Bedoeld is: antroposofie in de media. Maar ook: in de persbak van de wijngaard, met voeten getreden. Want antroposofie verwacht uitgewrongen te worden om tot haar werkelijke vrucht door te dringen. Deze weblog proeft de in de media verschijnende antroposofie op haar, veelal heerlijke, smaak, maar laat problemen en controverses niet onbesproken.

maandag 17 oktober 2011

Sloterdijk


De apotheose van de show nadert om 23.25 uur.

We beginnen de week, nou ja, de maandag, met Peter Sloterdijk. Die hoef ik vast niet voor te stellen. Hoofdredacteur Jens Heisterkamp berichtte afgelopen zaterdag in de ‘Newsblog’ van info3, over ‘Ein genialer Transmitter. Steiner, Sloterdijk und der Imperativ zur Veränderung’:
‘Peter Sloterdijk hat Rudolf Steiner als großen Reformer und aktuellen Ideengeber für eine Zeit der Krisen gewürdigt. Im Rahmen einer Ausstellungseröffnung in Weil am Rhein diskutierte der bedeutende deutsche Philosoph mit dem Kurator Mateo Kries vom Vitra Design Museum (Weil am Rhein) und Walter Kugler vom Steiner-Archiv in Dornach.

Den Grund der neuen Offenheit für Steiner sah Sloterdijk in einer besonderen geistesgeschichtlichen Konstellation unserer Zeit. Der Ansatz der Lebensreform als Gegenentwurf zur politischen Revolution erscheine wieder hoch aktuell. Denn im Rückblick auf das “verlorene 20. Jahrhundert” (Sloterdijk) zeige sich heute, dass die “Revolutionäre” im Unrecht gewesen seien. Ansätze, die Welt durch Veränderung der Verhältnisse ändern zu wollen, haben nur Zerstörung hinterlassen. Die Lebensreform dagegen, die eine Erneuerung von Innen anstrebte, hätte sich als der richtige Weg erwiesen. Außerdem sei der Blick der Öffentlichkeit auf Steiner, den Sloterdijk als “größten mündlichen Philosophen des 20. Jahrhunderts” bezeichnete, im Wandel begriffen: Er werde heute nicht mehr wie früher als Guru, sondern inzwischen “als ganz normales Genie” gesehen, so der Philosoph.

Besonders interessant war Sloterdijks medientheoretische Deutung des Phänomens Steiner: Der Gründer der Anthroposophie habe mit seinem Ansatz “die Vertikalität neu definiert” und die menschliche Subjektivität an eine andere Sphäre gekoppelt. Steiners Übermittlung von Hinweisen aus einer “Geistigen Welt”, mit denen er die Pädagogik, die Landwirtschaft, die Medizin und viele andere Gebiete erneuerte, interpretierte Sloterdijk als quasi- mediale Durchgaben eines “Imperativs zur Veränderung”. Im Blick auf die inzwischen in vielen Museen der Welt gezeigten Wandtafelzeichnungen, mit denen Steiner seine Vorträge illustriert hatte, meinte Sloterdijk, Steiner habe “die Powerpoint-Präsention mit Kreide” erfunden. Die eigentliche “Power” habe er dabei allerdings nicht wie heute aus einem auf Folien abgelegten Wissen bezogen, vielmehr habe er sich darauf verlassen, dass ihm im entscheidenden Moment die Evidenz selbst zur Hilfe kam. Steiner habe sich von der Inspiration überraschen lassen. Er sehe ihn deshalb als eine Art Medium, als einen “Antennenmenschen”.

“Ich glaube Steiner ist und bleibt wichtig, weil er einer von denen war, die die Antennen ausgefahren haben schon bevor die Antennen erfunden waren”, sagte Sloterdijk abschließend. Seither horchten die Menschen ja tatsächlich in den Äther hinein und wollten erfahren, was zu tun ist. Sloterdijk bezog sich dabei auf den Satz von Robert Musil: “Wir horchen in uns hinein und wissen nicht, welches Meeresrauschen wir hören.” “Die Sender waren noch nicht genau eingestellt”, erläuterte Sloterdijk. “Gleichzeitig hat bei Steiner ein viel intensiverer Empfang begonnen. Er wirkt wie unter einem Diktat und hört offenbar im Äther einen Auftrag für eine Lebensreform. Hundert Jahre später nach diesem verlorenen 20. Jahrhundert fahren die Menschen wieder ihre Antennen aus und wissen nicht genau, welches Meeresrauschen sie hören. Aber sie hören den neuen absoluten Imperativ: ‚Du musst Dein Leben ändern’. Es geht um den Auftrag eine Lebensreform zu entwickeln, die den Fortbestand der Menschheit auf dem gefährdeten Planeten sichert. Und Steiner ist ein genialer Transmitter für diese Botschaft.”

Das Gespräch war Teil der Eröffnung der Ausstellung über den gestalterischen Impuls Steiners, der unter dem Motto “Die Alchemie des Alttags” noch bis Ende April 2012 in Weil am Rhein präsentiert wird.
Informationen zur Ausstellung.’
Hierbij kan ik mooi aansluiten met het voorwoord dat Saul Bellow schreef bij de voordrachten van Steiner over ‘Voorbij de grenzen van de natuurwetenschap’. Ik vond dit in ‘Southern Cross Review. Review of fiction, education, science, current events, essays, book reviews, poetry and Anthroposophy. Number 78, September-October 2011’. Hier worden deze voordrachten eerst ‘The Limits of Natural science by Rudolf Steiner – Foreward by Saul Bellow’ genoemd. Klik je erop, krijg je ‘The Boundaries of Natural Science. By Rudolf Steiner. Foreward by Saul Bellow’. Enfin, hoe het ook zij, Bellow – hem hoef ik toch ook niet te introduceren? Ik had het over hem in ‘Owen Barfield’ op 18 januari 2009 en in ‘Honderdduizend’ op 9 oktober 2010 – schreef het volgende:
‘The audience attending this series of lectures in 1920 was at once informed by Steiner that he proposed to consider the connections between natural science and social renewal.

Everyone agrees, he says, that such a renewal requires a renewal of our thinking (one must remember that he was speaking of the groping and soul-searching that followed the great and terrible war of 1914–18), yet not everyone “imagines something clear and distinct when speaking in this way.”

Steiner then sketches rapidly the effects of the scientific world-view on the modern social order. Scientific progress has made us very confident of our analytical powers. Inanimate nature, we are educated to believe, will eventually become transparently intelligible. It will yield all its secrets under scientific examination, and we will be able to describe it with mathematical lucidity. After we have conquered the inorganic we will proceed to master the organic world by the same means.

The path of scientific progress however has not been uniformly smooth. Steiner reminds us that by the end of the 19th century doubts concerning the origins of scientific knowledge had arisen within the scientific community itself, and in a famous and controversial lecture the physiologist du Bois-Reymond asked the question, How does consciousness arise out of material processes? What is the source of the consciousness with which we examine the outer world? To this du Bois-Reymond answers, Ignorabimus — we shall never know.

In this Ignorabimus Steiner finds a parallel to an earlier development, that of medieval Scholasticism. Scholastic thinking had made its way to the limits of the supersensible world. Modern natural science has also reached a limit. This limit is delineated by two concepts: “matter”— which is everywhere assumed to be within the sensory realm but nowhere actually to be found — and consciousness, which is assumed to originate within the same world, “although no one can comprehend how.” Can we fathom the fact of consciousness with explanations conceived in observing external nature? Steiner argues that we cannot. He suggests that scientific research is entangling itself in a web, and that only outside this web can we find the real world. The great victories of science have subdued our minds. We accept the all pervading scientific method. It has transformed the earth. Nevertheless it seems incapable of understanding its own deepest sources. Scientific method as we of the modern world define it can bring us only to the Ignorabimus because it is powerless to explain the consciousness that directs it. In our study of nature, and by means of our concept of matter, we have made everything very clear, but this clarity does not give us Man. Him we have lost. And the lucidity to which we owe our great successes in the study of the external world is rejected by consciousness itself. For in the depths of consciousness there lies a will, and this will revolts when lucid science tries to “think” Man as it thinks external nature.

To conclude from this that Steiner is “anti-science” would be a great mistake. To him science is a necessary, indeed indispensable stage in the development of the human spirit. The scientific examination of the external world awakens consciousness to clear concepts and it is by means of clear conceptual thinking that we become fully human. Spiritual development requires a full understanding of pure thought, and pure thought is thought devoid of sensory impressions. “Countless philosophers have expounded the view that pure thinking does not exist, but is bound to contain traces, however diluted, of sense perception. A strong impression is left that philosophers who maintain this have never really studied mathematics, or gone into the difference between analytical and empirical physics,” Steiner writes. Mathematical thought is thought detached from the sense world, and as it is entirely based upon rules of reason that are universal it offers spiritual communion to mankind, as well as a union with reality. It is moreover a free activity. Spiritual training, says Steiner, reveals it to be not only sense-free but also brain-free. The operations of thought are directed by spiritual powers. Pure thinking leads to the discovery of freedom and leads us to the realm of spirit. And Steiner tells us explicitly that out of sense-free thinking “there can flow impulses to moral action. ... One experiences pure spirit by observing, by actually observing how moral forces flow into sense-free thinking.” This is something very different from mystical experience, for it is a result of spiritual training, of a sort of scientific discipline through which we discover more organs of knowledge than are available to those who limit themselves, as modern philosophers do, to scientific orthodoxy and to ordinary consciousness. In the last lecture of the present series Steiner speaks of advanced forms of consciousness, of a more acute inner activity, and of higher forms of knowledge.

Contemporary thinkers are often strongly attracted to these higher forms. They approach them enthusiastically, frequently write of them vividly but in the end reject them as retrograde or atavistic, unworthy of a fully accredited modern philosopher.

Paul Valéry, a poet who devoted years of his life to the study of mathematics and who wrote interestingly on Descartes and Pascal, provides us with an excellent example of this in his Address in Honor of Goethe. Goethe fascinates Valéry, for Goethe too was a poet who found it necessary to go beyond poetry — “the great apologist of the world of Appearances,” Valéry calls him. He says, “I sometimes think that there exists for some people, as there existed for him, an external life which has an intensity and a depth at least equal to the intensity and depth that we ascribe to the inner darkness and the mysterious discoveries of the ascetics and the Sufis.” Goethe is an investigative and not merely a reactive poet. Valéry greatly admires his botanical work, seeing in it one of “the profound nodal points of his great mind.” He goes on to say, “this desire to trace in living things a will to metamorphosis may have been derived from his early contact with certain doctrines, half poetic, half esoteric, which were highly esteemed by the ancients and which, at the end of the eighteenth century, initiates took to cultivating again. The rather seductive if extremely imprecise idea of Orphism, the magical idea of assuming the existence of some unknown hidden principle of life, some tendency towards a higher form of life in every animate and inanimate thing; the idea that a spirit was fermenting in every particle of reality and that it was therefore not impossible to work by the ways of the spirit on everything and every being insofar as it contains a spirit, is among the ideas which bear witness to the persistence of a kind of primitive reasoning and at the same time of an impulse which of its nature generates poetry or personification. Goethe appears to have been deeply imbued with the feeling of this power, which satisfied the poet
in him and stimulated the naturalist.”

What Valéry assumes here is that there is only one single legitimate method of examining natural phenomena. As a poet he sympathizes with imaginative knowledge, as a thinker he strikes a note of regret and even condolence. “It is one of the clearest examples of transition from poetic thought to scientific theory, or of a fact brought to light by way of a harmony discovered by intuition. Observation verifies what the inner artist has divined. ... But his great gift of analogy came into conflict with his logical faculties.” And the logical faculties, strictly circumscribed, must be obeyed. Magic and primitive reasoning, alas, will not do says the analytical intellect of Valéry.

Steiner had devoted many years of study to Goethe. He was the editor of Goethe's scientific works and in his lectures often refers to him. And there is no nostalgia for “Orphism” in Steiner, no “magic” or “primitive reasoning.” He too is a modern thinker. What distinguishes him from most others is his refusal to stop at what he calls “the boundary of the material world.” And how does one pass beyond this boundary? By a discipline that takes us from ordinary consciousness and familiarizes us with consciousness of another kind, by finding the path that leads us into Imagination. “It is possible to pursue this path in a way consonant with Western life,” he writes, “if we attempt to surrender ourselves completely to the world of outer phenomena, so that we allow them to work upon us without thinking about them, but still perceiving them. In ordinary waking life, you will agree, we are constantly perceiving, but actually in the very process of doing so we are continually saturating our percepts with concepts; in scientific thinking we interweave percepts and concepts entirely systematically, building up systems of concepts. ... One can become capable of such acute inner activity that one can exclude and suppress conceptual thinking from the process of perception and surrender oneself to bare percepts.” This is not a depreciation of thought. Rather, it releases the imagination. One “acquires a potent psychic force ‘when one is able’ to absorb the external world free from concepts.” Steiner says, “Man is given over to the external world continually, from birth onwards. Nowadays this giving-over of oneself to the external world is held to be nothing but abstract perception or abstract cognition. This is not so. We are surrounded by a world of color, sound and warmth and by all kinds of sensory impressions.” The cosmos communicates with us also through color, sound and warmth. “Warmth is something other than warmth; light something other than light in the physical sense; sound is something other than physical sound. Through our sensory impressions we are conscious only of what I would term external sound and external color. And when we surrender ourselves to nature we do not encounter the ether-waves, atoms and so on of which modern physics and physiology dream; rather, it is spiritual forces that are at work, forces that fashion us between birth and death into what we are as human beings.” I have thought it best not to interpose myself but to allow Steiner to speak for himself, for he is more than a thinker, he is an initiate and only he is able to communicate what he has experienced. The human mind, he tells us, must learn to will pure thinking, but it must learn also how to set conceptual thinking aside and to live within the phenomena. “It is through phenomenology, and not abstract metaphysics, that we attain knowledge of the spirit by consciously observing, by raising to consciousness, what we would otherwise do unconsciously; by observing how through the sense world spiritual forces enter into our being and work formatively upon it.”

We cannot even begin to think of social renewal until we have considered these questions. What is reality in the civilized West? “A world of outsides without insides,” says Owen Barfield, one of the best interpreters of Steiner. A world of quantities without qualities, of souls devoid of mobility and of communities which are more dead than alive.’
De website van het lectoraat antroposofische gezondheidszorg heeft sinds kort een update gekregen. Dit ongetwijfeld in verband met de aanstaande promotie van lector Erik Baars, waarover ik twee weken geleden, op dinsdag 4 oktober in ‘Verrassing’ berichtte. Nu staat er op de homepage van het lectoraat ‘Nut en noodzaak van het lectoraat’:
‘De antroposofische gezondheidszorg (AG), een vorm van integratieve gezondheidszorg, geeft al meer dan een eeuw praktische invulling aan begrippen als preventieve en curatieve gezondheidsbevordering in plaats van of in aanvulling op ziektebestrijding, stimuleren van patiëntencompetentie, eigen regie, zelfmanagement, terughoudend medicijngebruik en een gelijkwaardige relatie tussen patiënt en zorgverlener.

De AG bestaat al sinds begin vorige eeuw, heeft een hoge patiëntwaardering en een schat aan ervaringskennis en -deskundigheid opgebouwd, maar loopt qua hedendaagse eisen van professionalisering achter.

Door overheden, zorgverzekeraars en zorginstellingen wordt er zowel nationaal als internationaal toenemend om bewijzen van de werkzaamheid, kwaliteit en veiligheid gevraagd. De AG is in veel gevallen nog te weinig in staat om voldoende wetenschappelijke bewijzen te kunnen overleggen. De consequentie hiervan is dat de beschikbaarheid van de antroposofische therapieën in het gedrang komt. De druk van het leveren van voldoende bewijzen heeft de AG de afgelopen jaren sterk in beweging gebracht. Inmiddels staat het onderzoek nationaal en internationaal hoog op de beleidsagenda’s.

Sinds 2007 heeft het lectoraat AG een volwaardige plaats gekregen in Hogeschool Leiden. Hogeschool Leiden is voor de hand liggend vanwege haar historische band met vanuit de antroposofie geïnspireerde opleidingen (o.a. Kunstzinnige Therapie).

Het lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg (AG) richt zich als enige lectoraat in Nederland op het kennisdomein van de antroposofische gezondheidszorg. Dankzij een netwerk met internationale, reguliere en antroposofische onderzoeksinstellingen die zich bezighouden met onderzoek naar de AG, beschikt het lectoraat over de meest recente (internationale) kennis en onderzoeken.

Het lectoraat werkt nauw samen met het AG-werkveld en werkt aan praktijkproblemen door middel van praktijkgericht onderzoek, gericht op de volgende drie centrale categorieën:
(1) het aantonen van effectiviteit en veiligheid,
(2) het leveren en ontwikkelen van optimale kwaliteit, en
(3) het verbeteren van de communicatie over AG.

De expertise van het lectoraat wordt tevens, ook in samenwerking met andere lectoraten van Hogeschool Leiden, ingezet om een bijdrage te leveren aan de AG opleidingen (met name de opleiding Kunstzinnige Therapie van Hogeschool Leiden) en aan het helpen oplossen van de actuele problemen in de (reguliere) gezondheidszorg, die voor grote uitdagingen staat. Bezuinigingen zijn hard nodig, maar mogen niet ten koste gaan van kwaliteit, toegankelijkheid en innovatie van de zorg. Dit leidt tot ontwikkelingen in de richting van: health promotion (“gezondheid bevorderen”), het invoeren van “stepped care” (“eerst lichtere behandelmethoden in de eerstelijnszorg”), terugbrengen van medicijngebruik en stimuleren van patiëntencompetentie en zelfmanagement.
Volg Erik Baars ook op twitter’
Van de lector zelf wordt het volgende prijsgegeven:
‘Naam: Erik Baars
Functie: Lector Antroposofische Gezondheidszorg
Aandachtsgebied: Antroposofische Gezondheidszorg
Onderzoeksprojecten: Euritmietherapie en hooikoorts, Uitwendige therapie, Zorgprogramma Hooikoorts, Monitoring infrastructuur
Publicaties: Erik Baars heeft meer dan 140 publicaties op zijn naam staan. Belangrijkste thema's: antroposofische gezondheidszorg, gezondheid door zelfregulatie, trauma en dissociatie, het holisme-reductionisme vraagstuk, zorgboerderijen en holistische methodologie. Een selectie van zijn publicaties zijn te vinden op de algemene publicatie pagina van het lectoraat.
Contactgegevens: baars.e@hsleiden.nl / 071-5188 289
Linkedin/Twitter: twitter.com/#!Lectoraat AG

Werkervaring:
2007-heden: Lector Antroposofische Gezondheidszorg, Hogeschool Leiden
2000-heden: Senior onderzoeker Gezondheidszorg, afdeling Gezondheid & Voeding, Louis Bolk Instituut
2000-2007: Afdelingsdirecteur/sectieleider, afdeling Gezondheidszorg & Voeding, Louis Bolk Instituut
1997-2002: Coördinator en onderzoeker, Cats-Polm Instituut (onderzoeksinstituut op het terrein van chronische traumatisering)
1994-2000: Bureaumedewerker en coördinator, Stichting Antroposofisch Medisch Onderzoek
1993-2007: Arts-assistent, Bernard Lievegoed Kliniek (antroposofisch psychiatrisch ziekenhuis)
1991-1993: Arts-assistent Interne Geneeskunde, Willem Zeylmans van Emmichovenkliniek

Opleiding:
2011: Afronding van proefschrift (verwachte datum: november 2011)
2001: MSc Epidemiologie (Vrije Universiteit, Amsterdam)
1991: Geneeskunde (Universiteit van Amsterdam)’
Dan gaan we natuurlijk ook even op Twitter kijken, wat daar voor informatie te vinden is. Bij 30 september staat:
‘Programma symposium lectoraat “Eigen regie versterken” op vrijdag 9 december (12.30-17.30 uur) is rond. Binnenkort volgt meer info.’
Dan volgt op 8 oktober:
‘Presentatie “Klantervaringen met het Kindertherapeuticum in Zeist” is goed ontvangen op 4th European Congress for Integrative Medicine!’
Op 10 oktober:
‘Artikel “Klantervaringen in het Kindertherapeuticum” geaccepteerd voor special issue Ned. Tijdschr. v. Kindergeneeskunde (publ: dec. 2011).’
Ten slotte zijn er op 15 oktober drie tweets:
‘De update van het totaal aantal internationale AG wetenschappelijke publicaties (2005-2011) is binnen: inmiddels al 816! #Lectoraat_AG
‘Programma symp. lectoraat AG “Eigen regie versterken” 9 dec. is rond; met o.m. Paul van Maanen (vz. CvB HL), John Verhoef (lector Fysioth.)’
‘Proefschrift ligt bij de drukker. Op 18 november 13.30 uur verdedig ik aan de WUR: “Evidence-based curative health pro…http://lnkd.in/C8cZSe
Het is dus geen overbodige luxe om Erik Baars op Twitter te volgen! Als laatste vandaag (ik kan anders wel aan de gang blijven), dit sympathieke bericht op de weblog van Jelle van der Meulen vandaag, ‘ÜBERS EMPÖREN HINAUS. Von Johanna Giovannini, Jelle van der Meulen und Johannes Stüttgen’, dat echter al op 26 september geschreven blijkt:
‘Wir haben etwas vor. Ihr mögt uns vielleicht noch gar nicht kennen, vielleicht bereits ein bisschen oder eben ziemlich gut. Wir heißen Johanna Giovannini, Jelle van der Meulen und Johannes Stüttgen. Für die Zukunftsstiftung Soziales Leben in der GLS Treuhand (Bochum) haben wir uns zusammengesetzt, um für eine Weile an einer bestimmten Frage zu arbeiten.

Wir haben zu dritt eine Werkstatt aufgemacht. Einen geographischen Ort hat diese Werkstatt nicht, sie befindet sich überall, wo Menschen sich treffen und sich austauschen: Auf diesem Weblog, via E-Mails und Briefen, unterwegs auf Bahnhöfen, in Kneipen, Wohnzimmern und Küchen, auf größeren Veranstaltungen (die es noch zu organisieren gilt). Die Werkstatt ist also zu verstehen als ein bewegliches Flechtwerk von Begegnungen, ein unüberschaubares und hoffentlich inspirierendes Geschehen in der Zeit.

Wir wollen weg von deftigen Fixierungen, festgefahrenen Ideologien und vorgeschriebenen Bestimmungen. Wir wollen die konkreten Begegnungen der Menschen als Quellen einer noch nicht bekannten Zukunft verstehen. Wir suchen Wege, die sich öffnen, wenn die Beteiligten von Angesicht zu Angesicht stehen, wenn also die Präsenz des anderen – und vielleicht auch fremden – Menschen mit einbezogen wird.

Unsere Frage ist delikat. Sie lässt sich nicht in einem Satz festlegen, weil sie eine Frage des Herzens ist. Sie könnte so lauten: Was ist gemeinnützig an einem Menschen? Oder auch: Was ist gemeinnützig an den Menschen? Oder vielleicht besser: Was am Menschen braucht die bedingungslose Förderung einer Gemeinschaft? Oder wie wäre es mit: Wie können Menschen so gefördert werden, dass sie ihre Biographien als Kunstwerke gestalten können?

Diese Fragen sind nicht nur entscheidend für die Zukunft der Zukunftsstiftung Soziales Leben, sondern auch für die Zukunft unserer öffentlichen Gesellschaft. Die Gestaltung des individuellen Lebens wird immer einseitiger verstanden, nämlich als eine wirtschaftliche Angelegenheit. Deswegen wird die Entfaltung neuer “Begabungen” immer mehr den Einzelnen überlassen, die damit oft überfordert sind. Die Zukunft ist jedoch eine ideelle Angelegenheit, die sich nicht “wirtschaftlich” finanzieren lässt.

Die Stiftung möchte ein Ort sein, wo individuelle Menschen sich aus Freiheit an der Gestaltung einmaliger biographischer Kunstwerke engagieren. Wir wollen übers Empören hinausgehen, das große Warten (zum Beispiel auf ein bedingungsloses Einkommen) hinter uns lassen, und in konkret gelebten Beziehungen tätig werden.

Und wir fangen an der Stelle an, wo wir gerade stehen: Mit unseren offenen Fragen, und freilich mit der Hoffnung, dass ihr mitmacht! Auf unserem Weblog ist mehr zu finden: http://blog.zukunftsstiftung-soziales-leben.de/

Johanna Giovannini (Bodensee),
Jelle van der Meulen (Köln),
Johannes Stüttgen (Düsseldorf)’

Geen opmerkingen:

Labels

Over mij

Mijn foto
(Hilversum, 1960) – – Vanaf 2016 hoofdredacteur van ‘Motief, antroposofie in Nederland’, uitgave van de Antroposofische Vereniging in Nederland (redacteur 1999-2005 en 2014-2015) – – Vanaf 2016 redacteur van Antroposofie Magazine – – Vanaf 2007 redacteur van de Stichting Rudolf Steiner Vertalingen, die de Werken en voordrachten van Rudolf Steiner in het Nederlands uitgeeft – – 2012-2014 bestuurslid van de Antroposofische Vereniging in Nederland – – 2009-2013 redacteur van ‘De Digitale Verbreding’, het door de Nederlandse Vereniging van Antroposofische Zorgaanbieders (NVAZ) uitgegeven online tijdschrift – – 2010-2012 lid hoofdredactie van ‘Stroom’, het kwartaaltijdschrift van Antroposana, de landelijke patiëntenvereniging voor antroposofische gezondheidszorg – – 1995-2006 redacteur van het ‘Tijdschrift voor Antroposofische Geneeskunst’ – – 1989-2001 redacteur van ‘de Sampo’, het tijdschrift voor heilpedagogie en sociaaltherapie, uitgegeven door het Heilpedagogisch Verbond

Mijn Facebookpagina

Volgen op Facebook


Translate

Volgers

Herkomst actuele bezoeker(s)

Totaal aantal pageviews vanaf juni 2009

Populairste berichten van de afgelopen maand

Blogarchief

Verwante en aan te raden blogs en websites

Zoeken in deze weblog

Laatste reacties

Get this Recent Comments Widget
End of code

Gezamenlijke antroposofische agenda (in samenwerking met AntroVista)