Bedoeld is: antroposofie in de media. Maar ook: in de persbak van de wijngaard, met voeten getreden. Want antroposofie verwacht uitgewrongen te worden om tot haar werkelijke vrucht door te dringen. Deze weblog proeft de in de media verschijnende antroposofie op haar, veelal heerlijke, smaak, maar laat problemen en controverses niet onbesproken.

vrijdag 23 november 2012

Seculier


De uitkomst van de verkiezing tot ‘Duurzaamste merk van Nederland’? (Zie ook ‘Beton’ van precies een week geleden.) Ik maak weer gebruik van het Biojournaal, dat eergisteren schreef ‘“Winnen van publieksprijs geeft toch aan dat je op de goede weg bent”. EkoPlaza winnaar verkiezing “Duurzaamste merk van Nederland 2012”’:
‘EkoPlaza is winnaar geworden van de verkiezing “Duurzaamste merk van Nederland”. Dit is dinsdag 20 november bekendgemaakt tijdens een feestelijke afsluiting van het Nationaal Sustainability Congres.

Nieuwkomer KRNWTR sleepte de tweede plaats in de wacht. KRNWTR is een relatief jonge organisatie die werkt aan bewustwording rond watergebruik en stimuleert de consumptie van kraanwater in de Horeca en festivals. Op deze manier wil zij een bijdrage leveren aan het verminderen van de afvalberg die flessenwater met zich meebrengt. Oud-gediende Dr. Hauschka eindigde op een mooie derde plaats. Dr. Hauschka maakt al vanaf haar begin in 1967 cosmetica en verzorgingsproducten op antroposofische wijze.

De verkiezing “Duurzaamste merk van Nederland” is een initiatief van Allesduurzaam.nl. Dit jaar werd de competitie voor de derde maal georganiseerd. “Duurzaamste merk van Nederland” is een online stemming onder bezoekers van Allesduurzaam. Stemmers wordt gevraagd een motivatie achter te laten. Opvallend is dat dit op grote schaal en zeer uitgebreid gebeurd. Daarmee biedt deze verkiezing aan deelnemende merken waardevolle informatie en onderscheidt het zich van andere online-enquêtes. Het succes van de verkiezing inspireert Allesduurzaam weer om deze rol van intermediair tussen merken en klanten uitdrukkelijker op zich te nemen. Op deze manier kan een website als Allesduurzaam bijdragen aan het verder ontwikkelen van duurzame producten en diensten.

De prijs, een beeld van kunstenaar Daan de Leeuw, werd overhandigd door Hans Nijnens, directeur van Weleda. Weleda was de winnaar van de eerste twee edities van de prijs. Nijnens refereerde tijdens de uitreiking aan de publiciteit en inspiratie die het winnen van de prijs met zich gebracht. “Het winnen van een publieksprijs geeft toch aan dat je op de goede weg bent”, aldus Nijnens.

In totaal zijn er in een maand tijd 6966 stemmen. Bert Vink, Hoofdredacteur van Allesduurzaam citeerde tijdens de uitreiking een aantal van de motivaties. Volgens Vink valt uit de reacties op te maken dat de consument vooral vertrouwen heeft in, en op zoek is naar merken waarbij duurzaamheid in het DNA van het bedrijf verankerd is. Duurzaamheid is geen marketingtool, geen afdeling of bijzaak. Duurzaamheid komt van binnen en dat wordt door de consument zeer gewaardeerd en herkend. Dat is wat deze verkiezing feilloos heeft aangetoond.’
Op de foto is te zien: ‘Erik Does en Erik-Jan van den Brink namen de award graag in ontvangst.’ Een andere follow-up is dit persbericht van Albert Heijn op 15 november, ‘“Beste appel van Nederland” Dalinco exclusief bij Albert Heijn verkrijgbaar’:
‘Vanaf maandag 19 november is “De beste appel van Nederland”, Dalinco, exclusief verkrijgbaar bij Albert Heijn. “Begin deze maand wonnen we de prijs voor de beste appel, een prijs waar we enorm trots op zijn. En het is natuurlijk helemaal geweldig dat hij straks in de winkels ligt en heel Nederland hem kan kopen”, aldus Harrie van Elzen van de Boomgaard. Aangezien het een jonge appel is en de oogst nog klein is, ligt de appel voor een periode van ongeveer vijf weken in de winkels.

Beste appel van Nederland

1 november jongstleden koos een smaakjury van Nieuwvers.nu met culinair journalist Felix Wilbrink (De Telegraaf), restaurateur Ingrid van Eeghem (de Karpendonkse Hoeve in Eindhoven) en versadviseur Dik Vogelaar (Look at Fresh) uit de inzendingen van zeventien innovatieve, duurzame telers de lekkerste appel. De Dalinco kwam als de absolute winnaar uit de bus. Wilbrink: “Alsof je in de zomer bijt! Hij heeft zoveel smaken, dat hij werkelijk overal lekker bij is. Je wilt er onmiddellijk nog één.” Van Eeghem noemde de winnaar een “gastronomische eyeopener” en gaf aan de appel te willen gebruiken in haar restaurant.

Bij Albert Heijn verkrijgbaar

Direct na de verkiezing kwamen er enorm veel vragen binnen waar en wanneer de appel te koop is. De Dalinco zal vanaf 19 november exclusief verkrijgbaar zijn bij Albert Heijn. De Boomgaard levert al jaren als vaste teler aan Albert Heijn. De appel is ongeveer vijf weken verkrijgbaar, aangezien het nog een jonge appel met een beperkte oogst is. De appel wordt per vier stuks verkocht voor een prijs van 2.50 euro.’
We lazen over deze Dalinco al op 8 november in ‘Appels’. Maar recentelijk, eergisteren namelijk, schreef Foodlog heel verhelderend ‘De Beste Appel van NL: gewoon bij AH’:
‘Harrie van den Elzen leverde al sinds 1998 bekende appelrassen aan Albert Heijn. Toen hij besloot mee te doen aan de NieuweVerse verkiezing van de Beste Appel van Nederland, gaven zijn kinderen hem het zetje: “pa, doe nou de Dalinco”. En zo kwam het.

Harrie leverde zijn biologisch-dynamische appelen – hij is echt een pionier op dat gebied – al langer aan Albert Heijn. Kort nadat hij gewonnen had in de proeverij die NieuwVers van 7-9 ’s ochtends in de Philips Fruittuinen hield, ging de telefoon. Of AH zijn, nog maar kleine, oogst van Dalinco appelen mocht kopen.

Het is al een beetje de omgekeerde wereld.

AH had het lef om een tot nu toe onbekende appel in te kopen. Het is niet “een appel”, maar een Dalinco. En het is niet “een Dalinco”, maar dé Dalinco van Harrie van den Elzen uit het dorp Zeeland, niet ver van Eindhoven in Brabant. Als je hem wilt proeven, moet je niet te lang wachten. De voorraad is namelijk maar beperkt.

Hij ligt vorstelijk middenin het recent door Albert Heijn recent vernieuwde appel- en perenschap waarin iedere appel een sticker heeft die vertelt hoe hij heet en hoe hij smaakt. De Dalinco smaakt... als de beste.

In deze video vertelt Felix Wilbrink – voorzitter van de jury die de Dalinco tot Beste Appel van NL koos – hoe Harrie’s appel smaakt’.
Nog meer middenstandsnieuws bij Estafette. Die schrijft namelijk op zijn nieuwspagina over de ‘Geslaagde oprichtingsbijeenkomst Coöperatie Odin UA’:
‘Ongeveer 100 oprichtende leden kwamen dinsdagavond 13 november naar Cultuur- en Congres-centrum Antropia in Driebergen-Rijssenburg voor de oprichtingsbijeenkomst van de Coöperatie Odin. De bijeenkomst was niet bedoeld als ledenvergadering, maar als een soort doopceremonie. Het programma bestond uit een mix van pianomuziek, sprekers, euritmie en ontmoeting. Na afloop kregen alle aanwezige leden een uniek genummerd boekje “Oorsprong en streven” mee naar huis, als herinnering aan deze startavond (op-richtende leden die niet aanwezig konden zijn, krijgen het boekje nagestuurd).

Wat ons betreft was het een geslaagde avond, die hopelijk een mooie opmaat zal blijken te zijn voor de verdere opbouw van de coöperatie. Klik hier om meer te lezen over onze organisatievorm.’
De link leidt tot deze extra informatie ‘Over Estafette Odin’:
‘Ons bedrijf telt op dit moment ongeveer 300 medewerkers die zich verspreid over het land inzetten voor biologisch-dynamische en biologische kwaliteitsvoeding. Dat doen ze op het distributiecentrum in Geldermalsen, maar ook verspreid over het land in een van de biologische eetwinkels van Estafette. Klik hier om meer over de activiteiten van Estafette Odin BV te lezen.

Estafette Odin BV is een ketenorganisatie van en voor samenwerkende producenten, detail- en groothandel en consumenten in biologisch-dynamische en biologische voeding. De organisatie werkt met een omzetbegroting van circa € 25 miljoen, heeft een gezonde balans en veel ontwikkelingskracht.

De basis voor Estafette Odin BV is in 1983 gelegd met het oprichten van Odin. De uitgangspunten van toen zijn nog steeds actueel:
– een gezonde landbouw met respect en zorg voor de aarde;
– een aanbod van kwalitatief hoogwaardige voeding met respect voor de mens en diens gezondheid;
– een gezonde economische praktijk met respect voor mens, grondstoffen en de aarde.
Deze uitgangspunten komen terug op alle etiketten van Odin-producten met de tekst: Vitale voeding, vruchtbare aarde, vernieuwende economie.

Van commanditaire vennootschap naar coöperatie

Sinds de oprichting in 1983 heeft Odin en later Estafette Odin als commanditaire vennootschap geopereerd. Deze juridische ondernemingsvorm was gekozen omdat wij in deze rechtsvorm het beste ons streven ten behoeve van dit ideaal konden realiseren vanuit de impuls voor sociale driegeleding en vernieuwing van het economisch leven. We hebben al die jaren gewerkt aan een nieuwe verhouding tussen dienstbaar ondernemerschap enerzijds en persoonlijk commercieel gewin. Onder andere door af te zien van persoonlijke aanspraken op het bedrijfskapitaal en dit kapitaal te neutraliseren. Dit laatste is gerealiseerd door het bedrijfsvermogen onder te brengen in een stichting.

Gezien de groei en ontwikkeling van het bedrijf in de laatste jaren, maar ook vanwege de toenemende bewustwording onder consumenten en de urgente maatschappelijke noodzaak om nieuwe associatieve samenwerkingsvormen in de economie steeds meer concreet in de praktijk te brengen, is met het oog op de toekomst in 2012 onze ondernemingsvorm aangepast. De stichting waarin het bedrijfsvermogen was ondergebracht, heeft zich omgevormd in een coöperatie. Coöperatie Odin is nu de enig aandeelhouder van Estafette Odin BV, waarin de 18 Estafettewinkels en de Odin-groothandel te Geldermalsen zijn ondergebracht. Met de oprichting van Coöperatie Odin verenigen zich mensen die willen samenwerken om de voedselvoorziening en voedselproductie langs gezonde weg tot stand te laten komen: ondernemers, kapitaalverschaffers, consumenten, medewerkers, leveranciers, producenten, belanghebbenden en anderen die zich betrokken voelen.

De directie van Estafette Odin BV wordt gevormd door Theo Boon, Ben Gevonden, Frank Niemeijer en Koos Bakker.’
Met het vele ‘wij’ en ‘ons’ in de tekst lijkt het bijna wel een familieonderneming. Misschien is dat ook wel zo, met een hoog ‘ons kent ons’-gehalte. Nu ook als follow-up Duitstalig middenstandsnieuws, zeker nadat ik er op 12 november in ‘Slavernij’ aandacht aan besteedde. De nieuwsvoorziening wordt opnieuw verzorgd door Biojournaal, die gisteren liet weten ‘Alnatura-directeur Rehn wil niet verkopen aan Migros’:
‘Alnatura heeft onlangs in samenwerking met Migros haar eerste biologische supermarkt geopend in Zwitserland. Götz Rehn, oprichter en directeur van Alnatura, gaf donderdag 8 november tijdens een persconferentie in Frankfurt aan dat hij de keten “in welke vorm dan ook” niet zal verkopen aan Migros.

Eind augustus is in Zurich-Hongg de eerste winkel in Zwitserland geopend. Migros is franchisepartner. Daarop kwamen journalisten met de vraag of er ooit een volledige overname in zit. Rehn was daar duidelijk over: “Ik heb mijn bedrijf niet opgericht om het te verkopen.”

Hij kondigde ook aan dat Alnatura in het fiscale jaar 2012/2013 tien nieuwe supermarkten zal heropenen en dat er 20 verbouwd gaan worden.

Bron: Immobilien Zeitung’
Als we ons nu weer op de Duitstalige markt gaan richten, heb ik nog het een en ander voor u. Op 21 september voerde ik voor het laatst Jostein Saether hier ten tonele, in ‘Lotusbloemen’. Hij is stug doorgegaan met publiceren in het Noors, Engels en Duits. Gisteren verscheen van hem ‘Säkulare Anthroposophie’. Vandaag ook in de Engelse versie, ‘Secular anthroposophy’, maar wij houden het maar gewoon bij het Duits:
‘Anthroposophie im Jahre 1912 und in 2012 – handelt es sich um die gleiche Angelegenheit?

Wieder zu Hause in meinem freiwilligen deutschen Exil, lese ich, was einige sogenannte Anthroposophen über sich selbst, über die “Anthroposophie” und über ihre Entwicklung im vergangenen Jahrhundert schreiben. Denn es ist genau vor einem Jahrhundert, dass Rudolf Steiner mit einer “dekadent” entwickelten Theosophischen Gesellschaft brach, und eine anthroposophische Gesellschaft gründete auf internationaler Ebene in der deutschen Stadt Köln. Der Begriff “dekadent” ist ganz ernst gemeint und tritt vor kurzem auf in einem Artikel geschrieben von Hartwig Schiller, Generalsekretär der deutschen Landesgesellschaft der Anthroposophischen Gesellschaft. Er schreibt:
“In den letzten Dezembertagen des Jahres 1912 vollzog Rudolf Steiner nicht bloß eine Vereinsgründung mit revidierten inhaltlichen Zielen, die sich aus der dekadenten Entwicklung der Theosophischen Gesellschaft ergab. Es handelte sich weder um eine lokale Gründung noch eine regionale Organisation. Es ging um die Gründung der ersten, einzigen und weltweit wirksamen Anthroposophischen Gesellschaft, an der zahlreiche Vertreter vieler Nationen teilhatten. Rudolf Steiner vollzog den Schritt einer geistigen in das konkrete Leben hineinwirkenden Begründung mit den Vorträgen über «die Bhagavad Gita und die Paulusbriefe».”
Schiller ist überrascht, wie wenig “Bewusstsein für diesen historischen Vollzug entwickelt worden ist” unter Anthroposophen heute. Einige glauben, dass eine Ortsgruppe gegründet wurde, andere vermuten der Errichtung einer deutschen Landesgesellschaft. Die meisten glauben jedoch, dass die Weihnachtstagung in 1923-24 der Beginn der Anthroposophischen Gesellschaft wäre. Schiller stellt fest, dass diese Ansicht einen tragischen “Irrtum” sei, und fügt hinzu, dass mit dieser Fehlinterpretation die Mitglieder der Anthroposophischen Gesellschaft eine wichtige Referenz verlieren in Bezug auf ihre eigene Geschichte, um Hindernisse aus dem Weg zu “Selbsterkenntnis und Selbstgestaltung” zu räumen.Schiller entwickelt dann in der ersten von drei geplanten Feature-Artikeln im monatlichen Mitteilungsblatt der deutschen Landesgesellschaft seine Perspektive auf die Anthroposophische Gesellschaft und ihre Chancen für Gemeinschaftsbildung heute und in den kommenden Jahren vor dem Hintergrund einer multitausendjährige Geschichte der geistigen Impulse, die Steiner in den oben erwähnten Vorträgen vorstellt. Ich werde nicht Schillers große Hoffnungen hier wiederholen. Steiners erwähnte Vorträge stehen auch online zur Verfügung.

Im Internet habe ich außerdem eine lesbare Darstellung in schwedischer Sprache gefunden, wo Steiners Beziehung zur Theosophischen Gesellschaft und die Ereignisse von 1912 behandelt werden. Es ist von Henning E. Sandström geschrieben, der auch ein Buch über das Menschenbild der Quäker veröffentlicht hat. Seine Studie über Steiners Christologie trägt den Titel Skapande Logos: en introduktion till Rudolf Steiners kristologi. Die Schrift, die 130 Seiten hat, wurde im Jahr 2007 in der Arbeitsrapportserie einer Hochschule in Ost-Norwegen – Høgskolen i Østfold – veröffentlicht. Wenn Schiller Sandström gelesen hätte, würde er entdeckt haben, dass die Gesellschaft, die in Köln gegründet wurde, nicht einen offiziellen Status bekam, sondern erst später im selben Jahr in Berlin konstituiert wurde! Sandström hat diese Information vom renommierten Autor Christoph Lindenberg in seiner umfassenden Steiner-Biographie erhalten. Es ist zu erwarten, dass traditionsbewusste Anthroposophen weiterhin verschiedene Arten von hundertjährigen Jubiläen bis mindestens 2025 feiern werden, da es dann hundert Jahre seit Steiners Tod verlaufen sein wird. Jedes kommende Jahr wird es also gute Aussichten geben, sich mit “anthroposophischen” Lorbeeren zu bekränzen, denn Steiner war sehr unternehmungslustig in den Jahren, die auf 1912 folgten. Im jetzigen Jahr ist hundert Jahre gegangen, seitdem die Eurythmie entstand, und im vergangenen Jahr war es 150 Jahre seit Steiners Geburt, der übrigens ein umstrittenes Thema geblieben gewesen ist, weil bestimmte Zweideutigkeiten seines Geburtsdatums vorhanden waren.

Ich auch denke, dass ein genaues Verständnis von sogenannten historischen Entwicklungsschritten – also die tatsächlichen Handlungen von Individuen und Gruppen, die “guten” und “bösen” Veränderungen bewirken – zu Selbstverständnis und zu Unterstützung des Selbsterkenntnis beiträgt. Deshalb haben wir Archäologen, Historiker und andere Wissenschaftler, die verschiedene Bereiche der Evolution und der Geschichte erkundigen wollen. Im sogenannter anthroposophischen Selbstverständnis ist auch eine historische Genauigkeit der Details und der Perspektive auf die großen Linien nötig. Hartwig Schillers Beitrag ist hier sicherlich für viele “Anthroposophen” wichtig, aber die Frage ist: Können solche zusammenfassende Wiederholungen möglicherweise zu hoch anpeilen und das Ziel verfehlen, wenn ihre Autoren nicht auf Übertreibungen und Verallgemeinerungen verzichten können, oder etwas Wichtiges nicht erwähnen? Wie können wir uns auf die “Quintessenz der Anthroposophie” in einem bestimmten historischen Moment ansteuern?

In Bezug auf Steiner und die Schaffung seiner Anthroposophie wurde es bisher sehr stark auf seine Bemühungen als Individuum geschaut und weniger auf seine Beziehungen zu anderen Menschen, und welche Auswirkungen sie auf die Entstehung des “Anthroposophischen Projekts” hatten. Als ein Beispiel dafür, könnte ich Bücher erwähnen des russischen Schriftstellers Sergei Prokofieff, der Vorstandsmitglied am Goetheanum ist. Zuerst die Bücher von J. Emanuel Zeylmans van Emmichoven und Peter Selg mit biografischen Analysen anhand zahlreicher Dokumente und erhaltenem Korrespondenz haben das historische Material für “anthroposophische Selbstbefähigung” erweitert. Steiner hatte an seiner Seite viele Frauen als Mitarbeiterinnen in dem Projekt, seine Anthroposophie in die Welt zu bringen. In Köln nahm Mathilde Scholl (1868-1941) auf eine verantwortungsbewusste Weise teil, um den Weg für den Übergang von Theosophie zu Anthroposophie zu ebnen.

Hundert Jahre später ist unter anderem die junge Franziska Bücklers verantwortlich für eine Veranstaltung im September dieses Jahres gewesen, wo über 20 anthroposophische Zweige dazu beitrugen, dieses hundertjährige Jubiläum zu feiern.  “Jetzt in 2012 wurde rückbesonnen, geprüft und neu impulsiert”, schreibt Bücklers auf einem Bericht in der erwähnten Mitteilungen der deutschen Landesgesellschaft vom November. Zusammen mit anderen “Anthroposophen” im bevölkerungsreichsten Bundesland in Deutschland, Nordrhein-Westfalen, wollte sie gerade die unverzichtbare Stellung der Zweige in der Anthroposophischen Gesellschaft profilieren. Die Zweige und Arbeitsgruppen machen ein Comeback und schaffen “ein gesunder Blutkreislauf, welcher auf den Gesamtorganismus belebend wirkt”, schreibt sie und setzt fort: “Anthroposophie braucht als eine Inkarnationsbedingung einen Leben sprühenden Leib.” Wenn die Mitglieder der Anthroposophischen Gesellschaft, die gleichzeitig eventuell auch Mitglieder der Freien Hochschule für Geisteswissenschaft sind, sich nach innen und nach außen präsentieren, tun sie dies oft im Zusammenhang mit dem Ideal, im Namen der guten Sache zu wirken. Ein kurzer Blick auf die verschiedenen Internet-Portale kann insofern einen interessanten Überblick solcher Selbstbilder geben, die manchmal nah an einem “schmeichelhaften Porträt” kommen – in Norwegen reden wir hier von Glanzbild, glansbilde. Die Anthroposophische Gesellschaft in Norwegen beschreibt sich selbst wie folgt:
“Die Anthroposophische Gesellschaft ist ein Treffpunkt für Menschen, die den Dialog und die Gemeinschaft mit anderen suchen, die sich mit Anthroposophie über Berufs- und Lebenssituationen hinaus beschäftigen. Durch Studienarbeit,Vorträge, Seminare und andere Aktivitäten, gibt die Wirksamkeit der Gesellschaft die Gelegenheit dazu, die Anthroposophie kennen zu lernen.”
Ich bekomme hier den Eindruck, dass es angenommen wird, dass “die Anthroposophie” ein äußerer Faktor ist, der existiert, und deshalb untersucht und diskutiert werden kann. In diesem ersten ihrer Präsentationsseiten ist Rudolf Steiner als Urheber “der Anthroposophie” nicht erwähnt. Ist das nicht eine Vernachlässigung seines definitiven Wunsches, mit ihr als “Namensträger” immer verbunden zu bleiben? Auf der Website der schwedischen Landesgesellschaften ist die Wahl der Worte, um ihre Offenheit “für alle, die Anthroposophie, kennen lernen wollen” zu beschreiben, mit der norwegischen Präsentation fast identisch. Auch hier wird am Anfang keinen Bezug zu Rudolf Steiner gemacht. Auf der Website der dänischen Gesellschaft finde ich die folgende Angabe:
“Anthroposophie ist eine wissenschaftliche und künstlerische Bewegung, die auf eine bestimmte Einsicht baut: Dass der Mensch in seinem innersten Wesen ein Geistwesen sei, und, dass das er in seiner Ganzheit von Leib, Seele und Geist besteht.”
Die Dänen sind allerdings bedachtsam darauf, gleich auf Rudolf Steiner als “der Gründer der Anthroposophie” hinzuweisen. Ihre Aussage, dass “ein Bewusstsein von übersinnlichen Realitäten das Verständnis für die durch die Sinne erfassbare Wirklichkeit erweitern kann” und dadurch den einzelnen Menschen stärken und das Kulturleben befruchten kann – es wird z. B. auf die dänischen Waldorfschulen und die biodynamische Landwirtschaft hingewiesen –, definiert nicht, zu wessen Bewusstsein es hingezeigt wird. Die gewöhnliche Auffassung in der anthroposophischen Szene ist, dass man “Bewusstsein” von den geistigen Zusammenhängen hat, wenn man das Werk von Steiner gelesen oder studiert hat. Dass Steiner ein erweitertes Bewusstsein über diese Dinge besaß, und aus ihr seine Anthroposophie schuf, wird leicht damit zusammengemischt, dass es für einen selbst genügen würde, von seinem Bewusstsein darüber zu wissen, damit die selbsterarbeitete “Studie-Anthroposophie” das Leben befruchten und zu neuer kultureller Wirksamkeit beitragen könne. Auf den erwähnten nordischen Websites wird auf das Goetheanum und die Allgemeine Anthroposophische Gesellschaft, die auf Rudolf Steiner zurückgeht, hingewiesen. Auf ihre Seiten finde ich unter der Rubrik Allgemeine Anthroposophische Gesellschaft eine Darstellung, wo er anfangs auch nicht erwähnt wird:
“Die Allgemeine Anthroposophische Gesellschaft verbindet heute viele hundert Gruppen, Zweige und Ländergesellschaften. Sie werden von spirituell interessierten und engagierten Menschen in 78 Ländern auf allen Kontinenten gebildet. Anthroposophie versteht sich als Wissenschaft des Geistes, in der Anthroposophischen Gesellschaft geht es um das Leben, die Fragen und Vorhaben ihrer Mitglieder.”
Auf der Unterrubrik Anthroposophie finde ich eine Beschreibung davon, was die Sprecher des Goetheanum ansehen, dass Anthroposophie sei:
“Mit dem 21. Jahrhundert haben Religion und kulturelle Tradition ihre Aufgabe, dem Leben Sinn und Orientierung zu verleihen, an den einzelnen Menschen übergeben. Wir Menschen sind damit in vollem Umfang unserer Existenz bei uns selbst angekommen. Die Grösse und Herausforderung unserer Zeit besteht darin, dass nun jeder Mensch vor der Aufgabe steht, sich selbst Leitlinien für sein Handeln und Denken zu geben, will er sich in den Angeboten der materiellen Welt nicht verlieren. 
Dabei bricht häufig das Bedürfnis auf, ein bewusstes Verhältnis zur geistigen Welt zu gewinnen. Eine Erkenntnisart zu entwickeln, durch die die Wirklichkeit einer geistigen Welt konkreter erfahren werden kann und die in ihrer inneren Gediegenheit der Naturwissenschaft verwandt ist – das war die Lebensleistung Rudolf Steiners. Diese Anthroposophie (Bewusstsein des Menschentums) kann nicht nur dem einzelnen Menschen Orientierung geben, sondern bringt Impulse für alle Gebiete der Kultur. Sie hat vielen bedeutenden Persönlichkeiten ermöglicht, ihren Kulturleistungen und Ideen neue Horizonte zu eröffnen. Die aus der Anthroposophie hervorgehenden Leistungen auf den Gebieten von Pädagogik, Medizin, Landbau und Architektur finden weltweite Beachtung. Dies gilt vor allem seit dem letzten Drittel des 20. Jahrhunderts, als spirituelles Gedankengut in der Öffentlichkeit zusehends zur Selbstverständlichkeit wurde. Die über 10.000 anthroposophischen Einrichtungen wie Kliniken, Schulen, Höfe und Heime finden in allen Erdteilen Anerkennung. Kulturinitiativen in sozialen Brennpunkten wie Südafrika, Südamerika oder im Mittleren Osten entstehen, und die Verleihung des alternativen Nobelpreises an zwei anthroposophische Kulturträger zollte dieser Tatsache unerwarteten Respekt. Die Anthroposophische Gesellschaft bietet weltweit Raum und Gelegenheit für spirituelle Entwicklung, künstlerische Entfaltung und zivilgesellschaftliches Engagement.”
Dies sind großartige Worte, die hundert Jahre anthroposophischer Geschichte zu komprimieren versuchen. Steiner betonte immer wieder, dass Anthroposophie sich nur durch Wahrhaftigkeit zeigen könne. Erst wenn wir uns damit gewöhnen, uns zu den Tatsachen der physischen Welt, und was sie von Wahrheit aufweist, zu verhalten, können wir einen Zugang zu den Wahrheiten der geistigen Welt bekommen. Weil wir dort nur ein Verhältnis zur Wahrheit bekommen, falls wir einen angeeigneten Usus gegenüber derselben mitbringen. (GA 220). Keine menschlichen Verhältnisse lassen sich hervorbringen, ohne dass es Ehrlichkeit statt Lügenhaftigkeit bis ins Innerste herrscht. Und Wahrheit muss unter Menschen in allen Situationen herrschen (GA 192). Gibt es etwas Unwahres in der oben zitierten Beschreibung des Goetheanum von Anthroposophie? Lass mich nur den ersten Satz nochmal hervorheben: “Mit dem 21. Jahrhundert haben Religion und kulturelle Tradition ihre Aufgabe, dem Leben Sinn und Orientierung zu verleihen, an den einzelnen Menschen übergeben.”

Es steht geschrieben, dass “Religion und kulturelle Tradition” etwas “übergeben” haben. Ich lasse es gehen, dass einzelne Leser möglichenfalls mir vorhalten werden, dass ich Haarspalterei betreibe: Wenn ich auf die ganze Welt schaue, Bücher über das erste Jahrzehnt dieses Jahrhunderts lese, im Gespräch mit Menschen über ihre Situation und Erfahrungen in diesem Zeitraum stehe und die neuesten Nachrichten über die kriegerischen Auseinandersetzungen zum Beispiel im Nahen Osten berücksichtige, stelle ich mir die Frage: Ist dieser Satz wirklich wahr? Hat Religion im Allgemeinen tatsächlich für einzelne Individuen ihre Aufgabe übergegeben, das Leben Sinn und Richtung zu verleihen? Welche Religion ist hier gemeint? Das Christentum? Die Auffassung desselben der katholischen Kirche? Des Papstes? Ist auch der Islam gemeint? Die Auffassung des Hamas von ihm? Und was ist mit dem Kampf von al-Qaida für die islamische Tradition? Was ist mit der Sufi-Tradition? Hat kulturellen Traditionen faktisch ihre Aufgabe, das Leben Sinn und Richtung zu verleihen, irgendeinem einzelnen Menschen übergeben? Welche Traditionen sind gemeint? Auf welche Traditionen wird es bezogen? Ist es nicht vielmehr so, dass Religion, kulturelle Traditionen und unzeitgemäßem Denken oft verhindert haben und religiöse Befürworter vielerorts noch mit ihren Grundsätzen und sogar mit gewaltsamen Mitteln gegen Individuen, die ihre individuelle Beziehung zum Geistigen entwickeln wollen, losgehen? Denken wir an die Auseinandersetzungen über Die satanischen Verse von Salman Rushdie und das Todesurteil (Fatwa), das über ihm im Jahr 1989 verhängt wurde!

Ist dieser Satz des Goetheanum möglicherweise ein Euphemismus für die sogenannte Säkularisierung, die sich im 20.Jahrhundert dramatisch beschleunigt hat? Und die heute eine notwendige Voraussetzung dafür ist, dass der Einzelne, sich spirituell zu orientieren, beginnen kann, ohne Rückgriff auf traditionelle religiöse Autoritäten zu nehmen. Säkularismus bedeutet den Prozess, der in Europa im 17. Jahrhundert anfing, wo die Rolle der Religion in einer Gesellschaft mehr und mehr reduziert wurde. Historisch gesehen, bedeutete dies, dass Eigentum, Macht, Aufgaben oder Autorität der religiösen Institutionen durch konfessionell unabhängige Institutionen übernommen wurden. Auf Norwegisch wird auch Verweltlichung (verdsliggjøring) dafür verwendet. Seit den 1920er Jahren wird der Begriff Säkularisierung für die Befreiung des individuellen, des kulturellen und des sozialen Lebens von religiösen Autoritäten und Normen benutzt. Falls die Vertreter des Goetheanum dies denken, und dass Anthroposophie hier als eine Alternative aufkommen könnte, warum schreiben sie es denn nicht?

Mit Anthroposophie verstand Rudolf Steiner eine wissenschaftliche Untersuchung der geistigen Welt, dass in seinem Betrachtungsweise die Einseitigkeiten sowohl in der reinen Naturerkenntnis und in der ordinären Mystik durchschaut, bevor sie einen Versuch vornehmt, in die geistige Welt einzudringen, während sie die aktiven Kräfte der Seele entwickelt, die die Möglichkeit eines solchen Eindringens erlaubt, und die im normalen Bewusstsein und im normalen Wissenschaft nicht existieren (GA 35). Auf der Website des Goetheanum ist diese Aussage von Steiner als Zitat wiedergegeben, ohne Bezugnahme darauf, ob eine solche Aktivierung der Seelenkräfte bei einzelnen Menschen in den vergangenen hundert Jahren aufgetreten sind, oder, wie sie aufgetreten sein würden. Wieder erscheint es meines Erachtens, als ob es ausreichend sein würde, dass Steiner allein diese Aktivierung seiner Seele ausbildete. Werden alle, die diesen historischen Schritt bei ihm studieren, und die sich “Anthroposophen” nennen, mit in einer Rückspülung hineingenommen, die so beträchtlich ist, dass sie als Wiederbelebung des kulturellen und geistigen Lebens für immer funktioniere?

Es ist nichts gegen die Genialität und die Einzigartigkeit Steiners bei der Gestaltung seines historisch überlegenen Werks einzuwenden. Ganz im Gegenteil. Seine Rolle als der erste Erzeuger der Anthroposophie war und bleibt einzigartig.Natürlich war Steiner ein Genie in vielen Bereichen. Dessen ungeachtet war er ein Mensch, der Schwächen und Beschränkungen hatte, die in seinem karmischen d. h. schicksalsbezogene Geschichte begründet waren. Wir wissen etwas über sie, wenn wir dem anvertrauen würden, was er selbst dazu angedeutet hat, was auch seine Nachfolger und Deuter aufgezeigt und in vorhandener Literatur zugänglich gemacht haben.

Mein Punkt ist, dass Steiners Anthroposophie der Beginn einer Anthroposophie-Entwicklung war, dass wir zu erwarten haben, dass sie in den kommenden Jahrhunderten und Jahrtausenden fortsetzen würde. Ähnlich wie die Philosophie entstand vor dem Hintergrund eines klassischen Hellsehen, die vorher existierte, aber dann allmählich verschwand, so entstand Steiners anthroposophische Geistesforschung vor dem Hintergrund der modernen Philosophie und der Wissenschaft.

So wie der Anthroposophie-Begriff nach Steiners Tod traditionell verwendet worden ist, bezeichnet sie größtenteils eine säkulare Anthroposophie, die entstanden ist. Auf der einen Seite wünschen sich viele, die sich mit Steiners Werk befassen, sich vom einen und dem anderen in seinem Wortlaut und in den inhaltlichen Dingen zu befreien, die sie jetzt als unzeitgemäß erleben. Gleichzeitig bleiben viele an seinen Arbeitsmethoden und Empfehlungen hängen, die einer konkreten Zeitsituation mit spezifischen Menschen betrafen. Es wird von repräsentativer Seite in der Anthroposophischen Gesellschaft erklärt, dass sie bis zum heutigen Tag noch die volle Gültigkeit haben würden. In diesem Spagat zwischen Befreiung und Retention, scheint es, als wenn es vergessen wird, dass nur ein Individuum selbst Anthroposophie hervorbringen kann. Und wenn Anthroposophie in Gemeinschaft entstehen soll, muss man sich so auf einander einstellen, dass die Kraft der Einzelseele für eine spirituelle Ebene freigesetzt wird. Ob in den anthroposophischen Zweigen dies geschehen ist und geschieht, bleibt durch verfügbare Reports zu prüfen, wenn solche vorhanden sind, oder durch Austausch mit lebenden Mitgliedern.

Anthroposophie kennzeichnet also für mich Steiners Eintritt in einem allgemeinen Hellsehen-Bewusstseins, das in der Zukunft stetig wachsen wird, wenn andere fähig werden, ihre Seelen zu aktivieren, so dass etwas Geistiges individuell bewusst wird. Diejenigen, die diese Betrachtungsweise nicht akzeptieren, tarnen einen grundlegenden Aspekt von Steiners Präzisierungen dessen, was Anthroposophie besagt. Im Grunde sollten wir zunächst über Anthroposophie in bestimmter Form sprechen, wenn es mehrere Anthroposophien als die eine gäben, die Steiner als der erste brachte. Seine Anthroposophie, die in der Tat die einzige ist, die wir so weit in dieser Fülle kennen, ist und bleibt seine und muss mit seinem Namen geknüpft bleiben, so wie er es mit Nachdruck wollte. Vermutlich und hoffentlich wird diese erste Anthroposophie noch lange weiter zu einer Menge neuer Ideen und Projekte begeistern – etwas, was wir heute in vielen Ländern außerhalb Europas sehen. Aber “die Anthroposophie” als Ideensammlung wird immer weniger in der Lage sein, einzelne Menschen zu begeistern, wenn nicht mehr und mehr Menschen kommen, die Anthroposophie mit individuellem Stempel auf der Grundlage eines neuen spirituellen Bewusstseins und einer neuen Geistesforschung entwickeln. Eine wesentliche Aufgabe für solche aktiv, spirituell forschenden Anthroposophen wäre dann, zu bestätigen oder Einwände geben zu Dingen, die Steiner hervorbrachte, und die in der Öffentlichkeit oft verspottet werden, weil nicht erkannt wird, in welchem geistigen Umfeld sie entwickelt wurden. Hier genügt es, die biologisch-dynamischen Präparate zu nennen, die ständig von Kritikern als etwas, was eine Torheit sei, vermerkt werden.’
Nog kritischer toont zich Ansgar Martins. Op 31 oktober liet ik hem al ‘Knallen’. Nu heeft Michael Eggert gisteravond een recensie gepubliceerd van het daarin genoemde boek, onder de volumineuze titel ‘Abschied von Kreuzfahrtschiff Anthroposophie. Zu Ansgar Martins “Rassismus und Geschichtsmetaphysik. Esoterischer Darwinismus und Freiheitsphilosophie bei Rudolf Steiner”’:
‘Auf hoher See

Der viel zu früh verstorbene amerikanische Romancier David Foster Wallace hat in “Schrecklich amüsant – aber in Zukunft ohne mich” seine persönlichen Schrecken auf einer eine Woche währenden Luxuskreuzfahrt in der Karibik beschrieben. Er ist als Stranger in a strange land inmitten einer Gesellschaft auf hoher See gelandet, der er nicht entfliehen, deren Verhaltenskodex er aus Unkenntnis, Verweigerung und Verstörtheit er aber auch nicht entsprechen kann. Das beginnt beim Ententanz-Kurs für 500 erwachsene Männer und endet keinesfalls bei eleganten Dinners. Eigentlich ist schon die Grundfrage, warum er sich freiwillig auf eine solche Unternehmung einlassen hat, nicht einsichtig, wenn jeder ihm erklärt, diese Zeit an Bord werde benötigt als “wohlverdiente und längst überfällige Belohnung für irgendwelche Belastungen der vergangenen Wochen/Monate/Jahre oder aber als letzte Chance zum Aufladen irgendwelcher psychovegetativer Batterien oder gar beides zusammen.” (S. 45)

Während Wallaces Buch zu einem urkomischen Bericht zwischen inkompatiblen Lebensentwürfen wird, positioniert sich Ansgar Martins – durchaus ernsthaft und ironiefrei, aber auch als Stranger in a strange land – als Betrachter einer Anthroposophischen Gesellschaft, die ihren Kapitän Rudolf Steiner auch 100 Jahre nach dessen Wirken als sakrosankt und unfehlbar ansehen möchte, ungeachtet der zahllosen, Jahrzehnte andauernden Diskussionen etwa über dessen rassistische Bemerkungen. Martins geht das Kreuzfahrtschiff einmal der Länge nach ab – entlang der Entwicklungs- und Deutungsphasen ihres Kapitäns – und entfaltet dabei seine These, dass die “gewissen Stellen” im Werk Steiners keine einzelnen populistischen Entgleisungen gewesen sein können, sondern mit einer sich wandelnden, aber doch zentralen Teleologie im Werk Steiners zusammen hängen – der Weiter- und Höherentwicklung des Individuums im Sinne eines “esoterischen Darwinismus”.

Der deutsche sittliche Hochsinn

Martins berichtet zunächst den Forschungsstand in Bezug auf rassentheoretische Aussagen Rudolf Steiners, d.h. Rassismus “aufgrund der Abwertung von Rassen und Völkern und der Überhöhung der weißen Rasse, namentlich der Deutschen”. Dabei spielen der hier zitierte Zander und der amerikanische Historiker Staudenmaier eine zentrale Rolle. Auch Staudenmaier vereinfacht die Rolle der Rezeption Steiners im Nationalsozialismus nicht- es habe sowohl “folgenschwere Feindschaft”, “Distanz und Resonanz” gegeben “und eine vereinfachende Deutung verkennt leicht die Spannungen zwischen beiden Polen”.
Ähnlich differenziert geht Martins in seinem Buch vor.

So greift er auf die Biografie Steiners zurück, vor allem auf “seine intellektuelle Sozialisation im Vielvölkerstaat Habsburg” (S. 22). Während des Studiums bezeichnete sich Steiner in seinem Selbstbild selbst als Teil “der deutsch-nationalen Bewegung” und sah für die Deutschen eine “‘geistige’ Aufgabe und ‘Kulturmission’” (GA 30, 1884, Martins S. 24).

Als Redakteur der Deutschen Wochenschrift (1888) häufte Steiner “offenherzig Stereotyp um Stereotyp” (S. 25) an und schrieb vom Deutschen als “von sittlichem Hochsinn” durchtränkt, während er den Franzosen mit ihrer “Frivolität” und “Liberalität” nichts als “klügelnde(n) Verstand” unterstellte. In einer Rezension entglitten Steiner trotz seiner Ablehnung des Antisemitismus und jedes “Rassenkampfes” dennoch Äußerungen wie die, “Das Judentum als solches” habe “keine Berechtigung innerhalb des modernen Völkerlebens”. (S. 28) Die peinlichen Belehrungen des jüdischen Hausherrn Ladislaus Spechts durch den jungen Steiner, der im Haus ein und aus ging, hat Steiner in seiner Autobiografie ganz unbefangen wiedergegeben: “Aber es war bei dem Hausherrn, dem ich sehr zugetan war, eine gewisse Empfindlichkeit vorhanden gegen alle Äußerungen, die von einem Nicht-Juden über Juden getan wurden (S. 29)”. Was nur zu verständlich war.

Der unbedingte Individualist

In seiner Weimarer Zeit wandelte sich Steiner zwischenzeitlich zum “atheistischen Anarchisten”, beschäftigte sich mit Haeckel und Nietzsche und begann, seine “Philosophie der Freiheit” zu konzipieren. Darin bejahte er einerseits die Möglichkeit eines “unbedingten Individualismus”, sah den Menschen andererseits auch als ein Gattungswesen mit “Charaktereigentümlichkeiten der Gemeinschaft”. Steiners Haltung ist nach Martins Meinung demnach ambivalent: “Tatsächlich postulierte Steiner (...) die Koexistenz beider Kategorien” (S. 32 ff), nämlich einer biologistisch determinierten und einer individualistischen, die sich aus rassischen und nationalen Festlegungen befreit.

In der Folge geht Martins auf die Entwicklung der Theosophischen Gesellschaft und auf den Begriff der Esoterik im allgemeinen ein, vor allem aber auf Blavatsky. Denn hier wurden seit 1875 ideologische Bausteine formuliert, die auch zur Lehre von den “Wurzelrassen” führten: “Die Wurzelrassenlehre stellte letztlich Ernst Haeckels Sozialdarwinismus “vom Kopf auf die Füße” (...) – nicht das “Höhere” entwickelte sich aus dem “Niedrigen”, sondern das “Niedrige” entstehe als Degeneration einstmals höherentwickelter “Rassen”“ (S. 45). Blavatsky hatte keinerlei Probleme, daraus eine Rechtfertigung für den “Dezimierungsvorgang” abzuleiten “unter jenen Rassen, deren Zeit um ist”. Sie rechtfertigte damit vor allem die Exzesse der damaligen Kolonialisten.

Der Theosoph

Nach der Jahrhundertwende fand Steiners viel diskutierte Wendung zu den Theosophen statt. Steiner übernahm die theosophische Wurzelrassenlehre teilweise und inkongruent. Er verwendete den Rassebegriff in der Folge mal mehr biologistisch, mal eher im Sinne von Kulturepochen. Er konzipierte die Lehre Blavatskys im Sinne von Fortschreibungen um, was Martins in Details ausführt. Vor allem verknüpft er den Reinkarnationsgedanken mit der Wurzelrassenlehre in dem Sinne, dass der Mensch “so alle Stufen menschheitlicher Entwicklung durchleben” (Steiner nach Martins, S. 55) könne.

In den folgenden Jahren, in denen Steiner allmählich seine kosmologische “Geheimwissenschaft” ausarbeitete, hat sich an dem Gedanken einer Befreiung von determinierenden rassischen, sprachlichen und nationalen Eigenschaften durch einen individuellen Entwicklungsprozess im Sinne einer esoterischen Schulung nichts geändert. Man kann diese Haltung wie Peter Staudenmaier als “Zukunftsvision jenseits der Rassenunterschiede mit einem evolutionären Rassismus verknüpft” (Staudenmaier nach Martins, S. 59) verstehen. Es gibt zu dieser Zeit eine Fülle meist sehr bedenklicher ähnlicher Konstrukte bei anderen Autoren. Ab 1904 kam zu diesem Modell noch Steiners Lehre der Herkunft der Rassen aus der untergegangenen Atlantis hinzu. Die verschiedenen Ur-Rassen lebten nebeneinander, entwicklungsfähige Eliten neben “verkümmerten Menschen” (S. 61). 1905 führte Steiner diese Idee immer weiter aus, wobei er bedauerlicherweise auch die Hautfarbe aus der Wurzelrassenlehre ableitete. In einem Vortrag 1904 rechtfertigte Steiner sogar die indische Kastengesellschaft. Die nach-atlantische Entwicklung lief in Steiners Augen eurozentrisch auf die “germanisch-englische Unterrasse” zu. Im Gegensatz zu den “fortgeschrittenen” ließ Steiner (GA 54, 154) den Begriff der “untergeordneten Rassen” fallen, in denen man “Stufen früheren Menschendaseins” zu erkennen habe. Die kaukasische (weiße) Rasse sei diejenige, die zur Ausbildung “des logischen Denkens” befähigt sei, während insbesondere Indianer, “Neger” und Malaien zurück blieben. Zwar betonte Steiner, dass man aufgrund der wiederholten Erdenleben diese Phasen durchlaufen würde (“wie nicht der eine verurteilt ist, bloß in einer primitiven Rasse zu leben.” Steiner nach Martins, S. 73), was aber an der Diskrimierung an sich natürlich nichts ändert. Ab 1906 begann Steiner, das bisherige Schema der Entwicklung der Rassen zu relativieren; nicht jede der gegenwärtigen und zukünftigen Wurzelrassen sei “eine “Rasse” im “eigentlichen” Sinne” (Martins. S. 77): 
“Die Menschheit wird in der Zukunft in Teile gegliedert sein, die man nicht mehr wird als “Rassen” bezeichnen können” (Steiner nach Martins, S. 77). Aber dennoch entglitten ihm wenig später Äußerungen über die “degenerierten Astralleiber der asiatischen Stämme”, nämlich der Hunnen, die in Mitteleuropa den “Aussatz” hervorgerufen hätten. 1907 beschreibt er Afrikaner, die “kupferroten Indianer” und Asiaten als entwicklungsunfähig” (Martins, S. 79), und belegt sie gleichzeitig mit angeblichen seelischen Eigenschaften. Die esoterische Evolutionslinie läuft eindeutig auf die weiße, mitteleuropäische Bevölkerung zu: “Den Teil der Menschen, der anfängt, das Prinzip des Mannas auszubilden, finden Sie bei der kaukasischen Rasse.” (GA 101, nach Martins, S. 81).

Des weiteren

Ab 1908 rückt Steiner diesen elitär-esoterischen Entwicklungsgedanken wieder in eine andere Richtung und betont nun, er spräche von “Kulturentwicklungsperioden”, das eigentliche Rassische sei überlebt. Trotz aller Relativierung und trotz Einbezug des Reinkarnations- und Entwicklungsgedankens ändert sich an Steiners Stigmatisierung der bis heute in “zurückgebliebenen Rassen” inkarnierten Menschen nichts: “Keine Seele ist an einen zurückgebliebenen Leib gebunden, wenn sie sich nicht selber bindet” (GA 104, 89, nach Martins, S. 86).

In der Vortragsreihe “Die Mission einzelner Volksseelen...” (1910) verknüpft Steiner seine Entwicklungslehre mit Engelshierarchien, bindet aber nun auch planetarische Aspekte ein. 1912 bezeichnet Steiner den Rassentheoretiker Gobineau als “großen, genialen Mann” (Steiner, nach Martins, S. 107). Wiederholt schreibt er Luzifer “die Differenzierung des Menschen in Rassen” (Steiner nach Martins, S. 108) zu. 1914, zu Kriegsbeginn, sieht er den Krieg als Verschwörung gegen den deutschen Geist, den “spirituellen Leitstern Europas” (Martins, S. 112). Um 1916 intensivierte sich Steiners Kontakt zum Verschwörungstheoretiker Karl Heise, der an das Wirken “geheimer okkulter Logen” glaubte, die von Amerika aus “die Weltherrschaft anstrebten” (Martins, S. 114). Heises nach dem Krieg publiziertes und mit einem Vorwort Steiners geadeltes Buch enthielt eindeutig antisemitische Spekulationen. Steiner dagegen unternahm nach dem 1. Weltkrieg wieder eine Kehrtwendung, indem er den Nationalismus verurteilte – als “Opposition gegen das Geistig- Seelische” (Steiner nach Martins, S. 118). 1919 wurden Weltgegenden, geographische Orte, zum Ziel der Inkarnation von Individuen, denn die Seelen richteten sich “nicht mehr nach Rasseneigentümlichkeiten” (Steiner nach Martins, S. 119).

Der Ältere

In den 20ern finden sich einerseits Bemerkungen Steiners über intelligente Blonde und angeblich senile Asiaten, andererseits betonte Steiner gegenüber Hans Büchenbacher, dass es in der anthroposophischen Gesellschaft keinen Antisemitismus gäbe- obwohl Büchenbacher genau das beklagt hatte. Aber 1922, nach alledem, ließ sich Steiner dennoch in haarsträubender Weise über “Neger” aus (“wie überhaupt jetzt die Neger in die Zivilisation von Europa hereinkommen”, Steiner GA 348, 189). Eine weit verbreitete Lachnummer ist der Einfluss der “Negerromane” auf schwangere Frauen (“da entsteht durch rein geistiges Lesen von Negerromanen eine ganze Anzahl von Kindern in Europa, die ganz grau sind, Mulattenhaare haben werden”, dito). Steiner legte dann in den nächsten Monaten in den Arbeitervorträgen kräftig nach in Bezug auf von Trieben beherrschte Neger und träumende Asiaten, aber auch kindliche Amerikaner. Dann fiel auch der heute so oft zitierte Satz (GA 349, 62 nach Martins, S. 133): “Die weiße Rasse ist die zukünftige, die am Geist schaffende Rasse.”

Steiner blieb sich in dieser Hinsicht bis zum Schluss treu. 1924 betonte er wieder einmal, dass die “Mission des Judentums” erfüllt sei, agitierte gegen jüdische Ärzte und wünschte, dass “die Juden durch Vermischung mit den anderen Völkern in den anderen Völkern aufgehen” (Steiner nach Martins, S. 135).

Im weiteren geht Martins auf die Rezeption Steiners nach dessen Tod ein, streift die nationalsozialistische Zeit und beklagt die Verdrängung der rassistischen Ideen Steiners in der Nachkriegszeit bis zu den Arbeiten von Arfst Wagner und Uwe Werner. Dank deren Arbeiten wird heute allmählich die teleologische Entwicklungstheorie Steiners mit ihren angeblichen geistigen Eliten infrage gestellt. Der sich vielfach wandelnde Steiner hat – wie die genaue, zeitlich schrittweise Darstellung Martins belegt – bestimmte rassistische Stereotypen manchmal revidiert, meist aber nur mit immer neuen Aspekten angereichert. Martins nennt das die “ambivalenten Züge seines Denkens”. Heute ist es überfällig, in der Rezeption Steiners diesen nicht als Säulenheiligen zu überhöhen, sondern die Elemente seines Weltanschauungskosmos, die nicht nur überlebt, sondern von vornherein inakzeptabel waren, kritisch zu sichten. Dazu gehören, wie Martins zum Schluss ausführt, Steiners Deutschtümelei, seine Sicht auf das Judentum als rückständige Kulturerscheinung, die Rassentheorien mit ihrer weißen Elite, die biologistischen und seelisch-geistigen Zuschreibungen, die angeblichen Rassen- und Völkermissionen. Martins betont, dass Steiner wegen seiner oft gerade in heiklen Fragen äußerst widersprüchlichen Äußerungen von allen möglichen Interessengruppen vereinnahmt werden kann- auch von “Anthroposophiekritikern, die Steiner auf seine rassistischen Äußerungen reduzieren” (Martins, S. 143).

Resumee

Man muss Ansgar Martins für diese glasklar geschriebene, harte, aber sehr kluge Arbeit danken, die zweifellos Maßstäbe setzt. Man muss auch danken, dass er eine mit etwa 150 Seiten gut lesbare Arbeit über das Thema liefert. Mir persönlich ist bislang nicht deutlich gewesen, dass die geschilderte Problematik tatsächlich alle Schaffensphasen Steiners durchzieht. Der emanzipierte Anthroposoph wird damit umgehen lernen müssen. Hundert Jahre danach ist es wohl dringend an der Zeit. Die Logbücher des Kapitäns müssen neu durch gesehen werden, das Schiff ist auf Grund gelaufen, die Passagiere sollten sich an den angebotenen Menüs nicht ohne Umsicht den Bauch voll schlagen. Rudolf Steiner ist aus mehreren Gründen kein Konsumgut: Nicht wegen seiner tatsächlichen Tiefen, und auch wegen der spezifischen Untiefen. Sonst geht es den Lesern wie den Kreuzfahrern auf David Foster Wallaces Schiff:

“Für richtigen Hunger gibt es auf einer Luxus-Kreuzfahrt eigentlich keinen Anlass, aber sobald man sich einmal an sieben, acht Mahlzeiten pro Tag gewöhnt hat, mahnt auch der Magen pünktlich und mit dem demselben schaumigen Leeregefühl Nachschub an.”’
Je hoeft natuurlijk niet alles wat hier staat voor zoete koek te slikken. Ik keek bijvoorbeeld op van dit zinnetje: ‘In einem Vortrag 1904 rechtfertigte Steiner sogar die indische Kastengesellschaft.’ Nu wil het toeval dat deze voordracht al in mei vorig jaar ter sprake kwam op ‘De grote Rudolf Steiner Citatensite’ van Ridzerd van Dijk. Hij begon op 10 mei 2011 met ‘Rudolf Steiner – Aan deze strenge dwang ligt een diepe zin ten grondslag...’, de dag daarna gevolgd door ‘In het zweet zijns aangezichts oefent de mens deugden’, dan ‘De militaire kaste: moed, dapperheid, zelfverloochening’, om op 13 mei 2011 te eindigen met ‘Wat op de ene trede als goed geldt, heeft de andere als kwaad te vermijden’. Bij deze laatste bijdrage heb ik enkele kanttekeningen geplaatst die ter plekke nagelezen kunnen worden. Dus om dit nu Steiner plompverloren in de schoenen te schuiven, dat is ook een beetje van dik hout zaagt men planken. Maar niettemin geloof ik graag dat Ansgar Martins een belangrijk boek heeft geschreven en zal ik er graag kennis van nemen. – Dan kom ik bij de laatste tekst voor vandaag. Ook weer niet een van de kortste. Ik kwam hem eergisteren tegen op de website van het tijdschrift ‘Driegonaal’. Hij heet ‘Het verscheurde land’ en is ook interessant in het licht van het voorgaande; door hoofdredacteur John Hogervorst wordt deze bijdrage als volgt ingeleid:
‘Opnieuw beheersen vijandelijkheden in het Midden-Oosten het wereldnieuws. Het conflict tussen Israël en zijn buurvolken lijkt onoplosbaar. De wil om tot vrede te komen is niet erg sterk, in elk geval niet sterk genoeg. Angst leidt tot verharding leidt tot machtspolitiek. Angst leidt ook tot wanhoop en dwaze acties. Uiteindelijk zijn echter zelfs uitzichtloze conflicten oplosbaar.

Het onderstaande artikel van Cornelis Boogerd publiceerden we in 2006 (Driegonaal, 28e jrg. nr. 5). Het biedt inzicht in de aard en wortels van het conflict van “het verscheurde land”.

Het conflict in het Midden-Oosten
Armageddon of Chanoeka?

Cornelis Boogerd

In de afgelopen zomer kwamen de vijandelijkheden in het Midden-Oosten opnieuw tot uitbarsting. De ontvoering van twee Israëlische soldaten door Hezbollah werd door Israël hoog opgenomen en na de aanvallen op de Gazastrook, nam Israël ook Libanon onder vuur. Zo leidde de ontvoering tot honderden doden, een miljoen vluchtelingen en de grootschalige vernieling van de infrastructuur van de Gazastrook en Libanon. De uitschakeling van de elektriciteitscentrale in Gaza betekent een catastrofe voor de bevolking, die nog veel meer doden kan veroorzaken dan de ruim 200 mensen, die het Israëlische leger doodde in de actie “Summer Rain”. De “missie” van Premier Olmert in Libanon hield ook in: de vernietiging van de VN-post op 26 juli, het bombarderen van vluchtelingen en hulpverleners, het gebruik van verboden wapens, en het veroorzaken van een enorme olieramp voor de kust. Volgens de Israëlische historicus Tom Segev [1] was deze actie al veel eerder gepland en maakt deze deel uit van een verdergaand machtspolitiek streven.[2]

Israël is losgeslagen. Zelf houdt het duizenden gevangenen zonder vorm van proces vast, waaronder enkele honderden kinderen, en doodt het Palestijnen naar believen.[3] De oorlogsdreiging is met de wapenstilstand nog geenszins verdwenen. De uiteindelijke spanningshaard is de confrontatie met Syrië en Iran. Daarin kan ook Europa meegetrokken worden, dat de vredestroepen moet leveren, die als het erop aankomt tegen Hezbollah en Israël moeten gaan optreden.[4] Het gevaar van een grootschalige internationale escalatie van de situatie in het Midden-Oosten is nog altijd niet denkbeeldig. De VS ondersteunen Israël openlijk. Andere westerse landen riepen slechts slapjes op tot matigheid. Een resolutie van de VN tegen het geweld in Libanon werd door de VS met een veto geblokkeerd en de resolutie die uiteindelijk werd aangenomen dient vooral de belangen van Israël en de VS.[5] Hoe heeft het zover kunnen komen?

Een joodse staat

Het thema Israël is direct verbonden met de vraagstukken rond het Joodse volk. Na de Holocaust lukte het de Zionistische beweging, om van het westen steun te krijgen voor een Joodse staat. De voorbereidingen voor de Joodse staat gaan echter verder terug in de tijd. Al tijdens de eerste wereldoorlog wilden de bankiers die het Zionisme ondersteunden een Joodse staat.[6] Rudolf Steiner verwachtte daarvan niet veel goeds. Niet omdat hij tegen het Jodendom was, maar omdat hij meende, dat de koppeling van etniciteit aan staatsmacht weinig goeds zou brengen. De herinnering aan de holocaust bewerkstelligt, begrijpelijk maar ter wille van het heldere oordeel belemmerend, dat kritiek op de Joodse staat direct als antisemitisme wordt afgedaan. Het is echter van essentieel belang om een onderscheid te maken tussen Jodendom en zionisme. Er zijn ook verschillende stromingen in het Jodendom, die zich van het zionisme distantiëren.[7]

Met de staat Israël zijn ontwikkelingen verbonden, die de wereld tot op de dag van vandaag zeer belasten zoals het vraagstuk van de Palestijnen. Dat vraagstuk is weer verbonden het ontstaan én het suggereren van terroristische bewegingen en de ongelimiteerde oorlog daartegen en dus ook met de aanslagen op 11 september 2001, de vergaande verslechtering op het gebied van de mensenrechten, de Patriot Acts in de VS, de oorlogen in Iraq en Afghanistan. De wereld lijkt in de houdgreep gehouden door een kleine staat met een machtige vriend. Zowel in de VS als in Israël zijn er bovendien vele mensen, die een totale oorlog (Armageddon) als een voorbode van de komst van de Messias zien.

Spelen met vuur

De geschiedenis is bekend: De joodse staat Israël werd in 1948 opgericht, na terroristische acties van Joodse milities.[8] Ruim 3 miljoen inwoners van Palestina werden uit hun land verdreven, zij en hun nakomelingen leven nog steeds als vluchtelingen in de omringende landen en proberen hun recht op terugkeer te verdedigen. Met grootschalige hulp van het westen groeide de staat Israël echter uit tot de vijfde militaire macht ter wereld. Daartoe behoort ook het arsenaal aan kernwapens, dat hen tot de zesde kernmacht maakt. Israël weigert het bezit van kernwapens te erkennen en ondertekende dus ook het Non-Proliferatie Verdrag (NPV) niet. De internationale gemeenschap heeft Israël daar nimmer op aangesproken, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Iran, dat géén kernwapens heeft en wél het NPV ondertekende.[9] Israël weet zich blijkbaar boven de internationale gemeenschap verheven, met steun van met name de VS: alle VN-resoluties tegen Israël werden door de VS met een veto geblokkeerd. De macht van de Israëlische lobby in de USA reikt dan ook ver. Een recente studie van de hoogleraren John Mearsheimer en Stephen Walter[10] toonde aan, hoe ver die macht gaat: de buitenlandse politiek van de VS wordt in hoge mate door deze lobby gedirigeerd, evenals de media. Vanwege die reden moest hun studie in Groot-Brittanië worden gepubliceerd. De reacties op hun studie bevestigden hun conclusies.

Israël voelt zich machtig en probeert zijn positie in het Midden-Oosten nog verder uit te breiden. Het is echter de vraag, of Israël en het Joodse volk baat zullen hebben bij deze streefrichting. Zij die tot nu toe profiteren van het bestaan van Israël, zouden in veranderende omstandigheden wel eens van gedachten kunnen veranderen. Dan is het lot van Israël bezegeld. In ieder geval worden de haat, de angst, de vastberadenheid en morele legitimiteit van het verzet tegen Israël, door het huidige Israëlische streven alleen maar verder aangewakkerd.

Verschillende stromingen

Daarmee herhaalt de geschiedenis zich. Inherent aan de Joodse geschiedenis en religie zijn twee gevoelens, die veel Joden ervaren: slachtoffer en tegelijk uitverkorene te zijn. Deze gevoelens maken het echter moeilijk, om een evenwichtige relatie op te bouwen met niet-joodse medemensen.

Zeker heeft de diaspora, die het joodse volk onderging, veel leed gebracht, waarvan de Holocaust in Nazi-Duitsland een zwart dieptepunt vormt. Levend tussen andere volkeren waren er tot op de dag van vandaag twee stromingen: degenen die sterk aan de eigen gemeenschap vasthielden, en anderen, die zich met het land waar ze leefden willen verbinden en zich openden voor hun medeburgers. De gevolgen van beide houdingen waren vergaand, zodat er ook interne conflicten uit voortkwamen. Een ander probleem is de vraag, wie het Jodendom eigenlijk uitmaken: gaat het om een etnische groepering, of om een religieuze gemeenschap? Ook daar wordt verschillend over gedacht en dat heeft consequenties voor bijvoorbeeld de sociale plaats, die een bewoner van de staat Israël inneemt. De etnische visie gaat er vanuit, dat iemand een Jood is, wanneer hij een Joodse moeder heeft. Zo zijn er vele etnische Joden, die niet het Joodse geloof praktiseren, de zogenaamde seculiere Joden. De etnische herkomst van de huidige Joden is echter zeer onzeker.[11]

Niets geleerd

Ondanks het zware lot, dat veel Joden trof, doet een eenzijdig slachtofferbeeld ook geen recht aan de geschiedenis. In 2002 verscheen een nieuw boek van de Russische Nobelprijswinnaar Alexander Solsjenitzyn.[12] Hij is bekend geworden door zijn gedetailleerde onthullingen over de Goelag-Archipel in de voormalige Sovjet-Unie. Zijn nieuwe boek is even onthullend en gedetailleerd. Uit honderden getuigenverslagen, met name ook uit Joodse kringen, blijkt dat de Sociaal Democratische Partij, de voorloper van de in 1917 opgerichte Communistische Partij, met geboortehulp van de Joodse Arbeiderspartij is ontstaan. Zonder de inzet van de Joodse strijdgroepen, zou Rusland niet in de eerste wereldoorlog meegetrokken zijn, en zou er geen oktoberrevolutie in Rusland hebben plaats gevonden, betoogt Solsjenitzyn. Groepen uit de Joodse gemeenschap in de Sovjet-Unie hebben daarna energiek en op grote schaal deelgenomen aan de uitmoording en onderdrukking van de Slavische bevolking en de christelijk-Slavische cultuur. In de Oekraïne werden 6 miljoen Slavische boeren omgebracht. Deze acties hebben de basis gelegd voor de progroms, die later tegen de Joodse burgers in de Sovjet-Unie werden uitgevoerd. Natuurlijk waren slechts bepaalde stromingen die deel uitmaakten van de Joodse gemeenschap op de geschetste manier actief, maar de gevolgen van hun handelen werkten echter op de hele Joodse gemeenschap terug.

Ook was er strijd tussen deze aan het communisme geliëerde groepen Joden, die in de Sovjet-Unie een Joodse staat wilden, en de Zionistische beweging, die een Joodse staat in Israël wilde oprichten.

Het boek van Solsjenitzyn wordt in Rusland met honderdduizenden verkocht. In het westen wordt het doodgezwegen. Waarom? Is het Joodse volk daarmee gebaat? Is het antisemitisch om kritiek te hebben op terreur en machtsmisbruik? Zijn de getraumatiseerde Joodse medemensen er niet mee geholpen, om met hen samen algemeen-menselijke rechtsnormen te realiseren, die niet alleen hun slachtoffers beschermen, maar ook henzelf? Met name daarin heeft het westen gefaald. De onvoorwaardelijke steun voor de Joodse staat Israël is een beeld voor het morele deficit van het westen, onder andere ten opzichte van het Palestijnse volk. Is er nog een weg terug? Is er nog een weg vooruit?

Chanoeka in plaats van oorlog

Het lot van het Joodse volk is een raadsel, waarmee niet alleen de Joden worstelen. Vanuit een anthroposofisch gezichtspunt is het Joodse volk voorbestemd geweest, om de incarnatie van Christus mogelijk te maken. Christus is de levende bron van het rechtsleven, dat de verhoudingen tussen de mensen ordent op basis van vrijheid, gelijkwaardigheid en broederlijkheid. Vanaf het jaar zeventig na Christus werd het Joodse volk in de diaspora gedreven, en moest het zich tussen andere volkeren staande houden. Overal als vreemdelingen levend, vaak veracht, gevreesd, of ook met meer gastvrijheid getolereerd en zich vermengend. Uit het Joodse volk zijn vele grote geesten voortgekomen, die de mensheid vrucht hebben gebracht. Wat kan de toekomst zijn van dit volk? Vindt die toekomst een grotere hoop in het scheppen van steeds meer macht, het verstoten van de bewoners van Palestina, en deze te dwingen tot het lot, dat het Joodse volk zelf juist wilde ontlopen? Of kan het vreemdeling-zijn tussen andere volkeren tot nieuwe inzichten leiden over het samenleven in culturele verscheidenheid?

In deze discussie is in Joodse kringen zelf ook een kentering gaande. Steeds meer Joden zien in, dat zij meer respect en perspectief vinden in de ervaringen van de diaspora. Zoals rabbi David Goldberg uitvoerig betoogt in zijn boek The divided Self.[13] Ook vele orthodoxe Joden zien het forceren van de staat Israël als in strijd met hun geloofswaarden. Zij richten zich naar het Chanoekafeest, het feest van het lichtwonder, in plaats van naar oorlog. In hun visie wordt hen pas een eigen land gegeven door God zelf. Tot die tijd is het de Joden verboden om zich van macht of geweld te bedienen. Wat zou er kunnen ontstaan, wanneer de Joodse gemeenschap zijn ervaringen met machteloosheid en vreemdeling-zijn zou omvormen tot initiatieven voor een wereldwijd rechtsleven, dat aan ieder individu een veilige en waardige plaats in de samenleving biedt? Aanzetten in de eigen Joodse religie zijn daarvoor zeker te vinden.

Vrijwillige innerlijke diaspora

Dat is de fundamentele keuze, die ook de staat Israël en haar bewoners niet kunnen ontlopen. Die is belangrijker dan de eis van erkenning van een staat zonder grondwet en zonder vastgelegde grenzen. Geen enkele oorlog of bezetting heeft in het Midden-Oosten vrede gebracht: de PLO ontstond als reactie op de bezetting van Palestina, Hezbollah werd opgericht na de bezetting van Libanon in 1982. Vraagstukken van recht en macht, etnisch-religieus zelfbelang of gelijkwaardigheid van alle mensen, gaan de hele mensheid aan. Vindt een volk zekerheid achter een hoge muur, met een oppermachtig leger, of een etnisch burgerschap,[14]  dan zullen andere medemensen gedwongen zijn, om het lot van een diaspora uit te lijden, waar ze ook wonen. Of zij zullen dezelfde keuze maken, en ook proberen met oorlog en geweld de macht te veroveren.

Het is met name Europa, dat initiatieven zou moeten nemen om rechtvaardige verhoudingen in de wereld na te streven. Dat kan alleen, wanneer de bevolking zich vrij maakt van belangenlobbies, en de machthebbers daarop aanspreekt. Dat werk begint echter bij ons zelf. In hoeverre hebben wij vooroordelen overwonnen? In hoeverre zijn wij bereid, om het gesprek aan te gaan met andersdenkenden? In die zin wordt van iedere tijdgenoot gevraagd, om een beetje Joods lot op zich te nemen: dat wil zeggen, om een vrijwillige diaspora ten opzichte van de eigen innerlijke bindingen aan te gaan, en mensheids-mens te worden.

Noten:

[1] Interview Tom Segev, Israël hat nur auf eine Gelegenheit gewartet, Der Spiegel, 19-7-2006

[2] Wie de ontwikkelingen volgt zal inzien dat van Amerikaans-Israëlische zijde geen interesse is in een vreedzame en stabiliserende oplossing. Herhaalde voorstellen tot vrede en samenwerking door Iran en Saoedie-Arabië werden genegeerd. De sterke Israëlische lobby in de VS probeert ook te verhinderen, dat de VS en Iran tot een directe samenwerking komen. Dat zou Israël voor de VS strategisch minder relevant maken. Israël heeft er groot belang bij, dat de spanning tussen de VS en Iran in stand gehouden wordt. De goed geïnformeerde journalist Seymour Hersh verklaarde de achtergrond van de oorlog: Hezbollah zou eerst uitgeschakeld moeten worden, om rugdekking te geven voor een aanval op Iran (Hersh in The New Yorker van 14 augustus j.l.). Een andere interpretatie is, dat Israël hoopt dat Syrië en Iran zich zouden mengen in het conflict. De stemming in Israël is nu bedrukt, vooral omdat de doelen niet bereikt zijn. Uit die spanning kan echter een volgend initiatief broeien, wanneer mensen als Netanyahu daarvan profiteren (zie ook noot 7).

Interessant is in dit verband het feit, dat een dag voor het uitbreken van het confict de oliepijpleiding werd voltooid, die vanuit het Kaspische zeegebied via Azerbejdzjan, Georgië en Turkije naar de Middellandse Zee voert. Daarmee wordt Rusland dus omzeild. Een onderwaterleiding moet een directe verbinding naar Israël leggen, die verlengd wordt naar Eilat aan de Rode Zee. Zo is Israël niet alleen verzekerd van de aanvoer van olie maar controleert het ook de doorvoer naar Azië. Het Oosten van de Middellandse Zee wordt zo een gebied van grote strategische betekenis. In de media horen wij niets daarover. (Michael Chosudovsky, The war on Libanon and the Battle for oil, 26-7-2006 op www. globalresearch.ca)

[3] De ontvoering van de Israëlische tankbestuurder door de Palestijnen was een reactie op de ontvoering van twee Palestijnse burgers de dag ervoor. De media en westerse politici verzuimen dat te vermelden.

[4] Het is in dit verband verontrustend, dat Olmert met name Duitsland graag wil betrekken in een troepenmacht, die Hezbollah moet uitschakelen. Bovendien is het onduidelijk, met welk mandaat die troepen daar naartoe gaan. Bij een conflict met Syrië en Iran raken ook Europa en de NATO in de vuurlinie.

[5] De resolutie geeft Hezbollah de schuld van de oorlog, en gaat uit van het recht op zelfverdediging van Israël, ook op vreemd grondgebied. Dat kan dus van alles inhouden. De miljardenschade en de kosten van een troepenmacht moeten weer betaald worden door de wereldgemeenschap. Hezbollah wordt in de resolutie opgeroepen, zich te ontwapenen, wat ze niet zullen doen.

[6] In het midden van de eerste wereldoorlog keerden joodse bankiers en industriëlen zich ineens tegen Duitsland. Dit vanwege een Britse toezegging, dat ze Palestina zouden krijgen in ruil voor het betrekken van de VS in de oorlog, de zogenaamde overeenkomst van Balfour. De bepalingen van het Verdrag van Versailles, waarin Duitsland als grote schuldige van de oorlog werd aangewezen vormden mede een voedingsbodem voor de opkomst van het nationaal-socialisme.

[7] Zie bijvoorbeeld www.jewsagainstzionism.org – nimn.org – JewsnotZionists.org

[8] Midden in het oorlogsgeweld van afgelopen zomer was er in het King David Hotel in Jeruzalem een tweedaagse feestelijke herdenking van de moordactie door de Israëlische terreurgroep Irgun op 22 juli 1946. Onder leiding van de latere premier Menachin Begin werd datzelfde hotel toen opgeblazen, waarbij 92 mensen omkwamen. De daders deden zich (ook toen al) als Arabieren voor. De feestelijkheden werden geleid door rechtse ex-premier Benjamin Netanyahu.

[9] Een pikant gegeven in deze hetze is, dat de US een reactor en de brandstof leverden voor een kernreactor in Teheran, in de tijd dat de Sjah nog een bondgenoot was in de koude oorlog. Ook daarover schrijft de gangbare pers niet.

[10] John Mearsheimer & Stephen Walt, The Israel Lobby and US Foreign Policy, The London Review of Books, 2006.

[11] De term antisemitisme wordt in dit verband op een wonderlijke manier gebruikt. De Arabische volkeren, van Saudie-Arabië tot aan Marokko, zijn etnische semieten.  Degenen, die als etnische Joden worden aangeduid, zijn waarschijnlijk voor 95% afkomstig uit de regio boven de Kaukasus, meent o.a. de Hongaarse Jood Arthur Koestler (in: The 13e thribe – 1976) en zijn nakomelingen van het finn-agoerische volk der Khazaren, dat zich zich in de 7e eeuw vanuit politieke overwegingen tot het joodse geloof bekeerde. De overige 5% van de Joden, ook wel Sephardim Joden genoemd, stammen van een groep, die tot het einde van de 15e eeuw in Spanje leefde. Genetisch onderzoek heeft tot nu toe geen eenduidig beeld gegeven. Zo zijn de Palestijnen genetisch gezien bijna identiek met bepaalde groepen van de huidige Joden. Deze vragen kunnen vanuit een anthropologisch gezichtpunt interessant zijn. Voor de vormgeving van het rechtsleven zou de etnische afkomst in de huidige tijd echter geen enkele rol meer mogen spelen.

[12] Alexander Solsjenitzyn, 200 Jahre zusammen – die russisch-jüdische Geschichte 1795–1916, München 2002.

[13] David Goldberg, The divided Self, London 2006.

[14] Zo is het Joden in Israël verboden, om met niet-Joden te trouwen. In deze oorlog: van de 43 burgers, die in Israël gedood werden tijdens de oorlog, zijn er 18 van Arabische afkomst. De toegang tot schuilbunkers was alleen aan joodse burgers voorbehouden. Ook de acties voor slachtofferhulp, die joodse organisaties in de wereld houden, zijn alleen voor joodse burgers in Israël bedoeld. Dit in tegenstelling tot Hezbollah, die alle groeperingen in Libanon helpt.

(Dit artikel verscheen in Driegonaal, 28e jrg., nr.5, november 2006)’

woensdag 21 november 2012

Voordeuren

We beginnen vandaag natuurlijk met de ‘Leukste meester van land geeft les in Uden’, zoals gisteren gemeld door het Brabants Dagblad:
‘Meester Kees van vrijebasisschool de Zevenster in Uden heeft de Mees-Kees-Verkiezing gewonnen.

Mees Kees is een populaire serie van kinderboeken geschreven door Mirjam Oldenhave en recent is hier ook een film over gemaakt. De film heeft in oktober de Cinekid Publieksprijs voor beste Nederlandse kinderfilm gewonnen. De uitgeverij riep daarop een wedstrijd uit waarbij alle kinderen van Nederland hun meester of juf konden nomineren. De kinderen van de Zevenster deden dat massaal want hun meester is toch écht de leukste meester van Nederland. De jury bleek het hier mee eens te zijn en daarom mag de hele klas in Hilversum naar de bioscoop om de film te gaan bekijken.

Meester Kees werkt al meer dan veertig jaar in het onderwijs en zal volgend jaar met pensioen gaan. Toen de klas hoorde over de Mees Kees verkiezing zijn er massaal formulieren ingevuld. Maar de kinderen schreven niet alleen op wat zo leuk was aan hun meester, ze zochten er ook foto's bij, haalden filmpjes van de facebook-pagina van de school en maakten zelfs twee prachtige schilderijen van hun meester. Meester Kees leert kinderen van De Zevenster rekenen met flippo’s, maakt als het vriest een ijsbaan op het schoolplein en bouwde met hun een echt tuinhuis in de schooltuin. Ook leert hij de kinderen schrijven met een veer, maakt in de klas inkt van galappels en azijn, zaagt slagplankjes voor het slagbal en ga zo maar door.’
En eergisteren een kort bericht op de nieuwspagina van het Bernard Lievegoed College for Liberal Arts (met een koeiengrote schrijffout in de titel; vast haastwerk en niet nagekeken...), ‘Uitnodiding Oud-Studenten 2002-2012’:
‘Beste studenten, 
Vanaf 12-12-12 gaan we verder onder de naam:

Bernard Lievegoed University

Precies 20 jaar na het overlijden van oprichter Bernard Lievegoed, maken we een belangrijke volgende stap, die hem ongetwijfeld zeer zal hebben verheugd. We worden een University. De nieuwe Bernard Lievegoed University zal bestaan uit drie onderdelen: het Liberal Arts College, de Leadership Academy en de University Services, alle drie uitgaand van het concept van “een leven lang leren”.

De ontwikkeling die we hebben doorgemaakt is vooral te danken aan de studenten en docenten die ons de afgelopen jaren hebben weten te inspireren. Wij willen daarom graag iets terug doen. Na enig denkwerk en rondvragen kwamen wij tot de conclusie dat een reünie (van de afgelopen tien jaar) daarvoor het meest geëigende middel is. Een feest om elkaar te ontmoeten, gedachten uit te wisselen, herinneringen op te halen en toekomstbeelden te delen.

Wij verheugen ons iedereen weer te ontmoeten.

Klik hier om je op te geven of afmelden, dat kan tot maandag 26 november 2012. Voor vragen kun je bellen met 0343-518044.

Programma:

16:00 uur Welkom door Saar Frieling, in “De Witte Villa”
16:15 uur Ontvangst in Jaargroepen vanaf 2002 door (oud) medewerkers
17:30 uur Lancering “De Bernard Lievegoed University” door Jeroen Lutters
18:00 uur Workshops

– Liberal Arts College door Hans Hoogerdijk
– Leadership Academy door Clarine Campagne
– University Services door Gerrie Strik

19:00 uur Buffet en Lounge door Groenland
20:15 uur Voorstelling Passion door BLU Dance Company van Maxi Hill
20:45 uur Club 12 in Villa BLU

– Dans in de tent
– JazzCafé en Vrij Podium in de Villa

22:00 uur Mystery Moment
00:12 uur Einde

Consumpties: Bonnen zijn verkrijgbaar voor €1,- per stuk. Eén bon is één drankje, het buffet kost 5 bonnen.

Locatie: Hoofdstraat 20, Driebergen’
Betekent dit dat we weer moeten wennen aan een nieuwe naam, na Vrije Hogeschool en Bernard Lievegoed College for Liberal Arts? Als het met de lotgevallen van deze school, hogeschool of universiteit ook zo wisselvallig gesteld is als met de naamgeving, weet ik niet goed wat ik hiervan moet denken...
Voordat ik verder ga met nog meer (vrije)schoolnieuws, eerst een paar reacties op het artikel van Dick Veerman op Foodlog, ‘Kunnen kabouters pragmatisch zijn?’, dat ik maandag in ‘Gestript’ aanhaalde, en waar er bij de twaalf al gemelde vanochtend drie reacties bij zijn gekomen. Bert van Ruitenbeek, geafficheerd als ‘adviseur duurzame landbouw en voeding’, maar ons vooral bekend als directeur van Demeter, schrijft onder #13:
‘In de huidige biodynamische landbouw zit al veel pragmatisme. Steiner was een unieke figuur in onze geschiedenis als je kijkt hoeveel navolging zijn ideeën nu nog hebben in de architectuur, in de gezondheidszorg en dus ook in de landbouw. Maar natuurlijk waren zijn inzichten deels ook tijds en plaatsgebonden en gaat de zoektocht verder. Een belangrijk element is dat BD boeren hun bedrijf zien als een levend organisme en bij ziekten en plagen op systeemniveau naar oplossingen zoeken. En ze houden rekening met niet meetbare krachten, noem het even de Higgs deeltjes in de natuur, dat klinkt al weer anders dan “kabouters”. Het staat in scherp contrast met de poging om landbouw in een beheersmodel te gieten met heel veel corrigerende chemie. Het belangrijkste doel van het congres was om BD landbouw de plek te geven als vernieuwer en innovatiemoter die het mijns inziens verdient. Ofwel geef het volop ontwikkelingsruimte, stel vragen en oordeel later.’
Dick Veerman vraagt zich daarop af:
‘Bert, je eerste zin, dat was nou juist mijn stelling! De vraag is: heeft BD het lef om de toekomst in te gaan of wil het in zijn eigen kringetje blijven ronddraaien?’
Van Ruitenbeeks antwoord luidt:
‘Ik denk dat veel BD boeren al voorgaan in de toekomst. Veel innovatieprijzen (en jullie appelprijs) gaan naar BD boeren. En de markt begint los te komen. We moeten eigentijds vertalen (hertalen) en verder ontwikkelen vanuit een visie niet verwarren met verwatering van de uitgangspunten om de markt sneller te kunnen ontwikkelen. BD landbouw is een ontwikkelingsweg en daarmee deels een bedrijfsindividueel verhaal, daarom zijn wij ook met Collegiale Toetsing bezig en aan het kijken in hoeverre we dat kunnen inzetten voor certificering. En een beetje spanning op de draad van boeren die bij alles teruggrijpen naar citaten van Steiner en boeren die Steiner niet als eindpunt beschouwen maar alleen als vertrekpunt, dat zal nog wel even blijven.’
Okee, dan weer naar het vrijeschoolonderwijs, dat overigens door Bert van Ruitenbeek hierboven niet genoemd wordt. Het blijkt namelijk zo te zijn dat Hogeschool Helicon een nieuwe website heeft. En tegelijk een nieuwe naam... wat is dat toch in november dat iedereen aan zijn naam zit te sleutelen? Maar hoe dan ook, het ziet er prachtig uit:
‘Vrijeschool Pabo

Per 2013 onderdeel van Hogeschool Leiden

Welkom op de website van de Vrijeschool Pabo (voorheen Pabo Helicon). Als het je droom is om kinderen te begeleiden naar volwassenheid, en je zoekt daarin de verdieping, dan ben je bij ons op je plek.

De Vrijeschool Pabo kun je het beste karakteriseren als een mix van een kunstacademie, een reguliere pabo en een studie filosofie. Nadat je bij ons je opleiding hebt voltooid, kun je als docent gaan werken op de ruim honderd vrijebasisscholen in Nederland en België, of op elke reguliere basisschool. Door het kleinschalige karakter van onze academie kunnen we écht persoonlijk werken.

Van voltijd dagopleiding tot universitair master-programma, en van een versneld zij-instromers-traject tot nascholing voor docenten. We hebben een heel scala van opleidingstrajecten. Op de pagina ‘studiemogelijkheden’ vind je ze allemaal overzichtelijk naast elkaar.

De Vrijeschool Pabo verhuist momenteel van Zeist naar Leiden. Alle eerstejaarsstudenten beginnen in Leiden. In de komende tijd zal de gehele opleiding naar Leiden verhuizen.

Laat je inspireren door de films met oud-studenten, de fotoreportage Een dag uit het leven van één van onze studenten of de interviews met docenten.

welkom
portret van onze opleiding
de passie van docenten
studiemogelijkheden
verder lezen
filmportretten van oud-studenten
een dag uit het leven van een student
contact en advies’
Op 8 januari van dit jaar had ik een bericht getiteld ‘Heuvelrug’, over de bekende Utrechtse Heuvelrug, waaraan ook De Reehorst in Driebergen is gelegen. Er bleek een website met een gelijke naam te zijn, ‘Nieuwspost Heuvelrug’, die voorzag in belangrijk nieuws. In dat bewuste bericht figureerde naast Triodosdirecteur Matthijs Bierman ook voorzitter van de Raad van Toezicht van de Reehorst Bart Jan Krouwel. Ruim een week geleden, op dinsdag 13 november, verscheen er het bericht ‘Kantoor Triodos krijgt vorm’:
‘Het binnenlands hoofdkantoor van de Triodosbank krijgt vorm. Net als de parkeergarage van Trooster, en het duurzaamheidspark van wethouder Homan.

Gisteravond presenteerde Triodosbank de eerste schets van het toekomstig kantoor op landgoed Reehorst: drie afgeronde paviljoenen, geschakeld en in hoogte toenemend van twee naar vijf verdiepingen, met een maximale hoogte van 23 meter. Ze moeten plaats gaan bieden aan zeshonderd personeelsleden. Allemaal krijgen ze zicht op het landgoed rondom, dat door het toevoegen van zichtlijnen beter uit de verf moet komen. Parkeren kan het personeel aan de rand van het gebied, bovengronds in een nog aan te planten nieuw bosje aan de rand van het landgoed, tegen de bestaande kantoren aan de Odijkerweg. Voor meer dan tweehondervijftig voetuigen is daar geen plaats, Triodos vestigt zich juist naast het station opdat personeel en bezoekers met de trein naar kantoor komen. Triodos directeur Matthijs Bierman wil in 2014 met bouwen beginnen.

De tocht naar het definitieve ontwerp verliep in fases, vertelden landschapsarchitect Pieter Arkenbaut en architect Thomas Rau gisteravond aan een publiek van raadsleden en geinteresseerden. Zo moest het kantoor gesitueerd worden nabij het NS-station, maar geen bestaande zichtlijnen verstoren, lager blijven dan de omringende toppen en tien meter verwijderd zijn van de kruinen van de monumentale bomen op het landgoed. Verder moesten de architecten loop- en aanvliegroutes van vogels, kleinwild en vleermuizen ontzien, en alle medewerkers het gevoel geven dat ze vooraan zitten, met zicht op het fantastische landschap van de Reehorst. “Het is een gebouw met alleen maar voordeuren”, aldus architect Rau.

Ondergrondse parkeergarage en kantoren Trooster

Ook werd gisterenavond weer een fractie meer duidelijk over de bouw van de P&R-parkeergarage iets verderop, direct naast het station, op het terrein van kantoorexploitant Trooster. De bestaande kantoren zijn al, of gaan nog tegen de vlakte. Onder die vlakte komt een parkeergarage voor achthonderd plaatsen, waarvan zeshonderd voor treinforensen en tweehonderd voor de werknemers van de toekomstige kantoren bovenop de parkeergarage. Hoeveel kantoren dat precies worden is nog altijd onbekend. Als compensatie voor het beschikbaar stellen van de grond mag Trooster 7.000m2 bovenop de bestaande 11.000m2 aan kantoorvolume bouwen.

Hoe die kantoren worden vormgegeven is juist onduidelijker geworden; Trooster is in zee gegaan met een andere architect, waardoor de beelden van architect Rau van vorig jaar niet meer gelden. Maar Trooster, verzekerden de plannenmakers het ongeruste publiek, zal gezien de slappe kantoormarkt “fasegewijs”bouwen. De kantoren zullen getrapt in hoogte toenemen, waarbij het hoogste punt de 21 meter niet zal overschrijden, wat twee meter lager is dan het hoogste puntje van het Triodoskantoor er redelijk vlak achter.

Het was het nog even puzzelen, vertelde Pieter Laban, namens de provincie Utrecht, om de financiering van de parkeergarage rond te krijgen, maar via bijdrages van provincie, infrafondsen en Triodosbank kan er in 2014 begonnen worden met bouwen, tegelijk dus met Triodos, mits de gemeenteraden akkoord gaan. 'En anders moeten we terug naar het oorspronkelijke plan: een bovengrondse garage op het terrein van Abbing,' aldus Laban. Ondergronds bouwen zou rond de €25.000 per plaats kosten, waar bovengrondse plaatsen €9.000 kosten. De zeshonderd P&R plaatsen zijn er tweehonderd minder dan de eerder geplande achthonderd. Dat streefgetal was volgens Laban gebaseerd op berekeningen uit 2007. Uit nieuwe berekeningen zou bljken dat een deel van de parkeerders afhaakt wanneer ze €4 per dag zullen moeten betalen.

Duurzaamheidspark

Ook weer iets meer vorm bracht wethouder Homan in zijn duurzaamheidspark, waarover de ideeën vorige week naar buiten kwamen. “Let wel, het is nog slechst een idee,”zei Homan, om te benadrukken dat hij voor de troepen uitloopt, en dat zijn geprekspartners nog geen handtekeningen hebben gezet. Maar zijn idee lijkt wel degelijk instemming te krijgen van de partijen rondom: Triodos, landgoed de Reehorst en vooral KLPD. Omdat die politiedienst wil uitbreiden moet er een nieuw gebouw voor 350 personeelsleden op de eigen parkeerplaats verrijzen. Parkeren moeten de politiemensen dan voortaan op gemeentegrond, aan de overkant van de A12, waar Homan een grote, half ondergrondse parkeergarage wil bouwen.

Daar zouden dan meteen de gasten van landgoed de Reehorst, McGregor en mogelijk ook Triodosbank hun voertuigen kunnen parkeren. Bovenop moet Homans duurzaamheidspark verrijzen, met biovergistingscentrales, een batterij zonnepanelen en andere vooruitstrevende projecten, inclusief een Hogeschool voor de Duurzaamheid. “En ik zie als een stipje ver boven in de lucht ook de vlieger van Wubbo Ockels,”gaf Homan zijn ambitieuze plan nog een nieuw duurzaam likje.

Natuurcompensatie, Abbing en wonen

De nieuwbouw van Triodos, Trooster en de infrastructuur eromheen noopt de plannenmakers wel op zoek te gaan naar compensatie voor natuurverlies. Zowel Triodos als provincie als wethouder Homan haastten zich ongeruste natuurclubs te verzekeren dat ook de flora en fauna er uiteindelijk gunstig uit zullen springen. Vanuit de dure, zonet gereed gekomen faunapassage onder de A12, aan de zuidoostpunt van het gebied, zullen aaneengesloten ecologische zones worden aangelegd, tot aan een nieuw aan te leggen kleinwildtunneltje onder de N225. Ook moeten langzaamverkeersroutes het gebied beter toegankelijk maken voor met name fietsers en wandelaars.

Direct rond het station moeten bedrijven hun bestemming kunnen veranderen, zodat minder duurzame garagebedrijven plaats kunnen maken voor duurzame kantoren. Voor het nog te slopen kantoor van Lisman is wellicht op een andere plek in het gebied plaats, liet een van de provinciale plannenmakers gisteren doorschemeren. Aan de westzijde van het gebied – langs de Odijkerweg – tenslotte is een smalle zone voor wonen toegevoegd. Nog iets verder naar het zuidwesten mag Abbing iets ontwikkelen. Grootste kans maakt een hospice, of zorgappartmenten, in en rond de bestaande kwekerij.’
Kijk vooral ook even naar de ontwerpen en afbeeldingen. De domeinnaam van deze website is trouwens geen Heuvelrug, maar de Engelse benaming ervan, ‘Hillridge’ (mogelijk was ‘heuvelrug’ al bezet). Het is goed hier nog even de motivatie van de makers te benadrukken, gedateerd woensdag 7 september 2011:
‘Hillridge werkt zonder uitgever, zonder subsidie, zonder abonnees, zonder suikerooms, zonder beschermengelen, ja zelfs zonder god. Zonder jullie hulp sterft hillridge uiteindelijk een stille dood. Dus: hoe kun je helpen?

Doneer:

het schuifelen door de wandelgangen, het spitten op de gemeentelijke website, in ambtelijke stukken, het checken en dubbelchecken van feiten en aanboren van bronnen kost vele uren werk. Terwijl die anderhalve journalisten van Hillridge ondertussen ook voor brood op de plank moeten zorgen. Dus mensen kom op, geef hillridge een fooi, zodat er meer tijd vrij komt om de boel op de Heuvelrug voor jou in de gaten te houden. Zie het als dienst >wederdienst. Je weet meer door hillridge, en kennis is macht. Bovendien, je weet nooit hoe een koe een haas vangt, dus wellicht dat de belastingen zelfs zullen dalen door het werk van hillridge. Tel uit je winst!’
Tot slot van vandaag nog twee Duitstalige berichten. Eerst dit van Norbert Wallet uit de ‘Stuttgarter Nachrichten’ van eergisteren, ‘EU-Pläne: Kosmetik-Firmen fürchten Ruin’:
‘Der Südwesten ist die Hochburg der Naturkosmetik. Die Hersteller, die im Land über 2000 Arbeitnehmer beschäftigen, wären von den Brüsseler Duft-Plänen besonders betroffen.

Die Hersteller von Naturkosmetika sehen sich durch Pläne der EU in ihrer Existenz bedroht. Der Grund: Das höchste wissenschaftliche EU-Gremium, das Committee on Consumer Safety (SCCS), hat sich nach Informationen unserer Zeitung für eine drastische Verschärfung der Vorschriften zur Verwendung von Duftstoffen ausgesprochen.

Bislang regelt die EU-Kosmetikverordnung die verpflichtende Deklarierung von 26 Duftstoffen auf den Packungen für den Fall der Überschreitung bestimmter Grenzwerte. Das SCCF empfiehlt nun eine erhebliche Ausweitung der Deklarierungspflicht auf 127 Stoffe. Zudem sollen zwölf weit verbreitete Duftstoffe, die auch Bestandteile vieler ätherische Öle sind, auf einen Gehalt von 0,01 Prozent in Kosmetika begrenzt werden. Auf diese Weise sollen Allergiker besser geschützt werden.

Die Verschärfungen bezögen sich zwar auf die gesamte Kosmetik-Branche, träfe aber die Hersteller von Naturkosmetika besonders. Sie arbeiten mit natürlichen Substanzen wie Rosen- oder Zitronenöl, die einige der deklarationspflichtigen Substanzen als Bestandteil enthalten. Aufgrund ihres Geschäftsmodells ist es ihnen unmöglich, diese Stoffe durch synthetische Alternativen zu ersetzen. Sie müssten schlimmstenfalls ganz auf den Einsatz ätherischer Öle verzichten.

Der Südwesten ist das deutsche Zentrum der Naturkosmetik. Die Branche beschäftigt hier über 2000 Arbeitnehmer und macht einen geschätzten Umsatz von rund 200 Millionen Euro im Jahr. “Von der SCCS-Empfehlung wären 70 Prozent unserer Dr.Hauschka-Kosmetikprodukte betroffen und könnten in ihrer jetzigen Form nicht mehr verkauft werden“, sagt Antal Adam, Sprecher des Unternehmens Wala in Bad Boll. Beim Marktführer “Weleda” in Schwäbisch Gmünd fürchtet man “weitreichende Folgen”, da für die ätherischen Öle kein Ersatz möglich sei. “Sie sind die Grundlage unserer Parfümierung”, so PR-Chefin Barbara Sterner. Susanne Gans, Laborleiterin bei Speick in Leinfelden-Echterdingen, nennt die Brüsseler Pläne “eine Katastrophe”. Unter diesen Umständen seien “alle natürlichen Duft-Kompositionen nicht mehr zu machen.”Noch hat die EU-Kommission nicht über die Übernahme der Vorschläge entschieden.’
En dan dit van Monika Clément op de website van het Goetheanum in de rubriek ‘Aus dem Leben am Goetheanum’, getiteld ‘Sektion für Sozialwissenschaften: Kollegium erarbeitet grundlegende Perspektiven’:
‘Das seit März 2011 amtierende Kollegium der Sektion für Sozialwissenschaften hat sich am 14. und 15. November zu einem Arbeitstreffen zusammengefunden.

Neben der Weiterentwicklung grundlegender Aufgaben und Perspektiven für die Sektionsarbeit wurden neue Vorhaben und Initiativen wie unter anderem eine im Frühjahr 2013 beginnende Fortbildungsreihe besprochen und die Jahrestagung vom kommenden März vorbereitet. Zudem sucht das Kollegium die interdisziplinäre Zusammenarbeit mit anderen Sektionen der Freien Hochschule für Geisteswissenschaft. So laufen derzeit Vorbereitungen für ein gemeinsam mit der Pädagogischen, Medizinischen und Jugendsektion sowie der Sektion für Landwirtschaft für Oktober 2014 geplantes World Social Initiative Forum, das Menschen zusammenführen möchte, die als “Social Entrepreneur” tatkräftig der sozialen Not unserer Zeit entgegentreten.’
Er is ook een foto bij, met daarop van het ‘Kollegium’ Franziska Schmidt-von Nell, Friedrich Glasl, Ingo Krampen, Alexandra Abensperg-Traun en Paul Mackay.
.

Labels

Over mij

Mijn foto
(Hilversum, 1960) – – Vanaf 2016 hoofdredacteur van ‘Motief, antroposofie in Nederland’, uitgave van de Antroposofische Vereniging in Nederland (redacteur 1999-2005 en 2014-2015) – – Vanaf 2016 redacteur van Antroposofie Magazine – – Vanaf 2007 redacteur van de Stichting Rudolf Steiner Vertalingen, die de Werken en voordrachten van Rudolf Steiner in het Nederlands uitgeeft – – 2012-2014 bestuurslid van de Antroposofische Vereniging in Nederland – – 2009-2013 redacteur van ‘De Digitale Verbreding’, het door de Nederlandse Vereniging van Antroposofische Zorgaanbieders (NVAZ) uitgegeven online tijdschrift – – 2010-2012 lid hoofdredactie van ‘Stroom’, het kwartaaltijdschrift van Antroposana, de landelijke patiëntenvereniging voor antroposofische gezondheidszorg – – 1995-2006 redacteur van het ‘Tijdschrift voor Antroposofische Geneeskunst’ – – 1989-2001 redacteur van ‘de Sampo’, het tijdschrift voor heilpedagogie en sociaaltherapie, uitgegeven door het Heilpedagogisch Verbond

Mijn Facebookpagina

Translate

Volgers

Totaal aantal pageviews vanaf juni 2009

Populairste berichten van de afgelopen maand

Blogarchief

Verwante en aan te raden blogs en websites

Zoeken in deze weblog

Laatste reacties

Get this Recent Comments Widget
End of code