Bedoeld is: antroposofie in de media. Maar ook: in de persbak van de wijngaard, met voeten getreden. Want antroposofie verwacht uitgewrongen te worden om tot haar werkelijke vrucht door te dringen. Deze weblog proeft de in de media verschijnende antroposofie op haar, veelal heerlijke, smaak, maar laat problemen en controverses niet onbesproken.

maandag 19 november 2012

Gestript


Het is natuurlijk flauw om zo te beginnen, maar ik kan de verleiding niet weerstaan. De oplettende lezertjes zal het niet ontgaan zijn dat vorige maand de Toonderbiografie is verschenen. Er was meer dan voldoende publiciteit over, inclusief de bekende Toonderismen. Bij De Bezige Bij vinden we dit:
‘Marten Toonder is het indringende levensverhaal van een van de meest eigenzinnige en vernieuwende kunstenaars van na de oorlog.

Alles aan en van Marten Toonder heeft minstens twee gezichten of kanten. Hij is schrijver en tekenaar, kunstenaar en zakenman, Nederlander en Ier, kluizenaar en acteur, realist en magiër, de argeloze en de slimme, een open en een gesloten boek. Toonder is archaïsch en modern, een allemansvriend en een niemandsvriend, een tovenaar en een kruidenier, rechtlijnig en dubbelzinnig. Toonder is zowel Kwetal als professor Sickbok, zowel heer Bommel als Wammes Waggel.

Over leven en werk van Marten Toonder, de oervader van het Nederlandse stripverhaal, schreef Wim Hazeu een schitterende biografie waarin werkelijk alle facetten van Toonder aan de orde komen.

Isbn: 978 90 234 7318 3, aantal pagina’s: 640, gebonden, nur: 321, prijs: € 29.90’
En bij ‘Toondertijd’ (blad en website van de ‘MTCV’, wat dat ook moge betekenen; ‘Marten Toonder curriculum vita’ of zoiets) is er aandacht voor ‘Presentatie Marten Toonder biografie’:
‘Op 11 oktober 2012 werd in het Letterkundig Museum niet alleen de tentoonstelling “Marten Toonder: een dubbel denkraam” geopend, ook werd in een bomvolle aula de langverwachte Marten Toonder biografie van Wim Hazeu gepresenteerd. Ruim zes jaar heeft de heer Hazeu hier aan gewerkt. Het is een doorwrochte biografie van 735 pagina’s geworden, onderbouwd met 1139 noten. Bijgaand ziet u de presentie door Wim Hazeu. In de komende Toondertijd (verschijnt december) kunt u de integrale tekst hiervan lezen. De biograaf geeft momenteel diverse lezingen in het land. De MTVC houdt hier de Toonderjaar agenda (mede) actueel.’
Ik mag dan ook wel meteen aandacht vragen voor de ‘Bommelglossy’, waar tevens een leuke website van is. Ik breng maar even in herinnering dat ik hier eerder aandacht aan Toonder heb besteed, en met reden. Ik noem bijvoorbeeld ‘Fantasie’ op 1 mei 2009 en ‘Michaelshoeve’ op 14 juli 2011. In het eerste bericht kwam ook stripblad Eppo ter sprake, en laat die nu net vorige week zijn honderdste nummer beleefd hebben. Bladmanager Isabel Vermeeren schreef op woensdag 14 november, naar aanleiding van een originele veilingsactie, ‘Ruim 18.000 euro voor KiKa’:
‘Tijdens de presentatie van het 100ste nummer van Eppo in Paradiso maakte hoofdredacteur Rob van Bavel de opbrengst van de succesvolle cameo veiling voor KiKa bekend. KiKa ambassadeurs Rien Schimmel en Peter Faber namen een cheque in ontvangst van € 18.683,00. Een enorm bedrag dat dankzij de cameo veiling, die samen met Catawiki werd georganiseerd, was ingezameld.

Bij de presentatie waren alle stripmakers en winnaars van de cameo veiling aanwezig, die flink in het zonnetje werden gezet met het behaalde resultaat. Op het feestje dat volgde op de presentatie waren de felicitaties dan ook niet van de lucht en gingen de stripmakers graag op de foto met de gulle gevers. De speciale Eppo met daarin alle gastoptredens van de cameo winnaars ligt vanaf donderdag 15 november in de winkel, en is ook te bestellen via onze shop.’
In het tweede bericht kwam in de reacties Paul Hellmann ter sprake, en laat die nu net ook schrijven in de hiervoor genoemde ‘Bommelglossy’. Kortom, de wereld is klein. Want een medewerker van Eppo, Ger Apeldoorn, komt ook voor in een bericht van Michael Minneboo van 1 september, waarin deze schrijft:
‘In het krantje Den Haag Centraal staat een beeldfeuilleton Van Gogh in Den Haag getekend door Teun Berserik en geschreven door Ger Apeldoorn en Feico Hoekstra.’
Die is inmiddels verschenen, zo blijkt uit dit nieuws uit Den Haag van 12 november, ‘Stripboek over Haagse jaren Vincent van Gogh’:
‘Op 16 november 2012 verschijnt het boek “Vincent van Gogh, de vroege jaren” van Teun Berserik. Dit stripboek gaat over de beginjaren van Van Gogh als kunstenaar in Den Haag. Voor dit boek deed Teun Berserik grondig onderzoek naar de vroege periode uit het leven van Van Gogh. Hij laat zien hoe de beginnende schilder doorzette, hoe hij worstelde om zijn eigen stijl te vinden, en hoe de eerste tekenen van krankzinnigheid zichtbaar werden.

Over Teun Berserik

Teun Berserik is schilder en illustrator. Hij werkt voor verschillende educatieve uitgeverijen. Daarnaast maakte hij tekeningen en strips voor onder meer Kuifje, Taptoe, Sjors & Sjimmie, het Museon en het Legermuseum.

Boekpresentatie

De presentatie van het boek is op maandag 12 november 2012 om 19.00 uur bij Boekhandel Paagman. Het eerste exemplaar wordt overhandigd aan Benno Tempel, directeur van het Gemeentemuseum Den Haag.’
Op de website ‘Oogenblik’ (tevens van De Bezige Bij, zul je net zien) vinden we onder meer dit naar aanleiding van ‘Boekpresentatie Vincent van Gogh’:
‘Op 16 november verschijnt bij uitgeverij Oog & Blik

Vincent van Gogh
De vroege jaren
door Teun Berserik

Vincent van Gogh. De vroege jaren toont Van Goghs beginjaren als kunstenaar in Den Haag. Zijn eerste schilderlessen krijgt hij van zijn neef Anton Mauve, die hem introduceert bij zijn collega’s van de Haagse School. Als hij een affaire begint met een van zijn modellen raken zijn leven en werk nog meer met elkaar verweven. Ondertussen moet hij steeds vaker een beroep doen op de gulheid van zijn broer Theo, want het lukt hem maar niet van zijn werk te leven.’
En hoe zit het dan met Teun Berserik, waar kennen wij hem van? Van de Rudolf Steiner Vertalingen:
‘Illustraties (vrij naar de bordschetsen van Rudolf Steiner) door Teun Berserik.’
En dat in heel wat boeken. De wereld is klein, ik schreef het al. Goed, genoeg gestript zo. Een ander thema. In ‘Slavernij’ op vorige week maandag 12 november had ik het voor het laatst over het succesvolle bd-congres in De Rode Hoed. De dag daarop verscheen in Biojournaal ‘Bert van Ruitenbeek kijkt terug op jubileumcongres met zeer divers publiek: “Relevantie van BD-landbouw wordt steeds duidelijker”’. Lenneke Schot schreef:
‘Bert van Ruitenbeek, directeur van Stichting Demeter, kijkt met een goed gevoel terug op het jubileumcongres dat op donderdag 8 november in de Rode Hoed in Amsterdam gehouden is. Het congres ter gelegenheid van 75 jaar BD-Vereniging trok een zeer divers publiek. “De meest gehoorde reactie is dat de deelnemers het enorm stimulerend vonden dat er zoveel mensen op het congres af zijn gekomen. Dit geeft energie en kracht”, aldus Bert.

De bijna 280 congresdeelnemers waren afkomstig uit alle schakels van de keten. Onder hen waren boeren, telers, handelaren, verwerkers, onderzoekers en consumenten. “De grote belangstelling toont aan dat de BD-landbouw een sterke beweging is die echt iets te vertellen heeft.”

Tijdens het congres werd volgens Bert aangetoond hoe krachtig de BD-beweging is en wat er in de afgelopen jaren allemaal uit voortgekomen is. “Duidelijk is dat de BD-landbouw vanuit haar integrale, holistische manier van werken, van grote betekenis kan zijn voor de samenleving waar specialistische kennis steeds vaker tot excessen leidt, omdat men de inzet van die kennis en technologie niet meer bekijkt vanuit de effecten op het geheel.”

Bert benadrukt dat de BD-landbouwers elke keer weer laten zien dat het een methode is die werkt. De resultaten op het gebied van bodemvruchtbaarheid, biodiversiteit en het sluiten van kringlopen zijn hier voorbeelden van. En denk bijvoorbeeld ook aan het laagste antibioticaniveau binnen de landbouw.

Volgens Bert wordt de relevantie van biologisch-dynamische landbouw steeds duidelijker. “De wetenschap weet ondanks al haar kennis nog heel weinig over de essentie van het leven en levenskrachten. De BD-landbouw gaat uit van ordenende krachten in de natuur, ook al zijn die vanuit de bestaande wetenschappelijke kennis niet meetbaar. Onze boeren durven op hun eigen waarnemingen en intuïtie te vertrouwen en boeken daarmee uitstekende resultaten. Conclusie: wat werkt is waar. Goed voedsel kan alleen uit een samenhangend systeem komen dat uitgaat van ritmes, samenhang en balans. Dat bleek uit de bijdrages van alle sprekers. De gangbare landbouw is doorgeschoten in beheersingsmodellen die ondanks alle inzet van kunstmest en chemie langzamerhand onbeheersbaar blijken te zijn.”

Stichting Demeter communiceert sinds kort de boodschap “Leven begint met Demeter”. “Onze centrale belofte is: ‘wij voegen vitaliteit toe in alle facetten van het proces vanaf het stimuleren van bodemleven, groei, afrijping, naar voedsel voor mensen’. We tonen ook door de fotokeuzes een wat eigentijdser beeld richting de consument.”

Tijdens het congres is ook geopperd om letterlijk het gezicht van de BD-landbouwer op producten te tonen. Bert ziet daar wel iets in. “Dit is niet heel vernieuwend, maar ik ben het ermee eens dat meer transparantie en het vertellen van het verhaal achter het product meerwaarde geeft. Wel blijft de kwaliteit van het product essentieel. Als het niet lekker is, is het ook meteen over. Het gaat om de combinatie tussen kwaliteit, uitstraling en het verhaal erachter.”

Bekijk hier de fotoreportage van het jubileumcongres.

Voor meer informatie:

Bert van Ruitenbeek
Stichting Demeter
06 20731016
Bert@stichtingdemeter.nl
www.stichtingdemeter.nl’
Nu verscheen er op vrijdag 16 november deze interessante en opmerkelijke bijdrage van hoofdredacteur Dick Veerman van Foodlog, ‘Kunnen kabouters pragmatisch zijn?’
‘Vorige week vierde de Biologisch-Dynamische beweging van Nederland zijn 75-jarig bestaan. De beoefenaren van de Biologisch-dynamische landbouw worden soms geridiculiseerd vanwege hun geloof in kabouters en natuurkrachten. Toch zou wat ze ontwikkeld hebben en doen wel eens relevant kunnen zijn voor de toekomst. Alles hangt af van de status van die kabouters: zijn ze echt of domweg een naam voor het onbekende dat ook de wetenschap erkent?

De bijeenkomst vond plaats in de Amsterdamse Rode Hoed. Er werden verschillende lezingen gehouden. Ikzelf mocht het avondprogramma modereren en probeerde een gedachte uit op de zaal. Ik denk dat biologisch-dynamisch belangrijk is omdat het een experimentele vorm van landbouw is. Waar onze kennis tekort schiet, moet je slim zijn en heel pragmatisch experimenteren. Ik vertelde dat ik “BD” – zoals de praktizeerders zelf zeggen – net zo zie als het beoefenen van de geneeskunde. Voor veel behandelwijzen is geen wetenschappelijke onderbouwing. Dat is niet erg, want ze worden toegepast omdat ze werken. Het “waarom” is minder belangrijk dan het “dat”. De filosoof in me kon het niet nalaten op te merken dat voor mij de kabouters die BD’ers soms menen te zien gewoon een naam zijn voor iets dat nog geen verklaring heeft. Toch moeten ze wel veronderstellen omdat we weten dat we iets over het hoofd zien. Net zoals dokters die weten dat een behandeling werkt en in welke context, terwijl ze niet precies kunnen vertellen waarom.

Tijdens de middag hield emeritus hoogleraar ecologische landbouw Eric Goewie een lezing over de wetenschappelijkheid van BD. Hij betoogde dat landbouw niet te vangen is in een wetenschappelijk laboratorium en dat het belang van BD zit in zijn benadering van landbouw in zijn verschillende contexten. In mijn taal: waar wetenschap tekort schiet, komt een contextueel pragmatisme de boer en wetenschapper te hulp om toch tot verstandige protocollen te komen en die steeds verder te ontwikkelen.

Goewie, die werd wegbezuinigd door de WUR, stelde zijn lezing in de vorm van een artikel beschikbaar.

De discussie rond de biologisch-dynamische landbouw lijkt veel op die rond de voedingswetenschappen. We zijn systemen van miljoenen factoren die systemen van nog veel meer factoren eten. En al die factoren interacteren in steeds wisselende contexten. Ze zorgen voor zoveel verschillende zogenaamde “hogere orde effecten” – en zelfs hogere orde effecten van hogere orde effecten – dat het onbegonnen werk is om ze in kaart te brengen. Die processen hangen weliswaar af van basale natuurkundige en (bio)chemische wetten, maar zijn volstrekt afhankelijk van altijd weer unieke contexten. Voedingswetenschappers die alles bewezen willen hebben (zoals bijvoorbeeld Martijn Katan) voor ze kennis willen toepassen, bestrijden de “gelovigen” (variërend van diëtisten, paleo's tot natuurvoedingsdeskundigen) die zeker menen te weten wat ze niet kunnen weten, maar waarvan ze wel weten dat het werkt. Soms is dat terecht, soms is dat onterecht. Jammer genoeg valt niet te meten hoe vaak. Vandaar het hele probleem.

Leven is zo complex dat we er maar heel weinig van kunnen weten, terwijl we er toch mee om moeten gaan. We leven nu eenmaal en moeten ons eten maken in samenwerking met de natuur. De natuur zal het worst zijn of we haar kennen of niet, ze doet gewoon haar ding. In onze pogingen om met haar te leren omgaan, zijn wetenschappers tegen de “gelovigen” komen te staan. Dat is jammer, want de laatsten proberen alleen maar pragmatisch te zijn. Ze zijn alleen zo suf om vol te houden dat ze echte kabouters zien, anders zouden ze versleten worden voor heel praktische lieden want wetenschap kan – dat is rekenkundig aan te tonen – bijna niks weten. Toch?

Daar zit ’m de crux, hield ik de zaal voor, als Biologisch-dynamisch relevant wil zijn voor de toekomst. Een paar dagen later las ik een interview met WUR-professor Oene Oenema; het is hieronder opgenomen. Het gaat over de kern van de Biologisch-dynamische gedachte: hoe houden we de bodem gezond in productie?

Oenema, geen kabouterkijker of dromer, geeft het toe: we weten te weinig. Ook zijn WUR-collega Bindraban zegt dat bij herhaling. Volgens beide professoren moet er meer onderzoek gedaan worden. En ze hebben gelijk. Tevens moet er meer geëxperimenteerd worden, want onderzoek levert niet genoeg kennis op om verstandig te kunnen handelen.

Vandaar mijn vraag: als je nou die kabouters een schop onder hun kont geeft, zou Biologisch-dynamisch dan ook voor mensen als Oenema en Bindraban niet heel relevant kunnen zijn? Ik durf het ook wel stellender te zeggen: echte kabouters staan de toekomst van biologisch-dynamisch in de weg.

Lees onderstaand interview met Oenema en houd het bovenstaande in gedachten. Het interview verscheen afgelopen weekend in de printeditie van Nieuwe Oogst.’
De lezing van Eric Goewie is interessant, maar die komt wel een volgende keer. Ik zoom in op de reacties die ook heel vermeldenswaard zijn. Giedo de Snijder, ‘kaasmaker en kaasaffineur’, begon vrijdagmiddag:
‘De Waarheid is een Koe, schreef de Kabouter Roel van Duyn in 1982. Een pleidooi voor een kleinschalige, op menselijke maat gesneden voedseleconomie, gebaseerd op oeroude relaties tussen mensen en dieren, mensen en planten en tussen dieren en planten onderling. Kabouters kunnen het weten ... :)’
Dick Veerman reageerde:
‘Giedo, daar maak je nou een grapje van, maar ik ben bloedserieus: als BD ervoor kiest “Steinerisch” te blijven kabouteren, wordt het ingehaald door de werkelijkheid. Dat zou oerdom zijn, want het heeft wat te bieden als je er “doodgewoon” wetenschapsfilosofisch naar kijkt: het is een praktische manier van met onbekenden in landbouw omgaan en daar iets van maken wat béter en wél kan. Als de beweging ervoor kiest zichzelf te marginaliseren: mij best. Het is tijd voor een 21e eeuwse landbouw over de sektarismen heen.’
Hendrik J. Kaput op zijn beurt schreef:
‘Giedo, Kabouter Roel boerde, na ja boerde, in Veele vlak bij mijn schoonouders. Of hij ook maar iets van landbouw begrepen heeft waag ik ernstig te betwijfelen. Oeroude relaties, de landbouw is nog heel jong en op arme zandgronden behoorlijk problematisch.’
Zaterdagnacht constateerde Dick Veerman tot zijn verbazing bij zijn eigen reactie:
‘Evenveel rode als groene duimen bij #2. Dat intrigeert me. Zijn de roden en de groenen bereid tot een stemverklaring? Voor wie het wil weten: ik sta meer dan welwillend open voor de grote bijdragen die BD aan de landbouw heeft geleverd. Sterker nog: ik erken en verdedig ze als ze worden afgedaan als onzin.’
Piet Keijzer reageerde:
‘De tijd van de kabouters heb ik niet meegemaakt. Ik heb dus niet per se een aversie hier tegen. Ik zie wel in mijn eigen beroepsveld (tuinbouw, China) dat er veel meer inspiratie te halen is uit de biologische landbouw dan uit de gangbare landbouw. Telen in de grond, bemesten met dierlijke mest en plantaardige compost, de invloed van seizoenen, afwisseling van vruchtgroentes met bladgewassen, etc, etc.

Waar ik weinig van weet, maar wat me wel aanspreekt is het product met een “ziel”. Ik merk in mijn eigen kennissenkring dat men altijd enthousiast is voor onze producten als je met passie vertelt wat je aan het doen bent. Ik kan niet inschatten hoe BD ligt in de “markt”. Daarom is dit een zeer interessante draad.’
Peter Jens mengde zich zondagochtend in de discussie:
‘Dick #5, ik gaf zelfs 2 groene duimpjes. Ik ben fan van de BioDynamische beweging. Ik weet niet of Steiner enig benul had van landbouw, of gewoon een slimme spreker was. Zijn eerste speech over landbouw in 1924 was laat in zijn leven en ik geloof nummer 2996 in zijn reeks speeches over van alles en nog wat. Ik denk dat het echte begin van de BD landbouw er al veel eerder moet zijn geweest en dat Steiner “jumped on their bandwagon”. Vergeet niet dat het na-oorlogse Duitsland door een krankzinnige Vrede van Versailles veroordeeld, of verdoemd, of gedoemd was, tot pastoralisatie. Dus was het ook maar beter om de oude landbouwvormen weer te promoten.

Ik maak me sterk dat de luisteraars naar de eerste landbouwspeech van Steiner de echte pioniers waren en Steiner een sausje (of contactalibi?) werd... en sausjes kunnen soms de tand des tijds niet goed doorstaan. Ik hoor graag van de rode duimpjes.’
Giedo de Snijder reageerde als volgt:
‘Begin jaren ’70 stopte ik mijn scheikunde opleiding aan de universiteit. Ik kon me gevoelsmatig meer vinden in de (organische) scheikunde buiten de Unief dan in het labo. Die zat immers overal: natuur, land- en tuinbouw... Ik begon BD literatuur te lezen en kwam zo terecht bij de Maria Thun zaaikalender. Zaaien en planten volgens de stand van de maan. Dat inspireerde me en op een dag begon ik erover tegen mijn vader. Mijn vader was een eenvoudige arbeider met generaties tuindersbloed in zich en waar ik dacht dat hij me vierkantig ging uitlachen met iets dat aardig rook naar spirituele flauwekul, vertelde hij me dat dit allesbehalve nieuw voor hem was, want dat hij zich goed herinnerde dat zijn grootvader en vader daar ook rekening mee hielden. Geen van hen kwam ooit, in dat verloren boerengat tegen Brussel, in aanraking met Steiner en BD. En toch. Er is praktische kennis en er is wetenschap...

Dick slaat in #1 de nagel op de kop met “een praktische manier van met onbekenden in de landbouw om te gaan”. Mijn #1 reactie laat klaarblijkelijk het tegendeel vermoeden, maar ik draag de BD landbouw(ers) een warm hart toe. Omdat het veel meer in zich draagt dan de NPK landbouw en zelfs de NPK bio clone. Het heeft een holistischere benadering van hoe (landbouw)cultuur te bedrijven “met” de natuur. Het kaboutersausje zou het niet zeggen, maar BD is minder gefossiliseerd dan de ons hedendaags bekende systemen. Het geeft zich over aan de zoektocht naar wat werkzaam is, naar begrijpen van wisselwerkingen, krachten en energieën waarvoor ons modern rationeel denken nog steeds te klein is.

BD durft verder te kijken dan haar neus lang is, in andere sectoren wordt dat als iets positiefs onthaald. De BD landbouw heeft “ziel”, en al is dat vandaag jammer genoeg verworden tot een vervaagd filosofisch begrip, het is een fundamentele driver voor “verbonden” (onder)nemen.’
Hendrik J. Kaput reageerde zondagmiddag hier weer op met:
‘Giedo, ik wil er niet over zeiken en het zou me ook heel wat waard zijn indien we in de landbouw op een praktische manier eerst eens met de bekenden om zouden weten te gaan, maar Steiner presenteert zijn kennis als echte wetenschap. I doubt. Met het toenemen van mijn kennis van agrosystemen kwam bij mij de overtuiging dat deze arrogante haast fascistische gedachte niet de mijne was.

Die kalender(van Maria Thun?) zat in de hoofden van mijn voorouders op zo’n strenge manier dat dit de steeds latente spanning (stress) van ze verklaard. Althans zo zie ik dat. Elk facet van een bepaalde arbeid in de diverse getijden werd er door bepaald. Dat moest ook wel, je kon niet, nooit te laat zijn, elk aspect van de landbouw werd dan door de natuur genadeloos afgestraft. Af en toe geheel niet leuk voor een opgroeiend kind die in dat keurslijf werd gedouwd. Ik heb vaag gezien hoe jij daar mee omgaat, be my master, petje af.’
Dick Veerman voegde zich bij hem:
‘Ik heb een soortgelijke ervaring als Giedo. Toen ik – stadse jongen, hoewel geboren in een dorp tegenover een meent – in Frankrijk te maken kreeg met een grote verwilderde tuin kreeg, tikte een oude buurman me op de vingers. “Dat moet je nu niet doen”. Ik was aan het snoeien.

Hij vertelde hoe het moest en ik herkende het als “Steiner”. Alsof ik van niets wist, vroeg ik hem van wie hij dat geleerd had. “Van mijn vader”. En van wie had die het dan? “Van zijn vader”. En van wie hadden al die vaders het? “Het is de kennis die generaties lang verzameld is en die we allemaal binnen onze families doorgeven”. Sommigen bleken het net wat anders te doen dan anderen. Dat lag aan hun “terroir”, hun ervaringen en hun specifieke gaven om er het beste van te maken.

Nadat ik hem had laten vertellen, vroeg ik Eloi Sabatier, mijn buurman, of hij ooit van Rudolph Steiner had gehoord. Nog nooit. Een Duitser? Nou nee, dat al helemaal niet. Ik ben toen verder in de buurt gaan vragen. Thierry Navarre, een wijnboer en -maker van mijn eigen leeftijd die heel bewust teelt en wordt geroemd om zijn verfijnde wijnen, vertelde me dat hij op latere leeftijd ontdekte dat hij principes van de biodynamische landbouw toepaste. Niet alleen in zijn wijngaard, maar ook in zijn moestuin. Geleerd van zijn vader, grootvader et ainsi de suite. Hij komt uit een familie van mensen die bekend staan om hun “groene vingers”. Misschien is hij daarom wel een van de zeer weinigen in Frankrijk die nog pre-phylloxera wijnstokken heeft.

Eric Goewie vertelde me na afloop van de debatavond dat er de nodige Zuid-Amerikaanse boeren zijn die BD-boeren. Ik vertelde hem toen bovenstaand verhaal en gaf daarbij mijn vermoeden: BD is niet “Steiner”, maar een verfijnd ontwikkelde pre-wetenschappelijke traditie (logisch: eten is een eerste levensbehoefte). Vermoedelijk is er ook in China veel “BD” terug te vinden. Het heeft alleen niets met Steiner te maken, maar wel alles met Steiners bronnen (en het mag knap heten dat hij die bij elkaar heeft gekregen!): de traditie die begin 21e eeuw al door kreeg dat landbouw meer is dan wat Giedo beschrijft als “NPK”.

In het verslag dat Demeter van de bijeenkomst maakte staat zo’n beetje dat ik het begrip Levenskrachten zou onderschrijven. Dat doe ik niet. Ik denk wel dat wetenschap zijn onbekende niet moet ontkennen en zich moet realiseren dat de life sciences onmogelijk alle (bovendien ook nog eens contextuele) hogere orde effecten kunnen kennen. Het mysterie is dat wat we niet kunnen kennen, maar wat wel werkt. Maar daarom zijn het nog geen krachten van een andere orde dan we zelf zijn. Anders geformuleerd: het mysterie is niet zo mysterieus. Netzomin als de werking van aspirine (wilgenbast!) die we pas sinds kort kennen, maar al decennia nemen alsof het de gewoonste zaak van de wereld is. Het mysterie dwingt wel respect af, vooral voor diegenen die ermee om weten te gaan.’
De tot nu toe laatste reactie kwam gisteravond van Giedo de Snijder:
‘Hendrik, mijn twee oudste kinderen hebben van in de papschool tot ergens in hun middelbare school Steineronderwijs gelopen. Je moet mij de met momenten anthroposofische dictatuur niet leren kennen. Ik heb er genoeg ambras mee gehad. Maar dat staat los van wat onze gasten via het dagdagelijks gebeuren meekregen en tot vandaag zelf als zeer waardevol ervaren: ontwikkeling van het gevoelsleven, van een fijne besnaardheid om naar de wereld te kijken, respect...

BD landbouwers zijn en blijven in de eerste plaats boeren. Voor wat hun omkadering ervan maakt, hebben zij weinig ogen of tijd. Het zijn mensen die met hun voeten op de grond staan, die bewust kiezen om met de dingen om te gaan zoals ze er mee omgaan. Zij behoren niet tot een bepaalde groep van bio-opportunisten, nl. degenen die meer naar de letter dan naar de geest handelen omdat hun handelen nu helemaal niet voortvloeit uit bezieling.

Hendrik, ik heb veel respect voor je (niet alleen historische) kennis van de landbouw, je verbondenheid met je streek, de boerenmensen en de landbouw waarin en waarmee je bent opgegroeid. Het heeft je gemaakt wie je bent en moest je zo ver niet van me vandaan wonen, kwam ik met jouw goedkeuren elke zondagmorgen bij je langs. Die “ge-aarde” gesprekken zouden me deugd doen.

Jij hoeft je petje voor mij niet af te doen. En wat ik in mijn moestuin doe, komt niet van mezelf. Ik heb het meegekregen, ik onderhoud en koester het.’

vrijdag 16 november 2012

Beton

AntroVista meldde al op maandag 12 november dat er een ‘Bovenbouw in Zwolle’ op komst  is:
‘Door initiatief van Vrije School Michaël krijgt Zwolle volgend schooljaar een bovenbouw. de leerlingen zijn voor voortgezet onderwijs nu nog aangewezen op Zutphen of Groningen.’
Er werden twee linken naar De Stentor bij gegeven. Het eerste bericht is van Francisca Muller op dezelfde maandag, getiteld ‘Bovenbouw Vrije School in Zwolle’:
‘Leerlingen van de Vrije School Michaël in Zwolle kunnen vanaf volgend schooljaar in Zwolle ook voortgezet onderwijs op dezelfde grondslag volgen. Nu zijn ze daarvoor nog aangewezen op Zutphen of Groningen.

Op initiatief van een aantal ouders en met steun van de Vrije Scholen in Zwolle, Meppel en Harderwijk wordt druk gewerkt aan plannen om een bovenbouw van de grond te krijgen. Hoogstwaarschijnlijk gebeurt dit onder de paraplu van de Van der Capellen-scholengemeenschap. Op 13 december om 20 uur is bij de Michaëlschool een informatieavond.’
Het tweede artikel was van de dag erna, niet ondertekend, met als titel ‘Vrije School heeft geen angst voor Zwols plan’:
‘Meer leerlingen krijgen de kans om met Vrije School-onderwijs in aanraking te komen. Zo kijkt rector Hans Stolk van de Zutphense Vrije Scholen naar het initiatief dat in Zwolle wordt ontplooid om daar een school voor voortgezet onderwijs te starten.

In Zwolle start waarschijnlijk met ingang van het nieuwe schooljaar voortgezet Vrije School-onderwijs. Tot dusver is dat in die stad niet aanwezig. Leerlingen die voortgezet Vrije School-onderwijs willen volgen, moeten daarom uitwijken naar Groningen of Zutphen.

De Zutphense scholen, met twee vestigingen van in totaal zo'n duizend leerlingen, trekken ook leerlingen uit de regio Zwolle. Dat aantal loopt de laatste jaren wel terug, zegt Stolk. Eerder kwamen er uit de regio Zwolle zo’n tien leerlingen per jaar naar Zutphen. Dat aantal is gehalveerd. Dat heeft volgens Stolk onder meer te maken met de reiskosten.

Als er in Zwolle een voortgezet onderwijs tak komt, krijgen meer leerlingen de kans om kennis te maken met de Vrije School, zegt Stolk. Het is de bedoeling dat in Zwolle alleen een zogenoemde middenbouw komt. Leerlingen kunnen daar de eerste twee jaren van het voortgezet onderwijs volgen. Als zij daarna verder willen in het voortgezet onderwijs van de Vrije School dan moeten zij alsnog naar Zutphen of Groningen. Scholen in die twee steden vallen allebei onder Stichting De Vrije School Noord en Oost Nederland.’
Dat leek dan nog mee te vallen. Zutphen had er niet echt onder te lijden. Totdat vandaag een nieuw artikel in De Stentor verscheen, waarbij je je kunt afvragen of er een oorzakelijk verband is. Niettemin is de titel erg alarmerend ‘Eén vrije school in Zutphen gaat dicht’:
‘Het vrije schoolonderwijs in Zutphen staat aan de vooravond van ingrijpende veranderingen. Het is de bedoeling om het aantal basisscholen terug te brengen van drie naar twee.

Basisschool De Berkel of De Zwaan gaat dicht. Daarnaast wordt al het voortgezet onderwijs geconcentreerd aan de Weerdslag. Doel van het plan is om de vrije scholen in financieel veilig vaarwater te brengen en vrije schoolonderwijs voor de toekomst veilig te stellen.

Een werkgroep heeft de afgelopen tijd de toekomst van het vrije schoolonderwijs in Zutphen onderzocht. Het betreft basisscholen De Berkel, De IJssel, De Zwaan en voortgezet vrijeschoolonderwijs in Zutphen. De financiële situatie van Stichting De Vrije School Noord- en Oost-Nederland, waar de scholen onder vallen, is penibel, zo is al langer bekend. Daarnaast blijkt uit prognoses dat door bevolkingskrimp het aantal leerlingen in deze regio de komende decennia afneemt. Een werkgroep – waarin ouders, leerkrachten en leidinggevenden van scholen zijn vertegenwoordigd – heeft een plan gemaakt dat het voortbestaan van vrijeschoolonderwijs in Zutphen structureel moet veiligstellen.

Er liggen drie toekomstscenario’s op tafel. In alle gevallen is het de bedoeling om één basisschool te sluiten, waarbij De IJssel sowieso blijft bestaan. Daarnaast moet het voortgezet onderwijs, dat nu nog is verdeeld over twee locaties in Zutphen, worden geconcentreerd aan de Weerdslag. In scenario één blijven basisschool De IJssel en De Zwaan bestaan. De Zwaan krijgt nieuwbouw. Basisschool De Berkel wordt opgeheven. Dat gebouw wordt dan gebruikt voor voortgezet onderwijs. Optie twee is vrijwel gelijk aan de eerste. Het enige verschil is dat De Zwaan geen nieuwbouw krijgt, maar dat het huidige gebouw wordt gerenoveerd. Een derde optie is om De IJssel en De Berkel open te houden. De Zwaan wordt gesloten. De locatie Weerdslag van het voortgezet onderwijs wordt in die optie uitgebreid om alle middelbare scholieren onder te kunnen brengen. Het is de bedoeling om nog dit jaar de knoop door te hakken, zegt directeur Lizzy Plaschek van de overkoepelende stichting.’
Op 18 februari kon ik in ‘All the way’ nog komen met De Stentor die definitief  berichtte ‘Basisschool De Zwaan blijft open’. Met daarin onder meer:
‘Interim-bestuurder Lizzy Plaschek kreeg daarna de opdracht om de stichting door te lichten. Op basis van onderzoek constateert Plaschek dat De Zwaan niet dicht hoeft.’
Op 18 april meldde de website van de ‘Gemeenschappelijke Medezeggenschaps-Raden Vrije Scholen Groningen Zutphen’ echter al in ‘Benoeming Lizzy Plaschek’:
‘De Raad van Toezicht heeft interim-bestuurder Lizzy Plaschek gevraagd om in ieder geval tot augustus 2013 aan te blijven. Het wordt steeds duidelijker hoeveel “achterstallig onderhoud” er is binnen de stichting, op tal van terreinen: huisvesting, personeelsbeleid, financiën, teruglopend aantal leerlingen en ook op onderwijs-gebied. De Raad van Toezicht vindt het verstandig eerst zo veel mogelijk schoon schip te maken. In een brief aan personeel en ouders wordt dit besluit toegelicht.

Op 10 april hebben de GMR-en van PO en VO hiermee ingestemd. Naar verwachting zal een procedure voor een nieuwe bestuurder in januari 2013 starten.’
Helaas werkt de link naar die brief niet. Maar het bericht op zichzelf was al alarmerend genoeg. Zo blijkt vandaag eens te meer. – Nu moet ik vanwege de actualiteit eerst nog even terugkomen op ‘Slavernij’ van afgelopen maandag 12 november, waarin de verkiezing van het ‘Duurzaamste merk van Nederland’ aan bod kwam. Vandaag meldt Biojournaal ‘Finalisten “Duurzaamste merk van Nederland”: Dr. Hauschka, EkoPlaza en KRNWTR’:
‘Dr. Hauschka, EkoPlaza en KRNWTR zijn de 3 finalisten in de verkiezing “Duurzaamste merk van Nederland”. Vanaf 1 oktober tot 15 november hebben bijna 70 merken meegedaan aan de verkiezing, maar deze drie gaan nu onderling uitmaken wie de titel duurzaamste merk een jaar lang mag voeren. Zij hebben de meeste stemmen gekregen van de ruim 6000 stemmen die tot nu zijn uitgebracht.

Op 15 november is de tussenbalans opgemaakt en is het alleen nog mogelijk om te stemmen op de bovenste 3 merken. Dat kan nog tot zondagavond 18 november 0:00 uur. Dinsdag wordt de winnaar bekend gemaakt op het Nationaal Sustainability Congres.

Klik hier om te stemmen.’
Goed, dan kom ik nu toe aan waar het me vandaag eigenlijk om ging – maar soms komt er eerst wat actueels tussen. Op 3 juli in ‘Rüspe’, 23 augustus in ‘Solide’ en voor het laatst op 5 oktober in ‘Toeval’ heb ik bericht over de voorgenomen (beton- en toneel)sanering van het Goetheanum. Nu is de novemberuitgave van de Dornachse ‘Anthroposophie weltweit. Nachrichten für Mitglieder’ van de ‘Allgemeine Anthroposophische Gesellschaft’ weer verschenen. Dat zijn half openbare afleveringen van een maandelijks en min of meer gratis wereldwijd internettijdschrift; dat wil zeggen, je kunt behalve een papieren editie ook een digitale krijgen. Zoals wel vaker, put ik hier opnieuw uit. Met drie artikelen die alle drie geschreven zijn door redacteur Sebastian Jüngel, die dat erg goed doet. Ik begin met het tweede artikel in dit bewuste nummer over dit onderwerp, dat heel informatief is:
‘Goetheanum: Bauaufruf 2
Beton braucht Pflege

Auch Martin Zweifel, als Leiter der Bau-Administration für die Koordination und Ausführung der Bauvorhaben verantwortlich, wurden Fragen zur Umsetzung der Sanierungen gestellt, unter anderem – aber nicht nur – am 16. Oktober 2012 im Rahmen des Goetheanum-Gesprächsforums zum Spendenaufruf.

«Reparaturen an Gebäuden sind keine Planungsfehler», sagt Martin Zweifel. Er berichtet mir von den Fragen, die ihn rund um die Bauvorhaben am Goetheanum erreicht haben. Und er ergänzt unter anderem aus einem Gespräch mit Christian Hitsch: «Ein Gebäude muss gepflegt werden – wie zu einer Kathedrale gehört zu jedem derartigen Gebäude eine Bauhütte.» Auch der Eiffelturm werde ständig von einer Malerequipe durch entsprechende Anstriche vor Rost geschützt. Bei Bauten aus Holz, Stein oder Lehm ist ein Ausbessern der Schadensstelle lokal möglich. Außerdem ist ein mit 1200 Grad Celsius gebrannter Ziegel gegenüber den chemischen Einflüssen der Natur geschützt, gefährdet ist er allein durch physikalische Einwirkungen. Beton dagegen ist schon chemisch den Kräften der Natur (und den Umweltgiften) ausgesetzt. Da Beton zudem quasi aus einem Guss ist, führt jedes Ausbessern zu einer neuen Schicht, die sich mit der ursprünglichen durch die heute üblichen Verbindungsmittel nicht zu einer Einheit verbindet. Beton ist also kein beständiges Material, seine Bauten sind nicht für die Ewigkeit geschaffen, sie brauchen Pflege. Vielleicht hat Rudolf Steiner daher die von ihm entworfenen Betonbauten mit Putz schützen lassen.

Der Schutz der Fassade und Dachschiefer

Nun ist das Goetheanum aber als Rohbetonbau errichtet worden und als solcher denkmalgeschützt. Um die Korrosionsschäden anzugehen, müsste man den Beton bis zu den rostigen Eisen entfernen (‹aufspitzen›). Dies ist jedoch bei den gekrümmten Fassadenflächen zu aufwendig, wenn nicht unmöglich (man kommt nur von einer Seite heran, der Außenseite). Daher wird die Methode der Hydrophobierung gewählt, die im Laufe der 90er-Jahre entwickelt wurde und einen farblosen Schutzanstrich erlaubt. Bisher gibt es damit gute Erfahrungen im Norden des Goetheanum, wo versuchsweise mit Hydrophobierung gearbeitet wurde.

Eine andere Frage zur Außenhülle betrifft den Schiefer des Goetheanum-Dachs. Der Ertrag aus dem Steinbruch, aus dem die Schiefer ursprünglich stammen, ist erschöpft. Den neuen Schiefer – aus einem anderen Steinbruch – kennt man vom neuen Dach der Halde: Er enthält mehr Gneis, ist härter und lässt sich nicht spalten. Er muss dicker gesägt werden und ist daher schwerer, sodass der Dachstuhl stabil genug sein muss (was beim Goetheanum der Fall ist). Die Schieferbedeckung ist so ein Material, bei dem man lokal geschädigte Platten ausbessern oder auswechseln kann.

Skulptur ‹Der Menschheitsrepräsentant›

Bei der Generalüberholung der Bühne des Großen Saals wird weiterhin nach der Präsenz der Skulptur ‹Der Menschheitsrepräsentant› gefragt. Die Eurythmistin Margret Thiersch erzählte beim Gesprächsforum, dass für Eurythmisten weniger der Bewegungs- als der Gleichgewichtssinn wichtig sei; sie erlebe, wie die Gruppe den Gleichgewichtssinn fördere. Der Eurythmist Christian Merz berichtete, dass er vor der Gruppe im Ausstellungsraum Eurythmie gemacht habe, eine «interessante» Erfahrung; allerdings sei man, wenn die Gruppe auf der Bühne stünde, auf der Ebene von Ahrimans Reich. Martin Zweifel weist dazu mir gegenüber auf die Gruppe im Kontext des Ersten Goetheanum. Dort wären ja je sechs Throne links und rechts von der Ahriman-Höhle gewesen – und Ahriman als gefallener Thron wäre in seiner ‹Familie› eingebettet gewesen.

Geplant ist erst einmal, die Gruppe im jetzigen Ausstellungsraum durch einen Umbau für die Arbeit zugänglich zu machen und damit Erfahrungen zu sammeln. Ein Versuch in dieser Richtung fand im Rahmen der Himmelfahrtstagung der Sektion für Bildende Künste statt, als eine Klassenstunde in kleinerem Rahmen vor der Gruppe stattfand. Der Umbau des Gruppenraumes für Veranstaltungen wird ein nächster Schritt sein, die Gruppe in die esoterische Arbeit einzubeziehen.

Warum, so eine Frage zur Bühne, sei eigentlich ein Orchestergraben nötig? Er erleichtert das Zusammenwirken der Bühnenkünstler und der Musiker – die räumliche Distanz ist gerade bei der Toneurythmie nicht leicht zu überbrücken. Abgesehen davon hängt die Durchführung des – bereits beim Ausbau des Saales angelegten – Orchestergrabens von Sonderspenden ab; kommen sie nicht, wird der Orchestergraben nicht gebaut.

Gestaltung für spätere Generation

Ein weiterer Fragenbereich betrifft die Art der Umsetzung der Sanierungsvorhaben. Beim Ausbau des Großen Saals gab es eine jahrelange Vorbereitung, und es hatte sich eine Werkgemeinschaft gefunden, die inhaltlich, fachlich und sozial eine Grundlage für die künstlerische Gestaltung des Saals schuf. Beim jetzigen Vorhaben ist das nicht der Fall. Diesmal ist zuerst der Bauentscheid für die Sanierung gefällt worden.

Es findet also erst einmal ein ‹technischer› Ausbau statt, dessen Ausgestaltung einer späteren Generation anheimgestellt ist. Und dafür müsste es – wie Martin Zweifel schätzt – eine auf mindestens sieben Jahre angelegte Vorarbeit geben. Als damals der Große Saal gestaltet worden war, wusste man, dass in spätestens zehn Jahren die Bühne an der Reihe sein würde. Das wäre vor vier Jahren gewesen. Viele andere Fragen waren in dieser Zeit dringlicher, sodass eine entsprechende Vorarbeit nicht stattgefunden hat.

Sebastian Jüngel’
Het tweede van zijn hand gaat over een onderwerp dat ook in ‘Toeval’ op 5 oktober ter sprake kwam, namelijk de ‘Michaeli-Hochschulzusammenkunft’, een bericht van Sebastian Jüngel op 29 september:
‘Die Zusammenkunft von Mitgliedern der Freien Hochschule für Geisteswissenschaft am Goetheanum von 26. bis 29. September war ein intensiver Rückblick auf die Gründungsintentionen der Hochschule, verbunden mit Austausch von Aufgabenstellungen und Vorblick auf Themen und Arbeitsperspektiven der 2013 anstehenden 100-Jahres-Feier der Grundsteinlegung des Goetheanum als Freie Hochschule.’
Hiervan verscheen nu een verslag van hem in twee delen. Om te beginnen:
‘Allgemeine Anthroposophische Sektion: Michaeli-Hochschulzusammenkunft 1
Gründungsintention und Tradition

Bei der Michaeli-Hochschulzusammenkunft von 26. bis 29. September am Goetheanum ging es um Gründungsanliegen und -bedingungen der Freien Hochschule für Geisteswissenschaft. Außerdem gab es kleine Gesten und Zeichen, die zeigten, dass die Sektionsleiter auf Zusammenarbeit und Partizipation bauen (siehe Seite 5).

Wo steht die Freie Hochschule für Geisteswissenschaft in ihrer Entwicklung? Wie stehen ihre Mitglieder zu ihr? Wie wollen sie sie in den nächsten 100 Jahren weiterentwickeln? Wie können sie das 2013 anstehende 100-jährige Geburtstagsfest vorbereiten? Und wie kann das in einer gemeinschaftlichen Form geschehen? Das waren die Fragen, mit denen Michaela Glöckler die Anliegen zu Beginn der Hochschulzusammenkunft umriss. Sie verwies auch gleich auf Quellen, die als Grundlage für das eigene Erarbeiten der Hochschulaufgaben dienen können: das Buch von Rudolf Grosse über die ‹Weihnachtstagung als Zeitenwende›, den dritten Band der Karmavorträge (GA 237) und die Michael-Briefe in den ‹Leitsätzen› (GA 26). Mit diesen öffentlich zugänglichen Darstellungen wird deutlich, dass Gründung und Inhalte der Hochschule kein ‹Geheimnis› darstellen. Vielmehr gehe es um die Art, wie mit den Inhalten umgegangen wird: in der inneren, meditativen Arbeit, insbesondere aber im Leben selbst mit seinen täglichen Herausforderungen.

Auseinandersetzung mit dem Bösen

Die Geschichte der Hochschule beginnt mit ihrer Begründung in der geistigen Welt. Michaela Glöckler beschrieb, wie Rudolf Steiner diese Geschichte in GA 237 skizzierte: Michael stiftete im 15./16. Jahrhundert, als er die kosmische Intelligenz der menschlichen Freiheit anheimstellte, zum Ausgleich dafür die Michael-Schule, um die Menschen vorgeburtlich belehren zu können. Der Kern seiner Lehre sei die Bedeutung des Sündenfalls für die Entwicklung des Menschen und damit die Auseinandersetzung mit dem Bösen gewesen. Indem der Mensch reif werde, selbst zu denken und die kosmische Intelligenz ganz sein eigen wird, sei der Sündenfall erstmals in der Sphäre des Denkens, am Ort der Freiheitsmöglichkeit, angekommen. So wird auch verständlich, warum Rudolf Steiner bei der Grundsteinlegung des Goetheanum am 20. September 1913 das kosmische Vaterunser betete und den Text in den Grundstein legte. Im Gedenken daran wurde dieser Spruch während der jetzigen Hochschulzusammenkunft jeden Tag eurythmisch gezeigt. Es gelte im Bewusstseinsseelenzeitalter, das Böse so sehen zu lernen, dass es für das Gute aufweckt, dass das Böse für den Initiationsweg ein Anstoß wird.

Ende des 19. Jahrhunderts habe dann ein zweiter Impuls in Form eines übersinnlichen Kultus stattgefunden, der sich literarisch in Goethes Märchen niederschlug und seine Weiterführung in den Mysteriendramen Rudolf Steiners erfahren habe: Es geht um Karmaerkenntnis – ein Einzelner hilft nicht, sondern wer sich mit vielen zur rechten Stunde vereinige (so bei Goethe). Als dritter Schritt im Werden der Michael-Schule erfolgte ihre Einrichtung auf der Erde durch Rudolf Steiner: zunächst in Form der Esoterischen Schule ab 1904. 1913 folgt mit der Gründung des Goetheanum der Entschluss, dieses als Freie Hochschule für Geisteswissenschaft einzurichten.

Das neue Mysterienwesen

Das Goetheanum als Hochschule hat von Rudolf Steiner die Aufgabe bekommen, die alten Mysterien in christlicher Form zu erneuern. Was aber zeichnet diese neuen Mysterien aus? Die geistige Welt möchte mit den Menschen zusammenwirken, die aus freiem Willen und innerer Selbstständigkeit, in Anerkennung des Prinzips des Werdens, aus einem Bewusstsein für den Zusammenhang der Dinge und durch Stiftung von Beziehungen zu anderen Menschen und Wesen auf der Erde tätig werden möchten. Wenn sich Menschen zusammenfinden, die dies wollen, können Keime der neuen Mysterien gelegt werden.

Es handelt sich also um ein verbindliches Verhältnis, das auch in den drei Bedingungen für die Mitgliedschaft in der Hochschule beschrieben wird. Glöckler erinnerte dabei an die mittelalterlichen Klosterregeln und führte sie über in die Bedingungen der Hochschule. Das mittelalterliche Gelübde der Armut macht darauf aufmerksam, dass man auf seinem Entwicklungsweg Bettler ist: Man ringt um Fortschritt und Erkenntnis. Das beschreibt die erste Bedingung: den anthroposophischen Entwicklungsweg zu gehen, was heißt: auf die Schwelle zuzugehen, sie zunächst denkend zu überschreiten und mit den gewonnenen Einsichten wieder in das Leben zurückzukehren. Keuschheit im biologischen Sinne kann man verlieren, im spirituellen Sinne muss man sie sich als Reinheit der Seele erst erarbeiten, weil sie dort kein Naturzustand ist. Das geschieht nicht zuletzt im menschlichen Verkehr miteinander, im Sozialen. Die zweite Bedingung beschreibt dies als Sich-in-Zusammenhang-Halten. Schließlich der Gehorsam. Seine heutige Qualität steckt in der Antwort auf die Frage, wem wir gehorsam sein wollen: unserer innersten Intention, unserem Gewissen. Erst wenn wir es  ernst nehmen, sind wir jemand und können etwas repräsentieren. Die dritte Bedingung der Hochschule ist, ein Repräsentant der anthroposophischen Sache in allen Einzelheiten des Lebens zu sein – also «ein Wirksamkeitsauftrag», wie es Glöckler nannte.

Vermittlung der Klasseninhalte

Michaela Glöckler stellte klar, dass das Hochschulkollegium keine Zweite und Dritte Klasse einrichten wolle, geschweige denn könne: «Die Einrichtung dieser Schule ist eine Tat Rudolf Steiners; dafür hat er keine Nachfolger beauftragt, wohl aber zu seinen Lebzeiten das Hochschulkollegium per Statut zur Leitung der Schule bestimmt. Jeder Sektionsleiter sollte seine Sektion leiten beziehungsweise einen der Zweige der anthroposophischen Bewegung. Einrichten und Leiten sind verschiedene Qualitäten.» Die Leitungsaufgabe – das Autoritative im Wirken, nicht in der Lehre, so Steiner im 12. Vortrag des ‹Heilpädagogischen Kurses› – hänge, so Glöckler, damit zusammen, dass man etwas bewirke, dass etwas geschieht und geschehen kann, im Wahrnehmen und Unterstützen dessen, was andere tun. Aber auch im Unterstütztwerden von anderen. Denn, so Glöckler: «Man kann nur diejenigen leiten, die das wollen.» Und: «Wir können nichts bewegen, wenn niemand mit uns zusammenarbeiten will.» Das heißt, dass jedes Mitglied, ob in Leitungsverantwortung oder nicht, seine Aufgabe hat: Jeder ist verantwortlich dafür, dass das, was durch die Anthroposophie und in der Hochschule für die Welt erarbeitet worden ist, bekannt und wirksam werden kann.

Ein anderer Schwerpunkt lag auf der Frage nach der Vermittlung der Inhalte und Mantren, wie sie Rudolf Steiner in den Klassenstunden gegeben hat. Peter Selg und Johannes Kiersch haben dazu zahlreiche Dokumente erschlossen. Selg arbeitete unter anderem heraus, dass Rudolf Steiner eine Gemeinschaft als Schutz brauchte, das heißt: eine funktionsfähige Anthroposophische Gesellschaft, durch die er kraftvoll hätte tätig sein können. Doch musste er immer wieder feststellen, dass die Bejahung des Geistes fehlte. In Ita Wegman fand er einen Menschen, der bereit war, konsequent einen esoterischen Weg zu gehen. Rudolf Steiner zeigte sich in seiner Grundhaltung als ein Christ, der sich von den Fähigkeiten und dem Erwachen anderer für die Weltenaufgabe abhängig machte. Gern griff er auf, dass jemand wie Lili Kolisko die Klassenstunden halten wollte. Sie und Ita Wegman hielten die Stunden im Wortlaut Steiners (‹gelesen›). Dass man diesen «Wortlaut» selbst ausspreche, setze eine persönliche Beziehung zu Rudolf Steiner voraus – mit Ablesen, so Selg, habe das nichts zu tun.

Johannes Kiersch zeigte auf, wie Rudolf Steiner anderen Menschen aufgetragen habe, die Stunden zu halten, «wie Sie wollen» (zum Beispiel gegenüber Ludwig Polzer-Hoditz). Kiersch war dabei wichtig, zu unterscheiden zwischen der Tradition, in die sich Steiner in theosophischer Zeit stellte (strenge Leitung der esoterischen Unterweisung von oben), und der Verantwortung der Schüler im Anschluss an Steiners philosophischem Frühwerk (unter anderem die ‹Philosophie der Freiheit›), bei dem der Lehrer zur Verfügung stehe. «Die Esoterik», so Kiersch, «wird individualisiert», für das Erwachen am anderen Menschen werde der ‹umgekehrte Kultus› wirksam.

Durch die Betrachtungen von Selg und Kiersch wurde deutlich, dass Steiner die zu den jeweiligen Menschen und ihrem Umkreis passenden Auftrag erteilt hat, die Klassenstunde zu halten. Heute werden die beiden Formen des Lesens und Frei-Haltens unter anderem durch das Hochschulgespräch ergänzt.

Sebastian Jüngel’
Zijn tweede verslag hiervan is nog persoonlijker en impressionistischer, maar geeft toch een heel aardig beeld voor degenen die daar niet bij konden zijn. Waarmee een belangrijke taak wordt vervuld, namelijk mee kunnen beleven wat daar in het Goetheanum gebeurt:
‘Allgemeine Anthroposophische Sektion: Michaeli-Hochschulzusammenkunft 2
Gesten der Partizipation

Bei der Hochschulzusammenkunft wurde in Vorträgen, Arbeitsgruppen und Plena viel über Inhalte gesprochen. Nicht weniger bedeutungsvoll waren kleine Gesten. Dazu gehörte, dass die Mitglieder des Hochschulkollegiums bei der Ausgabe der Tagungsunterlagen halfen und am Saaleingang die über 600 Teilnehmenden persönlich begrüßten.

Es sind manchmal die kleinen Gesten, die leicht übersehen werden können, aber von großer Bedeutung sind. So stellte Michaela Glöckler Vicke von Behr, Erzoberlenker der Christengemeinschaft, bei seinem Beitrag als eine «Art Sektionsleiter» vor und begrüßte ihn damit wie einen Kollegen des Hochschulkollegiums. Er nahm den Ball auf und sprach von seinem «freudigen, aber auch klopfenden Herzen», weil es in gewisser Weise das erste Mal sei, dass ein Repräsentant der Christengemeinschaft einen Hochschulbeitrag «am Ort der neuen Mysterien» geben dürfe. Was er sage, so betonte er, sei nicht die Meinung der Leitung der Christengemeinschaft oder des Priesterkreises, sondern er spreche in eigener Verantwortung.

Eine andere kleine Geste war, dass Aban Bana, Landesvertreterin der Anthroposophischen Gesellschaft in Indien, den Grundsteinspruch der Anthroposophischen Gesellschaft vollständig auf Sanskrit rezitierte und so die kulturelle Vielfalt der Anthroposophischen Gesellschaft sichtbar machte, die sonst bei der Tagung hinter den deutschsprachigen Rednern zurücktrat.

Zusammenwirken von Strömungen

Wenn zur Anthroposophischen Gesellschaft und dem Wirken ihrer Hochschule gehört, dass Menschen aus verschiedenen Strömungen zusammenarbeiten, ist wichtig, dass eine Atmosphäre der gegenseitigen Wertschätzung herrscht. Die Sektionsleiter handhabten sie dadurch, dass sie durch die Art ihres Auftretens und die Moderation signalisierten, dass sie sich auf derselben Arbeitsebene wie die Hochschulmitglieder fühlen.

Auch beim Blick auf die einzelnen Berufsgruppen wurde deutlich, wie stark «karmische Gruppen» (Kiersch) für die Grundlegung der neuen Mysterien bereitstanden und noch heute stehen. Vicke von Behr verwies darauf, dass die Christengemeinschaft eine selbständige (Berufs-)Bewegung sei, «auf geistigem Feld von geistigen Wesen gegründet»; die Priestergemeinschaft fühle sich jedoch allein aus der Anthroposophie heraus in der Lage, in die Welt hinein zu wirken. Die Götter, so führte er Rudolf Steiner an, haben als Religion das geistige Urbild des Menschen. Insofern seien die Menschen Ideal und Ziel der Götter. Das Christentum komme erst jetzt zu sich – «Wir haben», so von Behr, «die Möglichkeit, das zu ermöglichen: aus der Ichkraft, in Gemeinschaft.» Indem der Christus Mensch wurde, wurde dieses Urbild für die Götter durch sein Erdensein wieder wahrnehmbar. Und Michael war es, der durch die finstere Zeit hindurch dem Menschen die Treue gehalten hat.

Michaela Glöckler wies auf weitere Tätigkeitsfelder hin, die schon früh entstehen konnten: auf die Künste, die Pädagogik und die Medizin. Am Beispiel der anthroposophisch-medizinischen Bewegung wurde deutlich, dass an einen Eingeweihten wie Rudolf Steiner nicht nur eine Frage gestellt sein muss, sondern dass darüber hinaus bestimmte Voraussetzungen gegeben sein müssen. So erwiderte Steiner auf die Fragen von Ita Wegman, warum das Mysterienhafte in der Medizin von ihm nicht stärker in den Vordergrund gestellt werde und die medizinischen Kurse so intellektuell ausfallen, dass die Bedingungen für eine andere Form noch nicht gegeben seien. Er verwies bei anderer Gelegenheit darauf, dass eine Mysterienschule von der geistigen Welt gewollt werden müsse und Menschen da sein müssen, die diesen Willen empfangen wollen. Das Verständnis vom Wesen der Krankheit bekommt vor dem Hintergrund der neuen Mysterien eine ungeheure Tiefe: Sie stellt sich dar als Beginn der Heilung von einer Schicksalstragik, der Schmerz erscheint als Vorbote einer neuen Gesundheit.

Unspektakuläre Tragekraft

Während der Michaeli-Hochschulzusammenkunft hatte ich den Eindruck, als ob nicht zuletzt diejenigen, die nichts sagten, stark wirksam waren: Sie repräsentierten die unspektakuläre Tragekraft als Grundlage der Freien Hochschule für Geisteswissenschaft. Hier mag zudem jene Sehnsucht zum Ausdruck kommen, die Gleichgesinnten aus der Zeit der übersinnlichen Michaelschule wiederzufinden – durch alle Verständnisprobleme hindurch, die auf der Erde wirksam sind.

Sebastian Jüngel’

maandag 12 november 2012

Slavernij


Over het boek van Ellen Winkel over de biologisch-dynamische landbouw heb ik het hier al een paar keer gehad. Eerst in ‘Strenger’ op 17 juni, vervolgens in ‘Biobegeestering’ op 25 augustus. En nog is het niet genoeg. Daar is ook wel reden toe. Biojournaal kwam vandaag met ‘“De aarde zal weer vruchtbaar zijn” is enthousiast ontvangen’:
‘Het boek “De aarde zal weer vruchtbaar zijn – verhalen van landbouwpioniers” is met enthousiasme ontvangen. In dit boek beschrijft Ellen Winkel de levensverhalen van een tiental gedreven pioniers, die zich sinds 1924 voor de opbouw van de biologisch-dynamische landbouw in Nederland hebben ingezet.

Het boek werd afgelopen donderdag 8 november tijdens het congres Levende Landbouwcultuur ter gelegenheid van 75 jaar BD-Vereniging gepresenteerd (zie foto hieronder). Veel biologisch-dynamische boeren en tuinders die hierbij aanwezig waren, vertelden hoe leuk en belangrijk ze het vonden dat de geschiedenis van hun beweging op deze persoonlijke manier is opgetekend. Maar ook buiten eigen BD-kring werd het boek opgepikt: Vara’s Vroege Vogels besteedde er aandacht aan in de aflevering van 11 november.

Deze reportage werd gemaakt op de pastinaak-akker van Loverendalebedrijf Ter Linde, het oudste BD-bedrijf van Nederland. Hier vertellen auteur Ellen Winkel en akkerbouwer Maarten Guépin over het boek en over de BD-landbouw in het algemeen. Ellen legt uit wat het betekent als je een boerderij ziet als een levend wezen. “Een levend wezen moet gezond zijn. Je kijkt niet puur naar de opbrengst van de gewassen, maar ook naar de hagen op het bedrijf, naar de bijen die een belangrijke functie vervullen en naar goede compost. Voor een gezonde bodem is het belangrijk om die op een goede manier te voeden. Zo kom je tot een mooi, samenhangend, levend landbouwsysteem.”

Dit werd mooi geïllustreerd toen Maarten met een riek enkele pastinaken uit de grond stak: het stikte van de regenwormen. “Regenwormen zijn onze vriendjes", zei Maarten.

Klik hier om het fragment te beluisteren.’
En inderdaad, die link leidt naar ‘Biologisch-dynamische landbouw’:
‘De biologisch-dynamische landbouw bestaat 75 jaar. Eerder al, in 1926, startte Loverendale bij Oostkapelle al met BD-landbouw. Ellen Winkel heeft de geschiedenis van deze tak van landbouw beschreven in het boek “De aarde zal weer vruchtbaar zijn”. Een waargebeurde geschiedenis in de vorm van een roman.’
We kunnen ook naar de website van ‘Vroege vogels’ zelf, en vinden daar deze bekende aankondiging (ik zei al, we kunnen er niet genoeg van krijgen), ‘De aarde zal weer vruchtbaar zijn’:
‘De biologisch-dynamische landbouw bestaat 75 jaar. Eerder al, in 1926, startte Loverendale bij Oostkapelle al met BD-landbouw. Ellen Winkel heeft de geschiedenis van deze tak van landbouw beschreven in het boek “De aarde zal weer vruchtbaar zijn”. Een waargebeurde geschiedenis in de vorm van een roman.

De eerste tuinders venten hun groenten uit met een bakfiets of een paardenkar. Later komen de Eend en de roestige Volkswagenbus. Nog weer later de grote vrachtwagens. Terwijl de landbouw in sneltreinvaart industrialiseert, ontwikkelen de pioniers in grote saamhorigheid nieuwe initiatieven. Zorglandbouw, groenteabonnementen en allerlei vormen van samenwerking waarbij consumenten bijvoorbeeld mede-eigenaar zijn van grond, winkels of zonnepanelen. Uit alle verhalen blijkt dat de pioniers, geïnspireerd door de antroposofie, tegen de stroom in gingen (en nog altijd gaan). Soms tegen beter weten in, maar altijd vol overtuiging en met het vaste vertrouwen bij te dragen aan een betere wereld.

Op de foto: Auteur Ellen Winkel en Maarten Guépin van Loverendale.

De aarde zal weer vruchtbaar zijn
Ellen Winkel
Uitgeverij AnkhHermes
ISBN 9789020208382
208 pagina’s
€ 19.95

Meer weten over biologisch-dynamische landbouw? Kijk op de site van de 75-jarige BD-vereniging.
Luister hier naar de reportage’
Mooi toch, hoe ‘Vroege vogels’ regelmatig aandacht aan bd-landbouw besteedt? Ze zijn daar gewoon bd-minded! Ik kan meteen wel even doorgaan met nieuws uit Biojournaal over biologisch-dynamische en aanverwante zaken. Zoals deze ‘Top 10 verkiezing “Duurzaamste merk van Nederland” is bekend’ van vandaag:
‘De verkiezing ‘Duurzaamste merk van Nederland” is zijn tweede fase ingegaan. De shortlist is bekendgemaakt en het is nu alleen nog maar mogelijk op de bovenste 10 merken te stemmen. Dat kan nog tot 15 november. Doe mee en laat weten welk duurzame merk in Nederland jij het meest waardeert.

De volgende tien merken zijn in de race (in willekeurige volgorde): De Vegetarische slager, Dr. Hauschka, Ekoplaza, Gulpener Bier, KRNWTR, Primavera, Saint Basics, Triodos, Weleda en Zuiver Zuivel.

Publieksprijs

“Duurzaamste merk van Nederland” is een publieksprijs. Door op jouw favoriete duurzame merk te stemmen laat je weten dat je hun producten zeer waardeert, en dat je vindt dat ze op de goede weg zijn. Vanaf nu is de stembus open en kun je jouw favoriete merk verkiezen tot duurzaamste merk 2012.

Klik hier om te stemmen.’
Hoezo niet maatschappelijk relevant? Hoezo niet economisch rendabel? Weleda heeft de afgelopen twee jaar de prijs van ‘Duurzaamste merk van Nederland’ gewonnen. Minstens Dr. Hauschka, Ekoplaza, Triodos, Weleda en Zuiver Zuivel kennen antroposofische inspiraties. Lees maar vandaag van Lenneke Schot over ‘Zuiver Zuivel zet vol in op proeverijen. Edwin Crombags: “We zien dat deze benadering werkt”’:
‘Sinds een jaar of vijf kunnen klanten in natuurvoedingswinkels Zuiver Zuivel-producten proeven. Edwin Crombags, manager marketing&sales bij Ecomel, geeft aan dat Ecomel zich voor de promotie van Zuiver Zuivel-producten bewust op de winkelvloer richt. “Zo kunnen we de bio-consument rechtstreeks bereiken.”

Sinds januari van dit jaar heeft Ecomel voor een aangescherpte strategie gekozen rondom de proeverijen. “Merel van der Velde verzorgt sindsdien alle proeverijen in de winkels. We hebben bewust gekozen voor een vast persoon die volledig op de hoogte is van ons merk en onze producten. Deze benadering begint vruchten af te werpen. We zien een stijging van de afzet bij de producten die we onder de aandacht brengen.”

Merel geeft minimaal twee proeverijen per week. “We proberen alle grotere natuurvoedingswinkels in Nederland af te gaan, zodat er minimaal één keer per jaar Zuiver Zuivel-producten geproefd kunnen worden.”

Edwin vertelt dat de focus in de proeverijen vooral ligt op nieuwe producten en producten die extra aandacht verdienen. Deze week introduceert Ecomel weer nieuwe Zuiver Zuivel-producten: Demeter magere Yomio in literpak en halve liters Demeter Vanillevla. “En vóór de Kerst brengen wij ook gezouten roomboter op de markt. Dit is nog niet verkrijgbaar in het natuurvoedingskanaal.”

Voor meer informatie:

Edwin Crombags
Ecomel
Dusseldorperweg 36
1906 AK Limmen
072 5054100
edwin.crombags@frieslandcampina.com
www.zuiverzuivel.nl’
‘Op woensdag 14 november opent EkoPlaza op de Bloemendalsestraat 15-19 in Amersfoort. Deze maand opent EkoPlaza 3 nieuwe winkels in Nederland. Afgelopen donderdag opende de vestiging in Soest en 20 november wordt de vestiging in Helmond geopend.

Bedrijfsleider en eigenaar Gert Koelewijn: “De vraag naar biologische producten blijft in heel Nederland groeien. En met meer dan 146.000 inwoners behoort Amersfoort tot de grote steden van Nederland dus we verwachten ook hier een grote groep mensen aan te zullen spreken. Onze missie is om biologisch eten voor iedereen bereikbaar te maken.”

Boerenkool

De meest populaire biologische producten bij EkoPlaza zijn op dit moment de verse seizoensproducten zoals boerenkool, maar ook de vraag naar zuivel en vlees blijft groeien.

Lokaal

EkoPlaza beschikt over een groot netwerk van biologische telers in Nederland en houd zo de producten lokaal. Voor de vestiging in Amersfoort werken ze bijvoorbeeld samen met de teler Arenos uit Lelystad die biologische vergeten groente teelt zoals pastinaken, aardperen, schorseneren en kliswortel.’
Biojournaal heeft ook oog voor ontwikkelingen op de Duitse markt. Ik meldde dat al op 20 oktober in ‘Fatsoen’, waar ik een bericht over Alnatura van antroposofisch ondernemer Götz Rehn naar voren bracht. Vandaag meldt Biojournaal ‘Recordomzet voor Alnatura in jubileumjaar’:
‘Vijfentwintig jaar na de opening van de eerste Super Natur Markt in Mannheim heeft de omzet van Alnatura voor het eerst de grens van 500 miljoen euro overschreden. In het afgelopen boekjaar 2011/2012 heeft de bio-handelsonderneming uit Bickenbach een omzet van 516 miljoen euro behaald. Het boekjaar liep tot 30 september 2012. Dit betekent een stijging van 11 procent ten opzichte van vorig jaar.

Zo ontwikkelt Alnatura zich in het jubileumjaar veel beter dan de Duitse levensmiddelenhandel, maar ook sterker dan de biologische markt, die in 2011 een stijging liet zien van 10 procent.

Er zijn momenteel 70 Super Natur Markten te vinden in 39 Duitse steden. De vijf laatste filialen zijn geopend in Hannover, Hamburg, Bonn, Darmstadt en Grenzach-Wyhlen. In 2013 zullen nog eens tien openingen volgen, een mijlpaal in de geschiedenis van Alnatura, dat nu ook samenwerkt met Migros, het grootste retailbedrijf in Zwitserland.’
‘In het al jaren durende geschil over de Alnatura-slogan “Ohne Gentechnik, weil Bio” zijn Alnatura en het district Darmstadt-Dieburg een regeling overeengekomen. Voor de rechtbank in Kassel is besloten dat vanaf 2013 de betwiste slogan niet meer te vinden zal zijn op Alnatura-producten in de winkels. Het district had een formele klacht ingediend. Ze vonden dat alleen “Ohne Gentechnik” wel kon. Alnatura kan daar mee leven.

Bron: NH24.de’
Maar er zijn daar ook problemen, berichtte Biojournaal vorige week dinsdag 6 november in ‘Alnatura doet volgens medewerkers aan “moderne slavernij”’:
‘Medewerkers van de Duitse bio-supermarktketen Alnatura klagen over “moderne slavernij”. Het hoofdkantoor is geschrokken: daar waren ze in de veronderstelling dat alles in de filialen helemaal op rolletjes liep.

Het schijnt dat de medewerkers van Alnatura niet altijd even goed behandeld worden. “We betreuren de instelling van Alnatura”, zo staat te lezen in een open brief van de medewerkers. Collega’s zouden moeten werken tegen enorm lage lonen en contractueel gegarandeerde overeenkomsten als een vrije zaterdag per maand zouden niet nagekomen worden. En salarisverhogingen zouden bepaald worden op basis van sympathie. En het schijnt dat wantrouwen en wrok onder elkaar de werksfeer verziekt. “Moderne slavernij heeft de overhand genomen bij Alnatura”, zo klagen de medewerkers.

Woordvoerder Stefanie Neumann geeft aan dat Alnatura geschrokken is van de beschuldigingen en dat men op het hoofdkantoor niks wist van de vermeende kwalijke praktijken. Ze nemen de beschuldigingen zeer serieus en dat de betrokken managers aangesproken zullen worden.

Het lijkt vreemd dat er klachten zijn over bijvoorbeeld het salaris. Alnatura betaalt ten minste het minimale retailtarief van de betreffende provincie. Stagiairs zouden zelfs 200 euro meer krijgen dan in het “Tarifvertrag” vastgesteld is.

Bron: Frankfurter Rundschau’
Om het ook nog eens over wat anders dan Biojournaal, landbouw en voeding te hebben, aandacht voor een lokale Rotterdamse aangelegenheid. Op de website van De Ster Online, bekend van de columns van Hugo Verbrugh, vond ik een berichtje van 9 oktober over de vrijeschool bovenbouw het Rudolf Steiner College:
‘Eind vorige week is in het overleg met Stadsontwikkeling duidelijk geworden dat in de Tamboerstraat de nieuwe huisvesting van het Rudolf Steiner College gerealiseerd wordt. Stadsontwikkeling was zichtbaar verheugd dat het Rudolf Steiner College de voormalige technische school in gebruik wil nemen. Thans is daarin nog het kunstenaarscollectief Duende gevestigd. Voor de kunstenaars is het natuurlijk een trieste zaak.

De ingebruikneming zal per 1 januari 2015 zijn, maar het is ook mogelijk dat die reeds plaats zal vinden in september 2014.’
U zult vast niet meer mijn bericht ‘Oostenrijks antroposoof’ van 30 maart 2009 in gedachten hebben, waarin ik het volgende uit het Algemeen Dagblad putte:
‘Het Rudolf Steiner College is al jaren wanhopig op zoek naar een nieuwe locatie. De school groeit rap en zit nu nog verspreid over meerdere plekken in Kralingen. Een eerdere poging om nieuwbouw neer te zetten op een stukje kaalslag bij de Kralingse Zoom strandde. Omwonenden zagen de komst van de school bovendien niet zitten.

De al jaren durende speurtocht naar een nieuwe plek voor het Rudolf Steiner College lijkt eindelijk tot succes te leiden. De kans is groot dat de onderwijsinstelling een plekje krijgt op een braakliggend stukje grond aan het Ammanplein, vlakbij het Oostplein in Kralingen-Crooswijk.

De eigenaar van de grond, de Koninklijke Auris Groep, hoopt over een maand met de gemeente Rotterdam tot een akkoord te komen over de verkoop van het terrein. Daarmee is de voornaamste hobbel genomen op weg naar een nieuw onderkomen voor de onderwijsinstelling, die de laatste jaren behoorlijk uit zijn jasje is gegroeid.

De Auris Groep denkt aan een waarde van ongeveer vijf miljoen euro voor het gebied. “Als we er uitkomen met die prijs, dan willen we de zaak zo snel mogelijk afhandelen. Als de gemeente dan doorpakt, kan de school er vrij snel staan,” zegt voorzitter Dick de Boer van de Raad van Bestuur van de Koninklijke Auris Groep.’
Het heeft dus allemaal wat langer geduurd, met een totaal andere oplossing. Het Rudolf Steiner College meldde eerder zelf op zijn website ‘Tamboerstraat: nieuwe locatie voor onze school!!!!’
‘Vanmorgen is in het overleg met Stadsontwikkeling duidelijk geworden dat de Tamboerstraat onze toekomstige nieuwe huisvesting wordt. Er lag al een intentieverklaring op tafel tussen Stadsontwikkeling, RSC en JOenS die dit bevestigt. Tekenen kon nog niet omdat er nog kleine dingetjes in zaten en er een concept lag.

Maar dat gaat spoedig gebeuren. Iedereen wil er vaart achter zetten en spant zich daar ook voor in. Stadsontwikkeling was zichtbaar verheugd dat wij in dit gebouw komen. Het is een gebouw met een heel eigen geschiedenis waarover later nog meer info komt.

In de intentieverklaring is 1 januari 2015 als inhuis datum opgenomen, maar als alles normaal verloopt, dan is september 2014 ook zeker reëel.’
Uit het voorgaande zou je denken dat dit bericht ergens van eind september, begin oktober moet zijn. Maar op de Facebookpagina van het Rudolf Steiner College verscheen ditzelfde bericht pas op 8 november... Is het nog steeds niet definitief, zitten er nog altijd kinken in de kabel? Je zou het zo wel gaan denken. Om te weten te komen wat die raadselachtige afkorting ‘JOenS’ betekent, moet je diep duiken in de Rotterdamse ambtelijke taal en cultuur. In het ‘Onderzoeksrapport locatiekeuze nieuwbouw Rudolf Steiner College’ van 7 mei 2007 lezen we bijvoorbeeld over de ‘Dienst Jeugd, Onderwijs en Samenleving’, en hebben daarmee meteen ‘JOenS’ te pakken. Overigens was het hele proces niet onomstreden, zo blijkt uit de agenda van de ‘Commissie Ruimte op 12 juni 2007’ van de Deelraad Kralingen-Crooswijk:
‘5. Locatiekeuze nieuwbouw Rudolf Steiner College
In het kader van de uitvoering van een motie van de deelraad heeft het DB een hernieuwd onderzoek naar mogelijke locaties voor de nieuwbouw van het Rudolf Steiner College laten uitvoeren. De resultaten van dit onderzoek zullen worden besproken. Aan de commissie wordt gevraagd advies uit te brengen over het raadsvoorstel van het DB om het Noordelijk Niertje aan te wijzen als beste alternatief en met de bewoners verder te spreken over de stedenbouwkundige randvoorwaarden. Wethouder Geluk zal in de vergadering een toelichting geven op de onderwijs-huisvesting in onze deelgemeente.

5. R19 – Onderzoeksrapport locatiekeuze nieuwbouw Rudolf Steiner College’
Maar dat zijn van die typische gemeentekwesties die overal spelen. Want in het ‘Voorzieningenplan deelgemeente Kralingen-Crooswijk /concept 7 oktober 2011’ (‘Dit betreft het CONCEPT document waarnaar wordt verwezen in de DB-brief G80 van 19 april 2012’) vinden we daarentegen op pagina 29 onder ‘5.2 Ontwikkelingen en bijzonderheden Voortgezet Onderwijs’ over het ‘Rudolf Steiner College’:
‘Deze school (Vondelweg) heeft ruimtetekort en in feite sinds 2005 recht op nieuwbouw. Daarvoor is er door de gemeente € 11 mln. toegekend. De zoektocht naar een nieuwe locatie heeft tot nu toe geen positief resultaat opgeleverd, zij het dat in de loop van 2011 de kansrijke optie in beeld is gekomen van verhuizing naar het gebouw van het Carre College van LMC aan de Beukelsdijk 145 (deelgemeente Delfshaven). De school heeft behoefte aan 6.000 m2. Het Rudolf Steiner College maakt (mede)gebruik van de school van BOOR (Libanon Lyceum) aan de IJsclubstraat.’
Op pagina 34 vinden we dan over ‘Stichting Duende Aktiviteiten’:
‘Het kunstenaarscollectief Duende is gevestigd aan de Tamboerstraat 9. Het huurt zijn ruimte van de gemeente. De huurovereenkomst loopt af op 31 december 2012. In verband met de komende herontwikkeling van het gebied wordt de huurovereenkomst niet verlengd. De gemeente heeft de stichting aangeboden te verhuizen naar het leegstaande schoolgebouw aan de Koningsveldestraat 14 in de deelgemeente Noord. De stichting heeft dit aanbod in overweging genomen, maar de gemeente in september 2011 laten weten hiervan af te zien.’
Dit alles heeft geleid tot dit ontwerp:
‘Metropolis Architectuur & Stedebouw heeft, oorspronkelijk op eigen initiatief en risico, onderzoek gedaan naar de herontwikkelingsmogelijkheden van de voormalige Technische School aan de Tamboerstraat. In dit monumentale gebouwencomplex centraal gelegen in Crooswijk werden verschillende bestemmingen getekend: Wijkcentrum, supermarkt, appartementen in verschillende combinaties werden uitgetest. Vanuit de markt bleek belangstelling te bestaan om hierin te participeren. Maar door de crisis had men geen haast om hier al daadwerkelijk mee te beginnen. Begin 2012 kwam het Rudolf Steiner College in beeld. Deze school was slecht gehuisvest in meerdere gebouwen en was al jaren op zoek naar een geschikte nieuwe locatie. De gemeente besloot Metropolis de opdracht te geven een haalbaarheidsonderzoek uit te voeren naar de transformatie van de monumentale school naar de nieuwe behuizing van het Rudolf Steiner College. Dit ontwerp-onderzoek leverde juli 2012 een positieve conclusie op. Momenteel zijn de voorbereidingen in volle gang om de herontwikkeling in gang te zetten. Men heeft zich als doel gesteld het vernieuwde gebouw in augustus 2014 te openen.’
En wie meer wil weten over het gebouw zelf, inclusief fraaie foto’s, leze bijvoorbeeld ‘Technische School aan de Tamboerstraat, in september 2000’:
‘Dit is de ingang van de Technische School aan de Tamboerstraat. Vele Rotterdamse ambachtsscholieren ontvingen in deze school hun opleiding en kunnen daar met trots op terug kijken. Het was namelijk een heel goede school, waar de leerlingen straf gedisciplineerd werden. De L.T.S. bestaat niet meer, en dat is doodzonde. Het gebouw bestaat nog wel, als werkplaats voor kunstenaars. Da’s in ieder geval wat.

Niet dat de leerlingen vaak door de voordeur naar binnen gingen – de meesten namen het poortje rechts van het gebouw, aan de kant van de Boezemstraat, om achter het gebouw te komen, waar ze hun fiets konden stallen. Op de begane grond, links van de hoofdingang, de directeurskamer, die je zo min mogelijk van dichtbij hoopte te zien; en rechts de portiersloge.

Op de eerste etage, net rechts van het centrale trappenhuis, het tekenlokaal. Het schoolgebouw is hoog, met z’n drie bouwlagen torent het uit boven de overige bebouwing van de Tamboerstraat.

We verlaten de school en slaan als we de poort uitkomen, rechts af richting Crooswijkseweg. Bij het eind van het gebouw gekomen, kijken we even over de schouder terug. Al die bomen hielpen natuurlijk wél om het uitzicht te beperken, zodat de leerlingen niet afgeleid werden door wat op straat voorviel. Bovendien hoefden ze nu niet klagen over “te warm in de zon” en zo.

Indrukwekkend, streng haast – maar de gemiddelde Rotterdamse ambachtsscholier kon daar wel tegen, hoor, die liet zich niet imponeren!’
Er zijn ook nog oude foto’s uit het Stadsarchief Rotterdam, zoals deze uit 1959, ‘De Lagere Technische School in de Tamboerstraat, van de Boezemstraat af, uit het oosten’, en deze uit 1950, ‘Lagere Technische School aan de Tamboerstraat nummer 9, uit het westen’, en tot slot deze, waarvan de datering 1977 haast niet kán kloppen.
.

vrijdag 9 november 2012

Nevenfuncties

NRC Handelsblad komt net met een vervolg op wat ik op dinsdag 6 november in ‘Opzeggen’ kon melden. In ‘Zorginstelling Zonnehuizen was gewaarschuwd voor faillissement’ schrijven Antoinette Reerink en Jeroen Wester van de redactie Economie op de website van deze krant:
‘De voormalige top van zorginstelling Zonnehuizen (92 miljoen omzet, 2.300 medewerkers) is ruim van tevoren gewaarschuwd voor een faillissement, blijkt uit onderzoek van NRC Handelsblad. Zonnehuizen, een landelijke opererende instelling voor verstandelijk gehandicapten en psychiatrische bijstand die eind vorig jaar bankroet ging, kwam in problemen door veel te snelle groei, slechte informatiesystemen en zwak management.

Zonnehuizen, dat inmiddels een doorstart heeft gemaakt met hulp van ondernemer Loek Winter en jeugdzorginstelling LSG-Rentray, werd tussen 2005 en 2008 driemaal zo groot als gevolg van snel opeenvolgende fusies met andere antroposofische zorginstellingen. Dat werd zo slecht gecoördineerd dat adviseur en huisaccountant PricewaterhouseCoopers reeds in 2009 in een vertrouwelijk rapport alarm sloeg vanwege “ernstige risico’s voor de continuïteit”.

Rapport schetst vernietigend beeld

Het rapport, waar deze krant over beschikt, schetst een vernietigend beeld van de organisatie. De administratie was een puinhoop, de zorginstelling had slecht zicht op de verleende zorg, op de facturering, de waarde van het vastgoed en de kredietportefeuille. Vaak wist men intern niet tegen welke rente leningen waren afgesloten. De informatiesystemen waren zwak waardoor de leiding beperkt zicht en beperkt grip op de organisatie had. Bovendien leek er helemaal geen plan te bestaan om alle nieuw verworven instellingen tot één nieuwe organisatie te smeden.

Ondanks wachtlijsten en vrijwel gegarandeerde omzet ging Zonnehuizen in een beschutte afgeschermde markt eind vorig jaar bankroet. Zonnehuizen, dat hoofdzakelijk uit AWBZ-premies wordt gefinancierd, leed volgens de laatst bekende cijfers over 2010 18 miljoen euro verlies op een omzet van 87 miljoen euro.

Top Zonnehuizen verzweeg gevoelige informatie

Het ministerie van Volksgezondheid onderzocht wat de rol is geweest van het eigen departement en allerhande toezichthouders en zorgverzekeraars bij de déconfiture. Daaruit bleek eind vorige week dat Zonnehuizen de Inspectie van de Gezondheidsdienst niet informeerde over de ernstige financiële situatie. Ook de voormalige raad van toezicht van Zonnehuizen zou zijn opvolgers een te rooskleurig beeld hebben geschetst. De leiding van Zonnehuizen verloor uiteindelijk het vertrouwen van toezichthouders en/of de ondernemingsraad en cliëntenraad van Zonnehuizen.

Toenmalig bestuursvoorzitter Frans Broekhuizen weigert commentaar. De oud-directeur (salaris 223.459 euro plus auto van de zaak met cataloguswaarde 43.635 euro) had naast zijn baan bij Zonnehuizen twaalf (betaalde) nevenfuncties. Hij heeft zich nu als schuldeiser bij de curator gemeld vanwege de vertrekpremie die nog niet is uitgekeerd. Broekhuizen is niet ingegaan op het morele appèl van zijn tijdelijke opvolger om van die premie af te zien. Voormalig voorzitter van de raad van toezicht, John Luijten, wenst evenmin op vragen in te gaan.’
‘Resultaten van het onderzoek naar de rol die de zorgkantoren, de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) en de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) hebben gespeeld bij de financiële problemen van Stichting Zonnehuizen.’
Dit is overigens niet het door NRC Handelsblad genoemde vertrouwelijke rapport uit 2009 van adviseur en huisaccountant PricewaterhouseCoopers.


Update 14.30 uur:

In de papieren krant vandaag van dezelfde auteurs een tweepagina-artikel in het economiekatern onder de titel ‘Zonnehuizen verblind door medeleven’. Dit opent met:
‘Kleinschalig, wederzijds respect, dienstbaar, warmte en openheid. De kernwaarden van Stichting Zonnehuizen zijn vanaf oprichting in 1931 gebaseerd op de inzichten van Rudolf Steiner, de grondlegger van de antroposofie. Het lijkt een mooie combinatie.

Zonnehuizen, een landelijke opererende instelling voor verstandelijk gehandicapten en psychiatrische hulp, is gespecialiseerd in de opvang van mensen met een ontwikkelingsstoornis. De organisatie bouwt in de loop der jaren een naam op voor kinderen, verstandelijk gehandicapten en jongeren die elders niet langer kunnen worden geholpen.

De instelling heeft wachtlijsten en zicht op een gegarandeerde omzet die uit de collectieve middelen wordt betaald. Uiteraard is de stichting niet op winst gericht, dat mag niet met de AWBZ-premiegelden waaruit de zorg van Zonnehuizen hoofdzakelijk betaald wordt. Dit lijkt de ideale omgeving voor een instelling die in de eerste plaats zorg wil verlenen.

Toch “slaagt” de organisatie erin om eind vorig jaar failliet te gaan.’
Volgt een heel exposé waaraan dit zou liggen. Er is hiervoor met veel mensen gesproken. Op het eind komt ook een voormalig leidinggevende aan het woord:
‘John Benjamin, destijds directeur bij Zonnehuizen, vindt het nog steeds onverklaarbaar hoe het kan dat accountants, zorgverzekeraars en toezichthouders al in 2009 een financiële chaos zagen zonder er consequenties aan te verbinden. “Ik heb zelf bij veel gesprekken met de zorgkantoren gezeten. Ik merkte dat we allemaal zo ontzettend fatsoenlijk en inlevend zijn, dat problemen als het ware met de mantel der liefde toegedekt werden.”’

donderdag 8 november 2012

Appels


Vandaag was de langverwachte ‘Levende Landbouwcultuur’, een ‘Jubileumcongres in De Rode Hoed in Amsterdam ter gelegenheid van 75 jaar BD-Vereniging’. Ik schreef er al op 17 juni in ‘Strenger’ over. Ter ere hiervan verscheen vandaag in Trouw een interview door de bekende journalist Kees de Vré met Eric Goewie, destijds opvolger van Jan Diek van Mansvelt als hoogleraar biologische (hier heet het ecologische) landbouw in Wageningen. Dat artikel is net op de website van Trouw geplaatst, met als titel ‘Landbouw is meer dan techniek, ook groene waarden en smaak tellen’:
‘Wageningse landbouwkundigen denken te veel vanuit de techniek. Hoe efficiënter gewassen worden geteeld, hoe beter. Maar voor de samenleving tellen ook ecologie, dierenwelzijn en smaak.’
Het begint meteen goed, met een actuele (en ook extreme) aanleiding die hier ook al verschillende keren aan bod is geweest (zie bijvoorbeeld ‘Wereldbevolking’ op maandag 5 november), waarbij Goewie echter netjes het midden wil houden:
‘Klassieke landbouwkundigen als Louise Fresco en Aalt Dijkhuizen denken nog steeds dat de ecologie om landbouw draait, terwijl de samenleving vindt dat de landbouw om ecologie draait. Emeritus-hoogleraar ecologische landbouw Eric Goewie zegt het voorzichtig. “Ik wil niet te fel overkomen. Ik ben wetenschapper, ik zoek de nuance.”’
Wat hij van hun ideeën over intensieve landbouw vindt, kunt u zelf via de link nalezen. Ik moet me hier beperken. Maar wil toch een paar dingen aanhalen. Zoals Goewies opinie inzake het universitaire werk in Wageningen, wat iemand alleen zó kan zeggen die daar niet meer werkzaam en dus afhankelijk van is:
‘Volgens Goewie is er sprake van blikvernauwing. Maar die is niet bewust ontstaan. “Nee, dat geloof ik niet. Voor veel Wageningers is dat geobjectiveerde laboratoriummodel met evenwicht tussen kosten en opbrengsten nou eenmaal hun werkelijkheid. In die optiek is de plofkip inderdaad duurzaam. Maar dat is wel de landbouwkunde die planten reduceert tot zakjes met in water opgeloste mineralen, dieren worden gezien als stekbare (te klonen) organismen en mensen als intelligente dieren. Voor mij is dat een landbouwkunde die de weg is kwijtgeraakt.”’
Terwijl volgens Eric Goewie biologische landbouw al bij een deel in Wageningen verdacht is, geldt dit nog eens in verhevigde mate voor de biologisch-dynamische (bd-)landbouw:
‘Hoewel hij toegeeft dat het zijn moeilijkste jaren waren, blijft hij als wetenschapper reageren. “Wageningers denken te benauwd. Zij vinden biologische landbouw en zeker de biologisch-dynamische landbouw een geloof. Maar dat geldt voor de intensieve landbouw net zo. Men denkt vanuit een beperkt kader. Men gaat alleen uit van input-output modellen en laboratoriumsituaties. Zo ontnemen ze zich de ervaringen van boeren in het veld.”’
In het interview kijkt Eric Goewie ook kort terug op zijn eigen tijd aan de universiteit en trekt tot slot vergaande conclusies ten aanzien van de in het begin aangeduide acties van met name genoemde personen:
‘Zijn werk in Wageningen als hoogleraar was niet altijd gemakkelijk. Uiteindelijk werd zijn leerstoel opgeheven vanwege bezuinigingen. Hij ging zelf met vervroegd pensioen, maar wat hem nog wel bezighoudt is het tamelijk in zichzelf gekeerde Wageningen. “Het denkkader is erg laboratorium-achtig en daardoor van weinig betekenis voor de samenleving. Waarom ze niet meer de luiken open zetten? Ik vermoed dat het samenhangt met de enorme fabriek die Wageningen is geworden. Er is angst voor verlies van verworven posities, van prestige, van geld uit Den Haag, Brussel of van het bedrijfsleven.”

De band tussen wetenschap en bedrijfsleven is bij de eerder genoemde Wageningers Fresco en Dijkhuizen duidelijk. Fresco is commissaris bij Unilever en de Rabobank, beide met grote belangen in de landbouw. Dijkhuizen was voor hij overstapte naar Wageningen onderzoeksleider bij diervoerbedrijf Nutreco.

Goewie stelt uit te gaan van de integerheid van beide wetenschappers. “Maar als je als hoogleraar geloofwaardig maatschappelijk bezig wilt zijn, zou ik geen commissariaat op mij nemen, zeker niet bij een commercieel bedrijf.”

Biocongres

Eric Goewie spreekt vandaag op het congres ter gelegenheid van 75 jaar biodynamische landbouw in Nederland. Het congres vindt plaats in cultureel centrum de Rode Hoed, Keizersgracht 102 in Amsterdam. Daar wordt ook het boek van Ellen Winkel “De aarde zal weer vruchtbaar zijn” over 75 jaar biolandbouw ten doop worden gehouden.

In het avondprogramma is er een debat over de actualiteit van biolandbouw als vernieuwingsbeweging met professor Kees Zoeteman en bioboer Jan Schrijver o.l.v. Dick Veerman.’
Een mooier en duidelijker aanprijzen van waar het bij biologisch-dynamische landbouw om gaat is nauwelijks denkbaar. Hulde aan Trouw die dit weer wereldkundig weet te maken! Ik heb nog twee verwante berichten. Op 26 juli in ‘Winkelformule’, 25 augustus in ‘Biobegeestering’ en 20 oktober in ‘Fatsoen’ had ik het over het project ‘Toekomst zaaien’. Gisteren meldde Biojournaal ‘Zondag 11 november bij De Hooge Weyer in Baexem. Toekomst Zaaien krijgt vervolg’:
‘Inmiddels is er op alle bedrijven die zich hadden aangemeld met burgers toekomst gezaaid: De Beukenhof in Breda (NB), De Eemstuin in Uithuizermeeden (GR), de Zonnehorst (OV), Landgoed Kraaybeekerhof (Ut), Doornik Natuurakkers (GD) Hoeve Kraaiveld (NB) de Groenen Hof (BR) en tenslotte de Stadshoeve (NH).

Deelnemers waren zeer enthousiast en kwamen met vele tips hoe we de jeugd er nog meer bij kunnen betrekken. De actie heeft zowel landelijk als in de regionale media veel publiciteit gekregen. In Bemmel (170) en bij de Stadshoeve (80) kwamen de meeste bezoekers. Vanwege het enthousiasme van de deelnemers denken de organisatoren aan een vervolg volgend jaar. De komende weken kunnen deelnemers nog eens langs de ingezaaide akkers fietsen om te kijken hoe het zaaigoed opgekomen is.

De Hooge Weyer in Baexem heeft zich ook nog aangemeld voor de actie voor zondagmiddag 11 november vanaf 13:30 uur. Dus ook voor de Limburgers nog een kans om mee te doen.’
Deze informatie is ook op de Demeter-website terug te vinden, onder dezelfde titel ‘Toekomst zaaien krijgt vervolg’. Dan heb ik in hetzelfde kader nog ander belangrijk en veelzeggend nieuws. Bionext meldde dit op 1 november in ‘And the winner is... de biologische appel van Harrie van den Elzen!’
‘De beste appel van Nederland heet de Dalinco en is afkomstig van de biologische teler Harrie van den Elzen uit Zeeland. Harrie, van harte gefeliciteerd! De bekendmaking was vanochtend rechtstreeks te zien op Nederland 1 bij het programma Vandaag de dag. Een vakjury onder leiding van Felix Wilbrink, culinair journalist bij de Telegraaf, wees de appel(teler) aan als winnaar. Wat de doorslag gaf in de finale, was de heerlijke smaak van de biologische Dalinco. “Alsof je in de zomer bijt”, zei één van de juryleden.

Harrie van den Elzen, de enthousaste winnaar: “Ik en mijn vrouw Elliane hebben een biologisch-dynamisch (Demeter) fruitbedrijf in het plaatsje Zeeland in de buurt van Uden (Noord-Brabant). Hier telen wij appels voor o.a. Nature & More. Ons bedrijf telt ongeveer vijf hectare en wij richten ons vooral op nieuwe biologische rassen appels en peren. Verder wordt bij ons al het fruit van de Biofruit telers gesorteerd. We hebben o.a. Santana, Rode Topaz, en Dalinco: dit zijn resistente rassen die daardoor minder bespoten hoeven te worden. We proberen een ecologisch systeem te creëren waarin natuurlijke vijanden tot ontwikkeling kunnen komen. Hoger gras tussen de bomen, ingezaaide ‘overhoekjes’, een paddenpoel en een vogelhotel van nestkastjes tegen de wand van de sorteerloods, zijn enkele voorbeelden van maatregelen. Het snoeien van de bomen doen wij anders dan onze collega-fruittelers. Wij snoeien namelijk voor 80% in de zomermaanden, waardoor de zon en wind het fruit mooi kunnen kleuren, en er geen grote wonden ontstaan die de bomen kunnen infecteren met diverse schimmels. De bomen zijn daardoor veel vitaler dan bomen die in de koude natte maanden worden gesnoeid, wat terug te zien is aan de hogere opbrengst. Mijn lievelingsappel is de Dalinco, die nu is gekozen tot beste appel van Nederland!”

In dit bericht kunt u lezen wie de overige finalisten waren.

De verkiezing is een initiatief van Urgenda en Foodlog i.s.m. De Telegraaf. Meer informatie over de verkiezing is te vinden op deze website.’
Is er beter bewijs waartoe bd-landbouw in staat is? Ook hierover is trouwens bericht op de Demeter-website, onder de titel ‘De beste appels komen van Harrie’. Hierin wordt wél meteen in de eerste regel gezegd dat het om bd-landbouw gaat:
‘Biologisch-dynamisch fruitteler Harrie van den Elzen van het bedrijf de Boomgaard uit Brabant heeft vanuit een selectie van de meest innovatieve en duurzame telers de proeverij gewonnen met de Dalinco appel, geteeld op zandgrond. De prijs is in het leven geroepen door Urgenda en Foodlog (kijk ook op www.foodlog.nl) De vakjury was aanvullend op een publieksjury. De appel werd als “ingetogen chique” beschreven. Van Velzen besteedt veel aandacht aan een evenwichtig kringloopsysteem en werkt met andere snoeitechnieken als collega’s. In de finale stond o.a. ook het BD fruitbedrijf van de Warmonderhof.’
Oei, dit is een veel voorkomende grammaticale fout: hij werkt met andere snoeitechnieken dan collega’s. Maar goed, het gaat in deze natuurlijk om het resultaat!
.

Labels

Over mij

Mijn foto
(Hilversum, 1960) – – Vanaf 2016 hoofdredacteur van ‘Motief, antroposofie in Nederland’, uitgave van de Antroposofische Vereniging in Nederland (redacteur 1999-2005 en 2014-2015) – – Vanaf 2016 redacteur van Antroposofie Magazine – – Vanaf 2007 redacteur van de Stichting Rudolf Steiner Vertalingen, die de Werken en voordrachten van Rudolf Steiner in het Nederlands uitgeeft – – 2012-2014 bestuurslid van de Antroposofische Vereniging in Nederland – – 2009-2013 redacteur van ‘De Digitale Verbreding’, het door de Nederlandse Vereniging van Antroposofische Zorgaanbieders (NVAZ) uitgegeven online tijdschrift – – 2010-2012 lid hoofdredactie van ‘Stroom’, het kwartaaltijdschrift van Antroposana, de landelijke patiëntenvereniging voor antroposofische gezondheidszorg – – 1995-2006 redacteur van het ‘Tijdschrift voor Antroposofische Geneeskunst’ – – 1989-2001 redacteur van ‘de Sampo’, het tijdschrift voor heilpedagogie en sociaaltherapie, uitgegeven door het Heilpedagogisch Verbond

Mijn Facebookpagina

Translate

Volgers

Totaal aantal pageviews vanaf juni 2009

Populairste berichten van de afgelopen maand

Blogarchief

Verwante en aan te raden blogs en websites

Zoeken in deze weblog

Laatste reacties

Get this Recent Comments Widget
End of code