Gesundheit und Schulklima zunehmend in den Fokus der Wissenschaft rückt. »Schüler, die frei von Leistungsdruck, Prüfungsstress und Angst vor Mobbing in die Schule kommen, bringen eindeutig günstigere Voraussetzungen für das Lernen mit«, so Barz. Die Ergebnisse der Studie belegten, dass die Waldorfschüler in diesen Punkten bessere Werte erzielten als die Schüler an den Regelschulen. Gesundheitliche Probleme wie Schlafstörungen oder Nervosität werden von den Waldorfschülern seltener genannt.

Auch die Beziehungen zu den Lehrern würden als deutlich besser beschrieben. Der Aussage »Unsere Lehrer interessieren sich für den Lernfortschritt jedes einzelnen Schülers« stimmten danach 64,8 Prozent der Waldorfschüler, aber nur 30,5 Prozent der Regelschüler zu. 83 Prozent der Waldorfschüler bestätigten, dass sie in der Schule vermittelt bekommen, »Stärken zu haben«.

Individuelles und selbstständiges Lernen stelle ebenfalls ein Charakteristikum des Unterrichts an den Waldorfschulen dar. Es zeige sich z.B. in der großen Bedeutung der Jahresarbeiten als individuell gestalteten Projekten und in den vielen handwerklich-künstlerischen Aktivitäten. Die überwiegende Mehrheit der Waldorfschüler bejahte die Aussage, dass in ihrer Schule Kunst, Musik und Theater als wichtig eingestuft werden. Die UNESCO hat den hohen Stellenwert kultureller Bildung erst vor kurzem in ihren Publikationen unterstrichen.

Im Bericht des von Prof. Dr. Koolmann geleiteten Instituts für Bildungsökonomie der Alanus Hochschule, das seit 1974 jährlich einen umfangreichen Finanzbericht für die Waldorfschulen vorlegt, sind die hohen Investitionen des BdFWS in die Lehrerbildung genannt. 2011 seien z.B. ca. 8,2 Mio. EUR von den Waldorfschulen für diese Aufgabe aufgewendet worden, mehr als 300.000 EUR kämen noch für Fortbildung und Unterstützung von neuen Lehrerbildungsmodellen hinzu. Die Finanzierung dieser Aufwendungen erfolge überwiegend durch die Eltern der Waldorfschule, was keinesfalls selbstverständlich sei, wie Kullak-Ublick erläuterte. Auch die Studierenden an den Ausbildungsstätten der Waldorfschulbewegung leisteten erhebliche Studiengebühren. Eltern und Studierende, so der Bericht von Koolmann weiter, seien somit offensichtlich bereit, für ein besonderes Schulangebot auch besondere Leistungen zu erbringen.

Darüber hinaus zeige sich hier auch die Bereitschaft aller zu einem überdurchschnittlichen zivilgesellschaftlichen Engagement.’
Niet iedereen blijkt hier even blij mee. Ook met het oog op wat ik eerder berichtte op 15 augustus in ‘Dansen op de banken’ en op 31 augustus in ‘Ansichten’. Dit alles lokte bij Ansgar Martins op 28 september de volgende kritische bijdrage uit, ‘Waldorf weiter auf Abwegen’:
‘Waldorf in Wilhelmsburg

Dieser Tage machen die Waldorfschulen wieder einmal mit positiven Schlagzeilen auf sich aufmerksam – Schlagzeilen zu zwei Themen: Eine weitere emprirische Studie bestätigt, was auch vorher nur die ideologischsten Waldorfgegner bestritten haben – dass Waldorfschüler sich im Allgemeinen an ihren Schulen wohlfühlen. In Hamburg-Wilhelmsburg fusioniert derweil auf Anregung von Schulsenator Ties Rabe (SPD) eine öffentliche Grundschule mit dem örtlichen “Verein für interkulturelle Waldorfpädagogik”.
“Es gibt viele bei den Waldorfschulen, die wollen raus aus den bildungsbürgerlichen Stadtteilen”, berichtet Christiane Leiste vom Waldorf-Verein. Deshalb wollten Lehrer und Eltern bewusst in Wilhelmsburg eine Waldorfschule gründen, nach dem Vorbild der “Interkulturellen Waldorfschule Mannheim” ... “Wir waren sehr überrascht über dieses Angebot”, berichtet Leiste. Nach mehrmonatigen Konzeptgesprächen mit der Schulbehörde gab es nun eine gemeinsame Tagung mit den Lehrern der Fährstraße. Die Überschneidung der Wünsche, wie man Schule gern gestalten möchte, sei groß, berichtet Leiste. Beide Seiten wollten keine Noten, keine Lernstandserhebungen und mehr künstlerisch mit den Kindern arbeiten. Und sie würden die Kinder gern bis Klasse 8 oder länger behalten. All dies sind klassische Bestandteile der Waldorfpädagogik, neben den bekannten Elementen wie Eurythmie oder Epochenunterricht. “Das wird keine Eins-zu-eins-Waldorfschule”, sagt Leiste. “Kein Lehrer wird gezwungen, Eurythmie zu machen” (taz)
Die Schule wird wohl 2014 ihre Tore öffnen. Natürlich sind alle Vertreter der Stadt Hamburg eilig bemüht, zu versichern, dass hier mitnichten ein öffentlicher Versuch unternommen werde, die esoterische Hausphilosophie der Waldorfschulen zu fördern: Rudolf Steiners Anthroposophie. “Es geht nicht darum, die Ideologie von Rudolf Steiner in staatliche Unterrichtspraxis zu überführen”, so ein Vertreter der Schulbehörde. Man wolle nur jene waldorfpädagogischen Unterrichtspraxen, die “allseits akzeptiert sind: Der ganzheitliche Ansatz, der sowohl die kognitiven als auch die emotionalen und handwerklich-künstlerischen Aktivitäten im Unterricht zusammenführt. Die künstlerisch-musische Ausrichtung soll im Mittelpunkt stehen.”

Man würde erwarten, dass diese Distanznahme zu Steiner in der anthroposophischen Szene mit Missfallen beobachtet wird. Die Trennung der Waldorfpädagogik von ihrem charismatischen Begründer, Steiner, wird dort im Allgemeinen als Todesurteil betrachtet. Exemplarisch dazu einige Zeilen aus der Waldorfzeitschrift “Erziehungskunst”:
“Wie ein Menschenleib in der ersten Zeit nach seinem Tode dem lebendigen Menschen noch sehr ähnlich sieht, so ist ihm doch das Leben entschwunden, und es wird nicht lange dauern, dann wird dieser Leib sich in den äußeren irdischen Elementen auflösen. So wäre es auch mit der Waldorfpädagogik: Sie kann lebendig sein, von Leben und Gefühl durchpulst; oder sie kann sich eine gewisse Zeit durch das bereits Erarbeitete erhalten, müsste dann aber zwangsläufig sich mit der Zeit auflösen und vielleicht gar in dem üblichen Schulsystem aufgehen.” (Dieter Centmeyer: Waldorfschule ohne Steiner?, Erziehungskunst 10/2007, 1142f.)
Die Bindung an Steiner garantiert in dieser Perspektive das Leben der Waldorfschulen wie anderswo die Kreuzigung Jesu die Vergebung der Sünden. “Die Verbindung der Waldorfpädagogik mit Rudolf Steiner belebt, beseelt und begeistert den Schulorganismus in feiner, fast homöopathischer Weise, sie weckt die stärkenden und gesundenden Kräfte.” (ebd., 1143)

Allerdings: Es ist ein unerklärliches Spezifikum der Anthroposophie, dass ihre Angehörigen die Grundzüge ihrer Überzeugung fröhlich von sich werfen, sobald jemand Steiner, Waldorf & Co auch nur mit einem einzigen positiven Wort erwähnt. Unvergleichlich war etwa der anthroposophische Jubel, als Peter Sloterdijk 2011 Steiner mit banalen Phrasen zum frühen Vertreter seiner eigenen mentalen Fitnessideologie ernannte (Vgl. Inhalte überwinden). Dankend übergangen wurde, dass Steiners Kosmologie wenig gemeinsam hat mit Sloterdijks Philosophie, deren Konzepte von “Anthropotechnik” und “Menschenzucht” selbst ein Jürgen Habermas 1999 als “genuin faschistisch” bezeichnete (vgl. zum Thema Anthroposophie und Faschismus “...ja gewiss kam es zu Spannungen”)

Nach dem selben Muster gestaltet sich das anthroposophische Echo zu dem Schulversuch. So begrüßte die “Erziehungskunst” den Hamburg-Wilhelmsburger Waldorfhybriden bedingungslos, Info3 freute sich über den “konstruktiven Mix aus Waldorfpädagogik und staatlichem Schulwesen”. Mit Blick auf den allzu dogmatischen Ruf der Anthroposophie könnte diese augenscheinliche ideologische Flexibilität durchaus beruhigen – zöge man dort die entsprechenden Konsequenzen. Die allmonatlichen Plattitüden der “Erziehungskunst” gehen der kritischen Auseinandersetzung mit Steiners Weltanschauung fast ausnahmslos aus dem Weg. Für Info3 gilt das Gegenteil, aber gerade hier würde man deshalb eine Diskussion über die Selbstaufgabe der Anthroposophie um den Preis offiziöser Anerkennung erwarten.

Die esoterische Grundierung der Waldorfpädagogik enthält neben beunruhigenden Typologien und einer starren hebdomadologischen Entwicklungspsychologie auch humanistische Rückstände einer humboldtschen “Universalbildung”. Eben diese werden auch von ihren “kritischen Sympathisanten” wertgeschätzt: “Waldorf hat jedem Kind ein zwölfjähriges Curriculum zu bieten, vom Landbaupraktikum bis zur Faust-Aufführung ist da Spannendes drin.” (taz) In der Resistenz der Waldorfpädagogik gegen das öffentliche Schulsystem, gegen Noten, Ökonomisierung, Methoden- und “Kompetenzzentrierung” (vgl. Krautz: Bildung als Anpassung) lagen und liegen nicht nur ihre dogmatischen Gefahren, sondern auch die “unzeitgemäßen” Stärken. So hat man es immerhin mit einer Alternative zum anderweitig schlechten öffentlichen Schulsystem zu tun – eine Differenz allerdings, die alle Beteiligten gern beseitigen möchten.
“Waldorfpädagogen verlieren die staatlich gültigen (Prüfungs-)Anforderungen an die Jugend nicht aus dem Blick ... Moderne Vertreter dieser Erziehungskunst schaffen es in diesem Sinne durchaus, manches am Steinerschen Gesamtkunstwerk für verschroben, allzu mystisch und unzeitgemäß zu halten. Dann entrümpeln sie ein wenig, auf dass die jenseitige Botschaft verträglich sei mit den Anforderungen an eine moderne Volksbildung. So geht es am Ende in solchen Schulen doch wieder ziemlich normal zu, und die Vertreter der Staatsschule können zufrieden sein ... Fortschrittliche Pädagogen entdecken auf diese Weise in der Waldorfschule immer auch ihre eigenen Erziehungsideale wieder. Das spricht gegen beide.” (Freerk Huisken: Erziehung im Kapitalismus, Hamburg 2001, 457f.)
Postmoderne Waldorftheorie

Auch die grauen Eminenzen der Anthroposophie scheinen sich mit der Berufung auf ihren Anschluss an “höhere Welten” immer weniger sicher zu sein. Einer “geistigen Welt” versucht man sich durch die Beschwörung der herausragenden Integrität der Person Rudolf Steiners zu versichern. “Durch seine Mitwirkung war das unmittelbare Einströmen von Rat und Hilfe aus der Geisterwelt ... gemeinsam erfahrene Realität gewesen. Seine durch sein Lebenswerk ebenso wie durch den seine Person und die Art seines Wirkens gerechtfertigte Autorität verlieh seinen Entscheidungen eine alle Widersprüche des Lebens versöhnende, beruhigende Sicherheit.” (Johannes Kiersch: Steiners individualisierte Esoterik einst und jetzt. Zur Entwicklung der Freien Hochschule für Geisteswissenschaft, Dornach 2012, 80) Im Waldorfbereich zählt man ebenfalls mehr auf die mythopoietische Evidenz der Steinerschen Modelle denn auf den Glauben daran. So heißt es in den vom BdFW herausgegebenen “Leitlinien der Waldorfpädagogik” (Rainer Patzlaff und Wolfgang Saßmannshausen, Pädagogische Forschungsstelle des Bundes der Freien Waldorfschulen, 2005) mit Bezug auf Steiners entwicklungspsychologischer Jahrsiebte-Lehre, es sei ein Irrtum, anzunehmen,
“es handle sich hier um einen natürlichen Rhythmus, der sich von selbst einstelle, genauso gesetzmäßig wie viele andere Rhythmen, die in unserem Organismus biologisch wirksam sind. Das ist nicht der Fall. Der Siebenjahres-Rhythmus ist nicht von der Natur vorgegeben, ebensowenig wie die Einteilung des Jahres in siebentägige Wochen. Dennoch handelt es sich nicht um mystische Zahlenspielerei, wie vielfach behauptet wird. Vielmehr kommt dem Siebenjahres-Rhythmus salutogenetische Bedeutung zu ... Das Kind erhält für sein ganzes späteres Leben eine tragende Grundlage, wenn es sich auf diesen gesundenden Rhythmus einschwingen darf.” (ebd., 35)
Es wird also nicht mehr vorausgesetzt, bei Steiners “Schauungen” von der sukzessiven Entfaltung übersinnlicher “Wesensglieder” in Sieben-Jahres-Schritten handle es sich um geistige “Erkenntnis”. Stattdessen sieht man darin einen “pädagogisch-therapeutischen Richtwert” “salutogenetischer” Natur, es sei “gesund” und “heilsam” für ein Kind, sich auf ihn “einschwingen” zu dürfen. Hier wird Steiners “hellseherischem” Postulat, das eben richtig oder falsch sein könnte, jeder Anspruch auf Wahrheit ausgetrieben. Zurück bleibt eine paternalistische Vorstellung von “Heilung” – die ihre einzige und sei sie noch so fragwürdige Begründung verloren hat. Egal, wieso, es sei nunmal einfach heilsam für das Kind, nach dem Sieben-Jahres-Rhythmus behandelt zu werden.

Die heutigen Verteter der Steinerschen Pädagogik scheinen sich dadurch auszuzeichnen, dass ihnen ihr eigener Glaubensgegenstand abhanden gekommen ist, ohne dass dies Anlass irgendeiner selbstkritischen Reflexion wäre. Letzterem darf hinzugefügt werden, dass es nicht für alle Waldorfpädagogen zu gelten scheint. Jost Schieren (Prof. für Waldorfpädagogik an der Alanushochschule für Kunst und Gesellschaft bei Bonn) mahnt immerhin Vorsicht im Umgang mit Steiners “Geisteswissenschaft” an:
“Vieles, was mir bisher als sogenannte Reinkarnationsforschung begegnet ist, betrachte ich als Vermessenheit, die der Persönlichkeit des anderen Menschen nicht gerecht wird. Nochmals: Als Pädagoge habe ich es vor allem mit der Persönlichkeit des Kindes und Jugendlichen zu tun, die noch gar nicht vollständig ausgebildet ist. Wir stehen ja, wenn wir es mit einem Menschen zu tun haben, vor einem großen Geheimnis, das Geheimnis des menschlichen Ich. Und es gibt eine Achtung vor dem Geheimnis. Auch wenn Rudolf Steiner manches Geheimnis gelüftet hat, bedeutet dies nicht, dass wir damit einfach umgehen können. Auch dies ist eine wissenschaftliche Haltung.” (Schieren: Bewusstseinsethische Aufgabe, Interview, in: Das Goetheanum, 12/2010, 9)
“Bildungserfahrung an Waldorfschulen”

Im eben umrissenen ideologischen Kontext ist die kürzlich vorgestellte Studie “Bildungserfahrungen an Waldorfschulen” zu sehen. Befragt wurden 800 SchülerInnen von zehn Waldorfschulen. Durchgeführt wurde das Projekt von Heiner Barz (Prof. für Bildungsforschung an der Universität Düsseldorf), Dirk Randoll (Prof. für Erziehungswissenschaft mit dem Schwerpunkt empirische Sozialforschung an der Alanus-Hochschule) und Dr. Sylvia Liebenwein (ebenfalls Düsseldorf). Prof. Andreas Schleicher, Gallionsfigur der Schulökonomisierung im Zeichen der PISA-Studien, hat die Einleitung zu der im renommierten Wiesbadener VS-Verlag erschienenen Publikation geschrieben. Schleicher war auch auf der Pressekonferenz zu ihrer Vorstellung zugegen. “Es gibt ein hohes Maß an Kongruenz zwischen dem, was die Welt von Menschen fordert und dem, was an Waldorfschülern gefördert wird”, zitierte ihn Welt-Online.

Die Ergebnisse der Studie, wie sie die “Welt” referiert, liegen durchaus im Bereich dessen, was auch vom Hörensagen über Waldorf bekannt ist. So sollen 13 Prozent der WaldorfschülerInnen mehr Spaß am Lernen haben als ihre LeidensgenossInnen an öffentlichen Schulen.
“Auch das Schulklima und die Lernatmosphäre wird vom weitaus größten Teil der Befragten, 85 Prozent, als angenehm und unterstützend beschrieben. An Regelschulen finden das nur 60 Prozent. Weiterhin wird die Beziehung zu den Lehrern deutlich besser beurteilt – 65 Prozent der Waldorfschüler stehen hier knapp 31 Prozent der Regelschüler gegenüber. Auch die Identifikation mit der Schule ist größer als bei anderen Schülern; und zudem leiden Kinder an Waldorfschulen bedeutend seltener an somatischen Beschwerden wie Kopfschmerzen, Bauchschmerzen oder Schlafstörungen.” (ebd.)
Waldorfkritiker stehen den inzwischen doch recht zahlreichen Studien in der Regel skeptisch gegenüber – vermutlich, weil noch keiner entdeckt hat, dass dort auch die Konversion von Waldorfschülern zur Anthroposophie rekonstruiert wird (vgl. Till-Sebastian Idel: “...und ja, die wesentlichen Impulse kamen aus der Schule”. Rekonstruktion einer Waldorfschulbiographie, Opladen u.a. 2012). Stefan Hopmann (Prof. für Schul- und Bildungsforschung in Wien), meinte etwa in einem Interview mit Andreas Lichte: “Mag sein, dass trotz der Waldorfpädagogik das Engagement im kulturellen und ästhetischen Bereich manchem Waldorfschüler geholfen hat, seine eigenen Ideen zu entwickeln. Mehr als ‘anekdotische Evidenz’, Berichte über mehr oder weniger erfolgreiche Waldorfschüler, gibt es da nicht, jedenfalls – wie auch für alle anderen Leistungsversprechen der Waldorfschulen – keine unabhängigen Längsschnittuntersuchungen, die so vollmundige Selbstbeschreibungen bestätigen könnten.” Ähnlich hatte bereits 2005 Peter Bierl gemahnt: “Dennoch sollte man sich vor pauschalen Urteilen über die Praxis an Waldorfschulen hüten. Erstens gibt es keine breit angelegte empirische Studie von unabhängiger Seite über den Unterricht. Zweitens kommen viele Erzieher und Pädagogen, die in diesen Einrichtungen arbeiten, von staatlichen Universitäten. Ihnen fehlt der anthroposophische Hintergrund.” (Peter Bierl: Wurzelrassen, Erzengel und Volksgeister, Hamburg 2005, 13) 
Darin muss man sowohl Hopmann als auch Bierl zustimmen. Längsschnittstudien beispielsweise stehen in der Tat noch aus. Die in den vorhandenen Studien als waldorfspezifisch interpretierten Faktoren könnten darin sehr viel genauer untersucht und aufgeschlüsselt werden. Wie auch immer: Ein Dutzend wenn auch nicht repräsentativer Studien legt durchaus und sehr detailliert jene “anekdotischen Evidenzen” nahe, die mir aus meiner eigenen Schulzeit und den Berichten zahlreicher Waldorfschüler gut vertraut sind: Gute Schüler-Lehrer-Beziehungen und angenehmes Schulklima an Waldorfschulen – überschattet von sozialen Klimakatastrophen. Auf der Unterrichtsebene stehen Künstlerische Fächer mit der Gelegenheit, jeweils “sein eigenes Ding zu machen” neben Defiziten in Naturwissenschaften und Sprachen.

Natürlich haben die Waldorfschulen die jüngste Studie zu “Bildungserfahrungen” gern akzeptiert und aktiv gefördert – die Pressekonferenz wurde zur regelrechten Werbeveranstaltung des Bundes der Freien Waldorfschulen. Anders als am Beispiel Hamburg-Wilhelmsburg wurden die von der Studie nahegelegten Waldorferfolge hier als reine Resultate der anthroposophischen Pädagogik gefeiert.
BdFWS-Vorstandsmitglied Henning Kullak-Ublick betonte, die Studie zeige, dass die Waldorfpädagogik mit ihrer Berücksichtigung des Lernumfelds, der Lernatmosphäre und der aktiven Beteiligung der Schüler an der Gestaltung des Unterrichts auf dem richtigen Weg sei. Es komme – auch nach den Ergebnissen der modernen Hirnforschung – darauf an, Eigenaktivität und Kreativität der Schüler einzubeziehen und ihnen damit die Motivation zum lebenslangen Lernen zu vermitteln. Kullak-Ublick: “Wir freuen uns über die neue Studie, die mit empirischen Mitteln belegt, dass die Bildungserfahrungen an den Waldorfschulen genau diejenigen sind, die die Schüler in der heutigen Welt brauchen.” (Pressemitteilung des Bundes der Freien Waldorfschulen)
“Anthroposophische” Praxis der Waldorfschulen

So bleibt einmal mehr ein ambivalentes Bild: Die Waldorfschulen sind nach wie vor weit davon entfernt, sich der kritischen Aufarbeitung ihrer ideologischen Grundlagen zu stellen. Gleichzeitig scheinen sie bemüht, ihr spezifisches Profil zur besseren Variante des öffentlichen Schulsystems herabzuwirtschaften. Die Imagepolitik des Bundes der Freien Waldorfschulen scheint auf die Botschaft hinauszulaufen, man böte letztlich die bessere Regelschule. Die “spirituelle” Selbsteinschätzung hält Vorstandsmitglied Henning Kullak-Ublick nicht einmal davon ab, sich auf die biologistischen Hirngespinste der “modernen Hirnforschung” zu berufen – wenigstens dem müsste die Ich-Philosophie Steiners doch vorbeugen (vgl. etwa GA 4, 31). Was auch immer diesem augenscheinlichen Opportunismus zugrundeliegt, er markiert das Ende der wenn auch diffusen Schulkritik, die Steiner durchaus noch artikulierte: “Schlechte Lehrziele, schlechte Abschlußziele werden uns vom Staat vorgeschrieben. Diese Ziele sind die denkbar schlechtesten, und man bildet sich das denkbar Höchste auf sie ein.” (GA 300a, 61) Die Waldorfschulen verlieren durch Anbiederungen an PISA und Co, durch ihre Versuche, mit “alternativkulturellem” Überbau doch nur die bessere öffentliche Schule zu sein, noch den letzten subversiven Zug. Dazu fand Christian Grauer die treffenden Worte:
“Und mein größter Argwohn gegenüber der Waldorfpädagogik ist, dass ihre zumindest ansatzweise interessanten und in eine bessere Richtung weisenden Ideen so sehr zu liebgewonnenen Traditionen verdorrt sind, dass sie den Fortbestand der Schwachsinnsinstitution Schule insgesamt sogar noch stärken, statt ihn aufzubrechen ... Das bewegte Klassen-zimmer ist ein toller Ansatz, nur sollte man das Klassenzimmer endlich dorthin bewegen, wo es hingehört: in die Tonne.” (Christian Grauer: in: Endstation Dornach, 254)
Allerdings fragt sich ohnehin, wie viel an den realen Erfolgen der Waldorfschulen noch auf anthroposophische Einflüsse zurückgeht:
“Mehr als die Hälfte des Nachwuchses hat keine Ahnung von Waldorfpädagogik und Anthroposophie, viele von ihnen arbeiten sich ein und werden dann gute Waldorflehrer, aber noch mehr verschwinden nach kurzer Zeit wieder.” Nur 26 Prozent der Neueinstellungen verfügten “über eine Waldorf-Vollzeitausbildung von mindestens einjähriger Dauer.”(Johannes Kiersch: Wir leben in einer Phase der Umstülpung, Interview, in: in: Novalis 52 / 1998, Heft 11, 42) 
“Da die Waldorfschule aus Gründen der staatlichen Anerkennung auf Lehrer mit zweitem Staatsexamen, besonders in den naturwissenschaftlichen Fächern, angewiesen ist, diese aber nur selten eine waldorfpädagogische Ausrichtung haben, gibt es immer wieder deutliche Interessenkonflikte ... Mit zunehmendem Alter der Schulen wird der Prozentsatz der waldorfpädagogisch ausgebildeten Lehrer immer kleiner, nicht zuletzt deswegen, weil offenbar zunehmend weniger Lehrer an einer waldorfpädagogischen Ausbildung Interesse haben. Das mag auch damit zusammenhängen, dass viele neugegründete Schulen für reformpädagogisch Interessierte eine größere Auswahl bedeuten ... Außerdem braucht die Waldorfschule gerade durch das veränderte Klientel neben der anthroposophischen Weltsicht heute vor allem pädagogische, didaktische Erziehungskompetenz bei den Lehrern, um sich den besonderen Erfordernissen in der Arbeit mit der jetzigen Schülergeneration und ihren Eltern stellen zu können. Diese Kompetenzen werden offenbar in den Waldorf-Lehrerseminaren nicht oder nur unzureichend gelehrt ... Dass die Beeinflussung eher von den heimischen Welten in die Schule geht und weniger in die andere Richtung, ist verständlich, denn die Zeit zu Hause und in den Weiten der Bildschirmwelten ist etwa doppelt so lang, wie die in der Schule verbrachte Zeit.” (Gerhard Vilmer: Waldorfsalat. Zur Psychologie der Waldorfschulen, Norderstedt 2012, 26ff.)
Was die verbleibenden anthroposophisch überzeugten Lehrer angeht: Bereits 1991 konstatierte Heiner Barz auf Basis einer Stichprobenuntersuchung eine eher oberflächiche Reproduktion und Rezeption Steinerscher Theoreme.
“Die Temperamentenlehre konnte aus den Schilderungen des alltäglichen Unterrichts überhaupt nicht und bei den weiteren Themen nur in sehr vereinfachter Form identifiziert werden, etwa wenn es hieß, dass die eher ‘geistig-seelisch aktiven’ Kinder (‘schwärmerisch, verträumt’) und die eher ‘leiblich-gebundenen’ Kinder (‘essen immer unter der Bank’) gezielt angesprochen würden. Für die Reinkarnations- und Karmalehre gilt ähnliches ... Auch die Betonung des formalen bzw. rein prozeduralen Aspekts des anthroposophischen Erkenntnisweges, wie sie sich im ‘offiziellen’ Waldorfsschrifttum findet, konnte nicht bestätigt werden. Soweit dieser Aspekt für die Praxis subjektive Relevanz hat, handelt es sich vor allem um Selbsterziehung im Sinner von Selbstbeherrschung (Affektkontrolle) und um den Erfahrungsnachvollzug des vorgegebenen ‘spirituellen Realismus’.” (Barz: Zwischen lebendigem Goetheanismus und latenter Militanz? Eine Studie zur Alltagsorientierung von Waldorflehrern, in: Neue Sammlung 31/1991, 231f.)
Dies gilt selbstverständlich nicht für alle anthroposophischen Waldorflehrer, erst recht nicht für die offiziellen Repräsentanten dieser Pädagogik und sicher nicht für die Waldorflehrerseminare. Nichtsdestominder sind die anthroposophischen Überzeugungen an Waldorfschulen am Versickern. Vor diesem Hintergrund wird verständlich, dass und warum Mathias Maurer, Chefredakteur der “Erziehungskunst”, sich sogar darüber freut, wenn Kritiker die Waldorfschulen des ungebrochenen Festhaltens an Steiners Lehren beschuldigen:
“Die sogenannte Temperamentenlehre Rudolf Steiners wird zwar an den Waldorflehrerseminaren und Hochschulen gelehrt, findet aber im Unterricht der Waldorfschulen immer weniger praktische Anwendung. Insofern kann man es begrüßen, dass Erziehungswissenschaftler diese ‘spätantike hippokratische’ Persönlichkeitstypologie kritisch unter die Lupe nehmen und Waldorflehrern wieder ins Stammbuch schreiben, was eigentlich zu ihren pädagogischen Essentials gehört.” (vgl. Temperamente reloaded)
Hier geht letztlich ein Streit in eine neue Runde, der die Waldorfschule bereits seit ihrer Gründung beschäftigt. Mit Hans Rutz und Hannah Lang waren bereits 1919 zwei Nichtanthroposophen im Kollegium der Stuttgarter Pionierschule. “Das sage ich Ihnen aber gleich von vorneherein”, so Hans Rutz zu Steiner, “ich bin kein Anthroposoph; ich muss meine volle geistige Freiheit haben!” (zit. n. Gisbert Husemann/Johannes Tautz: Der Lehrerkreis um Rudolf Steiner, Stuttgart 1977, 298) Rutz fand schließlich zur Anthroposophie und wird in der anthroposophischen Hagiolatrie bis heute als besonderer “Freigeist” gefeiert (vgl. Forschungsstelle Kulturimpuls). Doch zu solchen Konversionen scheinen viele heutige Waldorflehrer nicht mehr bereit zu sein. Die Forderungen der Waldorforthodoxie lassen sich offenbar nicht durchsetzen, und derweil verlieren die Waldorfschulen durch Anbiederungen an PISA und Co, durch ihre Versuche, mit “alternativkulturellem” Überbau doch nur die bessere öffentliche Schule zu sein, noch den letzten subversiven und schulkritischen Zug. Dieser “garstig breiten Graben” zwischen Theorie, Praxis und Selbstverständnis der Waldorfschulen wird durch Imagepflege und auch das kompetente Lächeln von Andreas Schleicher nicht aufgehoben.’
Maar laten we weer naar Nederland terugkeren. Het Louis Bolk Instituut maakte bekend dat ‘Lammerts Nationale Smaakheld’ is geworden, notabene op Michaëlsdag:
‘Plantenveredelaar Edith Lammerts van Bueren is op 29 september door de Vakjury tot Nationale Held van de Smaak benoemd.

De Vakjury van de Week van de Smaak heeft zaterdag 29 september Edith Lammerts van Bueren van het Louis Bolk Instituut verkozen tot Nationale Held van de Smaak. De leden van de jury zijn uitermate enthousiast over haar focus op smaak bij het veredelen van lekkere en duurzame nieuwe aardappelrassen. “Met deze prijs hebben we gekozen voor de toekomst van de aardappel,” stelt de voorzitter van de vakjury, Bob Cramwinckel.

Pluim voor onderzoek met maatschappelijke impact

Edith Lammerts van Bueren deelt de eerste prijs met boerenkwekers Niek en Michiel Vos uit Flevoland met hun ras Bionica. Samen zijn ze verbonden aan het aardappelproject Bioimpuls, Edith als projectcoördinator en Niek en Michiel Vos als boerenkwekers. Dit veredelingsproject heeft tot doel smakelijke aardappelen te ontwikkelen die resistent zijn tegen de gevreesde aardappelziekte Phytophthora. De Vakjury heeft gekozen “voor de toekomst van de aardappel” en reikt hiermee een pluim uit voor onderzoek met maatschappelijke impact. Het milieu heeft namelijk baat bij duurzame rassen, en consumenten hebben straks de keuze uit de lekkerste nieuwe biologische aardappelrassen. Het veredelingsproject staat beschreven op www.louisbolk.nl/bioimpuls.

Wetenschap en praktijk hand in hand

Het thema van de Week van de Smaak is dit jaar de aardappel. De twaalf provinciale finalisten zetten zich allemaal in voor de ontwikkeling, afzet en promotie van bijzonder smaakvolle aardappelen en aardappelproducten. Lammerts vindt het een eer dat hun ketensamenwerking in Bioimpuls publiekelijk beloond wordt. “Het project laat zien hoe je wetenschap en praktijk kan combineren. Het is een lange weg om resistenties uit wilde aardappelsoorten in te kruisen met traditionele veredeling, maar dan heb je ook wat! We hebben de jury onze best smakende kloontjes van afgelopen jaar laten proeven en dat maakte indruk. We zijn op de goede weg!”

Over Lammerts van Bueren

Edith Lammerts van Bueren is sinds 1986 verbonden aan het Louis Bolk Instituut en is voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor Integrale Duurzame Landbouw en Voeding. Ze heeft zich gespecialiseerd in veredelingsonderzoek ten behoeve van de biologische sector. Het project Bioimpuls valt onder het programma Groene Veredeling en wordt uitgevoerd i.s.m. Wageningen University en samen met aardappelkweekbedrijven en boerenkwekers. Het Ministerie van EL&I ondersteunt het project financieel.’
Overigens zou ik bijna vergeten dat er in deze sector wél wat gebeurt op websites. Zo is die van het Louis Bolk Instituut misschien niet werkelijk vernieuwd, maar wel flink herschikt. Demeter spant echter de kroon: na jaren van verwaarlozing is er opeens een totaal vernieuwde website. En hij is werkelijk prachtig, een aanwinst en een lust voor het oog! Nu alleen de inhoud nog (want dit zijn geen nieuwe berichten)... En dan is er nog BioNext, die vandaag heel actueel en relevant kwam met ‘The devil is in the details’:
‘Deze week is het nieuwe boek van Universiteitshoogleraar Louise Fresco verschenen, getiteld “Hamburgers in het paradijs. Voedsel in tijden van schaarste en overvloed”. Fresco stelt daarin veel belangwekkende vragen en kaart wezenlijke maatschappelijke kwesties aan zoals de verspilling van voedsel. Maar, Fresco is beter in het analyseren van het probleem, dan in het bedenken van duurzame oplossingen. De inleiding begint als volgt: “Voedsel is vandaag de dag een bron van intense verwarring.” Bionext is van mening dat Fresco zelf nogal eens verwarring bij de consument veroorzaakt door haar uitspraken over biologisch en duurzaamheid.

Biologisch scoort volgens Fresco goed op dierenwelzijn en laag antibioticagebruik, maar niet op het milieu. De intensieve veehouderij zou juist milieuvoordelen bieden, omdat de dieren altijd binnen zitten. Biologisch zou de wereld niet kunnen voeden, omdat de opbrengsten lager zijn. In de optiek van Fresco zijn 75% meer dierlijke eiwitten nodig in 2050 om de hele wereld vlees te laten eten.

In dit soort redeneringen ziet ze belangrijke “details” over het hoofd, zoals milieuschade door pesticidengebruik, de energieslurpende productie van kunstmest, de eindigheid van de voorraad fosfaat en de almaar toenemende vraag van de consument naar producten die afkomstig zijn uit een gezond landbouwsysteem. Geen verrassing dat ze daardoor met schijnoplossingen komt die voorbij gaan aan meer fundamentele vragen over voedselproductie en -consumptie. (Zoals Fresco zelf schrijft in haar boek: “The devil is in the details. Het draait om het begrijpen van de details en de nuances, en het accepteren dat er soms geen perfecte oplossing is en alles een prijs heeft.”)

Die details worden mooi verwoord door Sjoerd van der Meulen, promovendus moleculaire biologie, vandaag in een ingezonden stuk in de Volkskrant. U kunt het artikel hier bekijken.’
Pedagogie hebben we gehad, nu ook landbouw en voeding – dan ontbreekt de gezondheidszorg nog. Maar hiervoor worden we bediend door een bericht gisteren van Info3, ‘Anthroposophische Medizin: Großer Publikumserfolg für Gesundheitskongress 2012’:
‘“Anthroposophische Medizin: erleben, fragen, verstehen” – diesen Untertitel haben Ende September rund 700 Besucherinnen und Besucher im Kongresszentrum der Westfalenhallen in Dortmund ganz wörtlich genommen und die Anthroposophische Medizin mit Kopf, Herz und Hand kennengelernt. Der Gesundheitskongress stand unter der Schirmherrschaft von Barbara Steffens, Ministerin für Emanzipation, Pflege und Alter des Landes Nordrhein-Westfalen, die in einem engagierten Grußwort zum Auftakt der Veranstaltung auf die große Bedeutung der Anthroposophischen Medizin für ein zukunftsfähiges Gesundheitswesen hingewiesen hatte.

Schon im Vorfeld hatte sich starke Nachfrage nach dem Gesundheitskongress abgezeichnet: Wochen vor dem Kongress mussten viele Workshops wegen Überfüllung geschlossen werden. Das Kongresszentrum der Dortmunder Westfalenhallen war dementsprechend sehr gut gefüllt, wobei das breit gestreute Publikum vor allem aus der Region kam.

Konkrete Beispiele zeigen

Dem Dachverband Anthroposophische Medizin in Deutschland (DAMiD), der den Kongress in enger Abstimmung mit dem Gemeinschaftskrankenhaus Herdecke durchgeführt hatte, war es ein großes Anliegen, die große Bandbreite der Anthroposophischen Medizin zu verdeutlichen. So gab es 24 Workshops, die sich mit populären Krankheitsbildern auseinandersetzen. Gerade diese konkrete und praktische Präsentation zu Themen wie Stress, Depressionen, Bluthochdruck oder Rückenschmerzen überzeugte die Besucherinnen und Besucher. Besonders groß war der Andrang auch bei den praktischen Workshops, mit denen sich die Therapien der Anthroposophischen Medizin wie die Heileurythmie und die Kunsttherapie vorgestellt hatten.

Vielseitig informieren

Auch auf der Messe, die im Rahmen des Kongresses stattfand, standen die Besucherinnen und Besucher Schlange, um sich in Ruhe über die Anthroposophische Medizin zu informieren. Als Vertreter der Arzneimittel der Anthroposophischen Medizin waren die Firmen Wala und Weleda sowie die Hersteller von Mistelextrakten Abnoba und Helixor dabei. Wie die Anthroposophische Medizin im stationären Alltag funktionieren kann, zeigten darüber hinaus die anthroposophischen Kliniken – allen voran das Gemeinschaftskrankenhaus Herdecke als Kooperationspartner für den Gesundheitskongress. Weitere Aussteller wie zum Beispiel die Patienteninitiative gesundheit aktiv rundeten das vielfältige Informationsangebot ab.

Quelle: DAMiD’
Als laatste bezoeken we dan ook nog even het Goetheanum. ‘Aus dem Leben am Goetheanum’ heten daar de berichten op de homepage tegenwoordig. Op 21 september was er een ‘Spendenaufruf Sanierungsaufgaben’:
‘In einer Woche, zum 29. September, wird der Spendenaufruf zu den Sanierungsaufgaben am Goetheanum an die Mitglieder der Allgemeinen Anthroposophischen Gesellschaft verschickt. Es geht um einen Betrag in Höhe von rund 13.5 Millionen Franken.

“Das Goetheanum ist unsere gemeinsame Aufgabe! Mit diesem Aufruf möchten wir Sie sehr herzlich um Ihre engagierte Mithilfe bitten: Das Goetheanum als Bauwerk benötigt im 100. Jahr seiner Grundsteinlegung durch Rudolf Steiner (2013) dringend unsere Zuwendung. Nur dann können wir es in seinem Bestand erhalten, in seiner Funktion erneuern und als Hochschule für Geisteswissenschaft impulsieren.”

Mit diesem Dreiklang “erhalten, erneuern, impulsieren” beginnt der Aufruf, der von Paul Mackay und Justus Wittich im Namen der Goetheanum-Leitung unterzeichnet ist. Im Folgenden stellen sie, Martin Zweifel (Leiter der Bau-Administration) und Nils Frischknecht (Geschäftsführer der Goetheanum-Bühne) dar, welche Aufgaben auszuführen und zu finanzieren sind:

1. Die Sanierung der Fassaden im Norden, Süden und Westen wird fortgesetzt, inklusive Terrasse und Teilen des Daches. Mit der Sanierung des Daches wird erheblich Heizenergie gespart werden.

2. Die Große Bühne wird generalüberholt. Die Gestalt der Bühne selbst wird dabei – auch im Hinblick auf einen möglichen Standort der Skulptur “Der Menschheitsrepräsentant zwischen Luzifer und Ahriman” – nicht verändert. Der räumlich bereits angelegte Orchestergraben wird für 60 Musiker ausgebaut.

3. Es werden Räume für die Arbeit der Hochschule bereitgestellt. Dazu gehört, dass der Ausstellungsraum so für Veranstaltungen eingerichtet wird, dass der Blick auf die Skulptur “Der Menschheitsrepräsentant zwischen Luzifer und Ahriman” ausgerichtet ist.

Die Hoffnung ist, dass die Arbeiten in einem Zug durchgeführt werden können. Gelingt dies nicht, müssten die Bauarbeiten in einzelnen Etappen über einen längeren Zeitraum hin gestreckt werden. Begonnen werden soll nach den vorerst letzten Aufführungen der Mysteriendramen im Sommer 2013. Dann werden Bühne und Großer Saal ab September 2013 für die Bauarbeiten ein Jahr lang geschlossen. 
Spendenaufruf2012.pdf 1.0 M’
Onder de datum van 8 september (wat echter pas gisteren als ‘Neuer Eintrag’ werd geplaatst...) is er dit bericht van Kurt Remund, ‘Europäische Tage des Denkmals am Goetheanum’:
‘Am 8. September 2012 gab es am Goetheanum zwei Führungen zum Thema Beton. Eingeladen hatte das Amt für Denkmalpflege des Kantons Solothurn.

Die Begegnung mit der rund 75 Jahre alten und doch modern wirkenden Betonarchitektur des Goetheanum wurde vom Bund Schweizer Architekten (BSA), vertreten durch die Architekten Marcel Hügi und Urs Allemann aus Solothurn, organisiert. Der Bauingenieur Urs Wanner, der die erste Etappe der Betonsanierung am Goetheanum betreute (1996 abgeschlossen), und Kurt Remund, ehemaliger Leiter der Bau-Administration am Goetheanum, ergänzten den Kreis der Führenden.

Obwohl es aus dem Umfeld des Goetheanum keine Ankündigungen gab, kamen etwa 30 Interessierte auf den Hügel, um an den beiden Begehungen teilzunehmen. Besonders hervorgehoben wurde die Fachkompetenz der Führenden.

Begonnen wurde im Westtreppenhaus, in welchem auch innen die vollständige Betonarchitektur zu sehen ist. An den Wänden hingen Pläne aus dem Planarchiv des Goetheanum, Helios oder Blaupausen. Am Beispiel von Partien des Westtreppenhauses wurde evident, wie sorgfältig die Statiker während den Baujahren 1925 bis 1928 arbeiteten. Auch zu den kompliziertesten Formen wurden Schalungspläne erstellt, ergänzt durch die Armierungpläne und die dazu gehörenden Eisenlisten. Erstaunlich, was die Statiker damals leisteten ohne Computer, ohne Taschenrechner, ohne vorgegebene Programme und vor allem ohne eine gültige Betontechnologie im Hintergrund zu haben.

Der Rundgang führte über die Terrasse, den Kuppelraum unter dem Dach, durch ein noch heute unfertiges Treppenhaus und durch technische Bühnenräume. Bewundernswert, wie damals an Ort und Stelle Betonfachwerke (Gitterträger) gegossen, wie Verstärkungsrippen angeordnet wurden, um die nur etwa 20 cm starken Beton-Außenwände und nur 8 cm starken Dachplatten auszusteifen. So konnte teures Material und Gewicht gespart werden (die Arbeitszeit war damals im Verhältnis viel billiger). Auch die neuen Spritzbetonwände des Großen Saales wurden besichtigt und erläutert.

Auf der Terrasse dann die Begegnung mit dem Sichtbetonbau. Zum Sichtbeton gibt es nirgends dokumentierte Hinweise dahin, dass er beabsichtigt war. Rudolf Steiner liess alle seine Betonbauwerke verputzen. Das nach seinem Tod erbaute zweite Goetheanum erlitt, wie bereits das erste, durch einen Weltkrieg eine nahezu vollständige Unterbrechung der Bauarbeiten. Erst etwa 30 Jahre nach seiner Erstellung konnte an dringende Ausbauten des weitgehend roh gebliebenen Baues herangetreten werden. In dieser Zeit ging das Goetheanum in die Architektur und Kunstgeschichte ein – als Sichtbetonbau! Seit gut zwei Jahrzehnten steht es als solcher unter Denkmalschutz, Sichtbeton eingeschlossen.

Den Abschluss bildete das Thema der Betonsanierung. Urs Wanner erläuterte das an allen alten Betonbauten auftretende Phänomen der Betonschäden, um dann auf die Methode der durchgeführten Sanierung des Bühnentraktes und vor allem die vorgesehene für den restlichen Bau mit den teils stark gekrümmten Flächen einzugehen. Dank der Methode einer Hydrophobierung wird es möglich sein, auch die komplizierten Flächen des Westbaues verhältnismässig schnell und kostengünstig zu sanieren.

Verwandtes Thema: Aufruf zur Sanierung’
‘Michaeli-Hochschulzusammenkunft’ is een recent bericht van Sebastian Jüngel op 29 september:
‘Die Zusammenkunft von Mitgliedern der Freien Hochschule für Geisteswissenschaft am Goetheanum von 26. bis 29. September war ein intensiver Rückblick auf die Gründungsintentionen der Hochschule, verbunden mit Austausch von Aufgabenstellungen und Vorblick auf Themen und Arbeitsperspektiven der 2013 anstehenden 100-Jahres-Feier der Grundsteinlegung des Goetheanum als Freie Hochschule.

Hauptgründungsintention der Hochschule war und ist es, Beitäge zu leisten zur Erneuerung des Mysterienwesens. Dieses zeichnet sich dadurch aus, dass die geistige Welt darauf wartet, mit den Menschen zusammenzuwirken, mit Menschen, die aus freiem Willen und innerer Selbständigkeit, in Anerkennung des Prinzips des Werdens, aus einem Bewusstsein für den Zusammenhang der Dinge und durch Stiftung von Beziehungen zu anderen Menschen und Wesen auf Erden tätig werden möchten. Wenn sich dann noch mehrere Menschen zusammenschließen, kann das neue Mysterium gestiftet werden. In der Beziehung von Rudolf Steiner zum ersten Lehrerkreis der Waldorfschule, einem Kreis von Jungmedizinern um Ita Wegman und einem Kreis von Priestern um Friedrich Rittelmeyer waren diese Voraussetzungen gegeben.

Für die Allgemeine Anthroposophische Sektion tritt die Frage auf, wie das mantrische Spruchgut der Ersten Klasse zu vermitteln ist. Aus den Forschungen von Peter Selg und Johannes Kiersch ergibt sich der Eindruck, dass Rudolf Steiner dem jeweiligen Menschen einen zu ihm passenden Auftrag erteilt hat und damit verschiedene Arbeitsformen (lesen, frei halten) anlegte. Angesprochen wurde zudem die Frage, wie es sich mit Gruppen verhält, die mit den Klassentexten arbeiten, ohne eine Beziehung zur Hochschule zu suchen. Offensichtlich fällt das Interesse für die Mantren nicht immer mit einem Verständnis für die Bedingungen für eine Mitgliedschaft in der Hochschule zusammen (ein meditatives Leben zu führen, sich im Zusammenhang zu halten und Repräsentant der anthroposophischen Sache zu sein).

Rudolf Steiner sah sich großem Widerstand gegenüber, von außen insbesondere, aber nicht nur von seiten des Nationalsozialismus; von innen immer dann, wenn die Esoterik nicht zur Arbeit an den Menscheitsaufgaben tatkräftig ergriffen wurde. Denn die neuen Mysterien sind Mysterien des Willens. Für ihre Umsetzung braucht es Mut, führt doch der erste Schritt immer ins Ungewisse, da unklar ist, wie die Welt darauf antwortet.

Immer wieder war bei der Zusammenkunft die Sehnsucht erlebbar, die Gleichgesinnten aus der Zeit der übersinnlichen Michaelschule wiederzufinden. Contanza Kaliks wies darauf hin, dass doch wohl die Sehnsucht nach dem Zusammensein – trotz der Nöte der Zeit – die Menschen in hoher Zahl auf die Erde bringe. Vielleicht sei, so eine Teilnehmerin, gerade an den aus unterschiedlichen Verständnisgrundlagen herrührenden Schwierigkeiten ablesbar, dass «wir» tatsächlich aus verschiedenen Strömungen stammen – und zusammenarbeiten wollen.’
Heel goed dat daarover ook wordt bericht. Willen we meer weten, moeten we uitwijken naar de nieuwste uitgave van ‘Die Drei’. Bij de boekbesprekingen in het oktobernummer vinden we ook deze door Günter Röschert:
‘Johannes Kiersch: Steiners individualisierte Esoterik einst und jetzt. Zur Entwicklung der Freien Hochschule für Geisteswissenschaft, Verlag am Goetheanum, Dornach 2012, 399 Seiten, 2., stark erweiterte und überarbeitete Auflage, 45 EUR.

Die Kenntnis dieser Dinge ist keineswegs mit-
teilbar wie andere Lerngegenstände, sondern
aus häufiger gemeinsamer Bemühung
um die Sache selbst und aus dem gemeisamen
Leben entsteht es plötzlich – wie ein Licht, das
von einem übergesprungenen Funken
entfacht wurde – in der Seele und nährt sich
dann schon aus sich heraus weiter.

Schon der ersten Auflage seines Buches zur Entwicklung der Freien Hochschule für Geisteswissenschaft hatte Johannes Kiersch diesen Satz aus Platons VII. Brief (übersetzt von Otto Apelt) vorangestellt; er beließ es dabei in der zweiten Auflage. Mit dieser zweifellos sorgfältig erwogenen Motivik sind die Vorgeschichte, die Stiftung und die Geschichte der Freien Hochschule für Geisteswissenschaft (Goetheanum) bis zur Gegenwart in einer freilassenden und dennoch eindeutigen Art in den platonischen Traditionsstrom einbezogen, dem sie auch tatsächlich angehören. Wichtig für Weiteres ist im Brief Platons der Hinweis auf gemeinsames Bemühen und gemeinsames Leben in der Akademie.

Währenddessen ist der Titel des Buches verändert. Lautete er in der ersten Auflage ganz nüchtern Zur Entwicklung der Freien Hochschule für Geisteswissenschaft. Die erste Klasse, steht nun ein aussagekräftiger Gesichtspunkt im Vordergrund: Steiners individualisierte Esoterik einst und jetzt. Zur Entwicklung der Freien Hochschule für Geisteswissenschaft.

Der Haupttext des Buches umfasst jetzt neun Abschnitte, in welchen die Vorgeschichte der Hochschulgründung Rudolf Steiners, die nur wenig mehr als ein Jahr (1924/25) währende Aufbauphase, die Entwicklung nach Steiners Tod (1925) und die Situation bis zum Ende des Zweiten Weltkrieges behandelt werden. Einige Abschnitte wurden gegenüber der ersten Auflage verändert und erweitert, neu hinzugekommen sind die abschließenden »Schlussfolgerungen«.

In einem über 120 Seiten umfassenden Anhang sind Schriftzeugnisse der verschiedensten Art (Briefe, Aufzeichnungen, Aufsätze, Rundschreiben) wiedergegeben, fünf davon sind in der zweiten Auflage des Buches erstmals abgedruckt. Englischsprachigen Texten ist eine Übersetzung angefügt.

Die Freie Hochschule für Geisteswissenschaft ist nach Abschnitt 5 der Statuten von 1923 der Allgemeinen Anthroposophischen Gesellschaft das Zentrum des Gesellschaftswirkens. Ihre Aufgabe ist nach Abschnitt 9 der Statuten die »Forschung auf geistigem Gebiet«. Aus Abschnitt 8 ergibt sich, dass die Schriften und die Nachschriften von Vorträgen Rudolf Steiners als Hochschulpublikationen zu betrachten sind; sie sind damit auch Gegenstand der »Forschung auf geistigem Gebiet«. Ein weiterer Inhalt der Hochschulforschung sind die Vorträge (mantrische Texte mit Erläuterungen), die Rudolf Steiner von Februar bis September 1924 für Mitglieder der Hochschule gehalten hat. Die stenographischen Nachschriften der Erläuterungen wünschte er nicht weiterzugeben.

Unmittelbar nach Rudolf Steiners Tod begannen heftige Auseinandersetzungen über die Fortführung der Arbeit in der Anthroposophischen Gesellschaft im Allgemeinen und der Freien Hochschule im Besonderen. Sie führten in kurzer Zeit zum Zerfall des Vorstandes. Die sogenannten Klassenstunden wurden nun in Form des wiederholten Vorlesens der Mantren samt Erläuterungen weitergeführt, und zwar – bis heute – in dem von Steiner eingeführten kultischen Rahmen.[1] – Diese historischen Umstände sind, wenn auch in äußerster Kürze, zu benennen, damit der Inhalt des Buches von Johannes Kiersch verständlich wird.

Wie schon in der ersten Auflage des Buches legt Kiersch einen Schwerpunkt auf die Erfahrungen der ersten »Vermittler« oder Klassenleser mit der Weitergabe der von Rudolf Steiner überlieferten Texte der Ersten (und einzigen) Klasse der Hochschule außerhalb des Dornacher Zentrums (unveränderter 6. Abschnitt).

Die ersten Vermittler, die im Auftrag Rudolf Steiners die »Mantren« aus 19 Klassen stunden an auswärtige Hochschulmitglieder mit eigenen Erläuterungen herantragen sollten, hatten ein hohes Maß an individuell verantworteter Esoterik zu erbringen. Auf immer stärker werdenden Druck der Hochschulmitglieder und infolge zeitweise fehlender Beschlussfähigkeit des Dornacher Vorstandes kam es dann zu dem erwähnten allgemeinen Übergang zur Verlesung nicht nur der Mantren, sondern auch der Erläuterungen Rudolf Steiners als Inhalte der Klassenstunden. Kiersch weist nach, dass der Gedanke von der eigentlich sachgerechten intuitiven Individualisierung dennoch bei manchen Beteiligten lebendig geblieben ist, darunter auch – wenn auch erst spät wieder auftauchend – bei Ita Wegman, Steiners Ärztin und Vorstandsmitglied bis 1935. Seither sind manche Veränderungen in der Gestaltung der Hochschularbeit in den Klassenstunden eingetreten, ohne das – so die Einschätzung des Rezensenten – eine wirkliche Stringenz zu erkennen ist. Aus der Allgemeinen Anthroposophischen Sektion der Hochschule kommen bis heute keine nennenswerten Impulse zur Lösung der Grundfragen des Hochschulwirkens.[2]

Kiersch zeigt, dass bereits seit 1911 individualisierende Anregungen für die esoterische Arbeit von Rudolf Steiner ausgegangen sind (Abschnitt 3). Der »große Impuls zur Individualisierung der anthroposophischen Esoterik« sei dann besonders bei der Neugründung der Anthroposophischen Gesellschaft und der esoterischen Schule 1923/24 »strahlend hervorgetreten« (S. 43). »Wer die Geschichte der anthroposophischen Bewegung nach 1925 vor dem inneren Auge vorbeiziehen lässt, wird nicht umhinkommen festzustellen, dass darin der große Impuls einer individualisierten Esoterik, der sich im philosophischen Frühwerk des Geisteslehrers schon ankündigt ... bisher kaum aufgegriffen und nur ansatzweise verwirklicht worden ist« (S. 44/45).

In den überarbeiteten gesellschaftsgeschichtlichen Abschnitten 4 und 5 zeigt Kiersch, in welche dialogisch aussichtlose Situationen sich die Hauptfunktionäre der Gesellschaft über lange Jahre hinweg gebracht hatten.

Ab dem 7. Abschnitt wendet sich Kiersch den perspektivischen Aussichten des Hochschulbetriebs zu und knüpft dabei an die individualistischen Aspekte der Hochschulgeschichte an. Ein solcher Aspekt liegt zum Beispiel vor in Rudolf Steiners gelegentlicher Bemerkung, es sei notwendig, das im Geiste Geschaute nicht aus dem Gedächtnis wiederzugeben, sondern aus einem augenblicklichen Verbundensein mit der geistigen Welt, aus »Geistesgegenwart« (S. 190). Im selben Abschnitt kommt Kiersch auch auf Gedanken Ita Wegmans zur Weiterführung der Klassenarbeit zu sprechen. Nach der Notiz eines Gesprächsteilnehmers von 1935 hat Frau Wegman beabsichtigt, Klassenstunden »in freier Form« zu beginnen. Brieflich äußerte Wegman in dieser Zeit, es komme ihr so vor, »als ob man nicht mehr eine Form für das Leben der Anthroposophie zu suchen hat, sondern dass jeder Mensch selber die Form ist, mit der sich Anthroposophie vereinen will« (S. 206).

Deutlicher ist der Impuls der Individualisierung der Esoterik kaum zu formulieren, und Kiersch macht auf eine Nähe zu Rudolf Steiners Ausführungen über den »kosmischen Kultus« von unten nach oben von 1922 (GA 219 10. und 12. Vortrag) aufmerksam. Rudolf Steiner meint damit einen »Kultus« der Erkenntnis, sei es individuell oder in der Gemeinschaft. Er ist nicht nachbildend, sondern weltschöpferisch. Die kultischen Formen liegen in der Art der Gedankenbildung, nicht in äußeren Verrichtungen. In den Jahren zwischen 1943 und 1949 wurden in Dornach keine Klassenstunden gehalten.

Kiersch schreibt: »Als Europa neu erwacht, schläft die Esoterik am Goetheanum ein« (S. 215). Und weiter: »Steiners Auftrag an die ›Vermittler‹, ihre Lehrstunden aus eigener Intuition den örtlichen Verhältnissen entsprechend auszuformen, war inzwischen (1949) völlig in Vergessenheit geraten. Auch dachte niemand daran, Klassenstunden im Sinne der Idee des ›kosmischen Kultus‹ ... in der Form freier Gespräche zu gestalten« (S. 216).[3] Einige Fortschritte gab es ab 1975 durch das damalige Vorstandsmitglied Jörgen Smit (1916-1991). 1992 wurden die vorher streng sekretierten Klassentexte wegen des bevorstehenden Ablaufs der Urheberrechte unter Mitwirkung des Vorstandes am Goetheanum durch die Rudolf Steiner Nachlassverwaltung veröffentlicht, gegen den Widerstand aus Mitgliederkreisen. Als vorläufiger Ausblick erinnert Kiersch an Platons VII. Brief und die darin angedeuteten »Grundmotive abendländischer Esoterik« (S. 223; vgl. das oben zitierte Motto). Wie bereits erwähnt, hielt es Johannes Kiersch auf der Grundlage neuerer Forschungen seit dem Erscheinen der ersten Auflage seines Buches und im Hinblick auf ausgebliebene Reaktionen gerade aus den Kreisen der »Vermittler« für geboten, dem Haupttext einen abschließenden 9. Abschnitt »Schlussfolgerungen« anzufügen. Der stets sachliche, zurückhaltende und höfliche Autor findet hier zu deutlichen Worten der Kritik: Nach Steiners Tod habe sich die Auffassung breitgemacht, Vorstand und Hochschulleitung seien »wie von selbst esoterisch«. Eine »gleichsam apostolische Sukzession« sei beansprucht worden. Zum Zerfall des Vorstands nach Rudolf Steiners Tod, vollständig ab 1943, schreibt er: »Es geht nicht an, diese tragische Tatsache als marginale Störung beiseitezuschieben, die das Fortwirken des Mysterienstromes nicht beeinträchtigt habe. In der Hochschularbeit werde zu Unrecht so getan, als sei nichts geschehen« (S. 228).

Wo ist der legitime, untergründig gewordene Mysterienstrom? Auf den letzten Seiten des Haupttextes gelangt Kiersch zu einem die Geschichte der Hochschule im Ganzen beherrschenden Grundgedanken. Er lautet: »Nur die Gegenmächte streben Dauerzustände an. Der Christus-Weg zum Geist geht durch den situationsgemäßen Wechsel der Zustände aus freier Entscheidung« (S. 232). Diese esoterische Einsicht kam bei Rudolf Steiner schon im Begriff der moralischen Phantasie seiner Freiheitsphilosophie ans Tageslicht. Sie ist fundamental und deckt auch den abgründigen Charakter der in der neueren Gesellschaftsgeschichte immer wieder formulierten Frage auf: »Was hat Rudolf Steiner eigentlich gewollt? Welche Hochschule wollte Rudolf Steiner?« (Peter Selg). Diese Frage hat ein historisches Interesse, führt aber dazu, dass die aktuell erforderlichen, situationsgerechten Entscheidungen eine nur restaurative Gestalt annehmen müssen, das Festhalten an der Vergangenheit um jeden Preis.

Mit seiner unvollendet gebliebenen Hochschulgründung hat Rudolf Steiner keine fertigzustellende Bauruine hinterlassen, sondern eine Aufgabe, deren Lösung in Bescheidenheit und nach den Bedingungen der Gegenwart zu versuchen wäre. Es gibt keine Wiederholung einstiger Inspirationen, die sich ja inzwischen verfestigt haben, Phrase und Routine geworden sind. Wohl gibt es unausgelebte, Möglichkeit gebliebene Hinweise aus der Geschichte, und Johannes Kiersch hat sich die größte Mühe gegeben, solche Hinweise aufzudecken. Sie gipfeln in der Idee der Individualisierung der Esoterik. Dabei wird auch auf die entscheidende Bedeutung des freien Erkenntnisgesprächs hingewiesen. Kommt noch die Anerkennung der wahren Reichweite des Forschungsauftrags der Hochschule dazu, so ist der Einsicht in die Innovationsbedürftigkeit der Hochschule kaum mehr zu entkommen. Was Kiersch nicht eigens erwähnt: Der immer deutlicher werdende Umbaubedarf ist anti-institutionell, und er zeigt das Überholte und geradezu Freiheitsfeindliche des gegenwärtig herrschenden Vermittlerwesens.

Abschließend sei erneut auf den umfangreichen Anhang verwiesen, der in der zweiten Auflage des Buches um fünf wichtige Fundstellen erweitert wurde. Besonders ist die bestürzende Tagebuchnotiz Albert Steffens zu nennen (Nr. 5). 
Das Buch ist die ureigenste Leistung von Johannes Kiersch, es ist in jeder Hinsicht selbstverantwortet. Eine Äußerung der derzeitigen Hochschulleitung liegt nicht vor.[4] Die Mitglieder der Hochschule sind in ihrem Verantwortungsbewusstsein unmittelbar angesprochen; Richtlinien »von oben« kommen nicht mehr in Betracht.

Günter Röschert

[1] Nach Ansicht des Rezensenten handelt es sich hier um eine Verhaltensweise des Als-ob.
[2] Die beiden letzten Feststellungen stammen nicht unmittelbar von Johannes Kiersch, ergeben sich aber aus der Situation.
[3] Vgl. dazu auch die Ausführungen Rudolf Steiners im Vortrag vom 27.2.1923 (Anthroposophische Gemeinschaftsbildung; GA 257, 6. Vortrag), wo von der Arbeitsrichtung von unten nach oben im Sinne eines »umgekehrten Kultus« die Rede ist.
[4] Vgl. dazu Anthroposophie weltweit, Nr. 7/2011, S. 5.’

Labels

Over mij

Mijn foto
(Hilversum, 1960) – – Vanaf 2016 hoofdredacteur van ‘Motief, antroposofie in Nederland’, uitgave van de Antroposofische Vereniging in Nederland (redacteur 1999-2005 en 2014-2015) – – Vanaf 2016 redacteur van Antroposofie Magazine – – Vanaf 2007 redacteur van de Stichting Rudolf Steiner Vertalingen, die de Werken en voordrachten van Rudolf Steiner in het Nederlands uitgeeft – – 2012-2014 bestuurslid van de Antroposofische Vereniging in Nederland – – 2009-2013 redacteur van ‘De Digitale Verbreding’, het door de Nederlandse Vereniging van Antroposofische Zorgaanbieders (NVAZ) uitgegeven online tijdschrift – – 2010-2012 lid hoofdredactie van ‘Stroom’, het kwartaaltijdschrift van Antroposana, de landelijke patiëntenvereniging voor antroposofische gezondheidszorg – – 1995-2006 redacteur van het ‘Tijdschrift voor Antroposofische Geneeskunst’ – – 1989-2001 redacteur van ‘de Sampo’, het tijdschrift voor heilpedagogie en sociaaltherapie, uitgegeven door het Heilpedagogisch Verbond

Mijn Facebookpagina

Translate

Volgers

Totaal aantal pageviews vanaf juni 2009

Populairste berichten van de afgelopen maand

Blogarchief

Verwante en aan te raden blogs en websites

Zoeken in deze weblog

Laatste reacties

Get this Recent Comments Widget
End of code