Aanbevelingen

Het weekend van ‘Lekker naar de boer’ loopt ten eind. Tot nu toe heeft alleen De Telegraaf er een kort bericht over, ‘Biologische boeren zetten deuren open’:

‘Ongeveer 65.000 mensen hebben zaterdag en zondag een bezoek gebracht aan een van de 175 biologische boerderijen die dit weekeinde de deuren openzetten voor publiek. Dat schatte een woordvoerder van de organisatie Biologica, platform voor biologische landbouw en voeding, zondag na afloop.
De boerderijen lieten de bezoekers kennismaken met alle facetten van het bedrijf. Naast rondleidingen waren op sommige boerderijen ook markten georganiseerd of proeverijen en kinderactiviteiten.
De zegsman sprak van een “geslaagde dag. Het weer werkte ook mee.”’

Bij de foto is echter het volgende onderschrift geplaatst:

‘Op het land van Biologisch Dynamisch akkerbouw- en tuinbedrijf de Lepelaar in ’t Rijpje (St. Maarten) werd dit weekend onkruid verwijderd.’

Biologisch-dynamische landbouw in De Telegraaf! Dat vormt mooie publiciteit. En voor deze weblog is het ook mooi, want dit bericht hier betekent dat het vermeld wordt naast het artikel op de website van deze krant. Gisteren meldde ik nog het zevenhonderdste bericht in ‘Zevenhonderd’ en de tachtigduizendste keer dat een bezoeker hier vandaag of morgen langs zal komen. Dat kan met deze verwijzing dan opeens hard gaan...

Dan kan ik nog melding maken van een bericht op de website van Antroposana, de landelijke patiëntenvereniging voor antroposofische gezondheidszorg. Eergisteren werd namelijk op ‘Antroposana Actueel’ dit bericht geplaatst, getiteld ‘Antroposofische zorg kostenbesparend’:

‘Met het recente onderzoek van Kooreman en Baars onder 150.000 Azivo-verzekerden is het vermoeden, dat antroposofische zorg kostenbesparend is, eindelijk wetenschappelijk bewezen. Patiënten die al langer ervaren hadden dat de door hen gewenste zorg kostenbesparend is, zien zich hiermee in het gelijk gesteld.

Gemiddeld 15% is de complementaire zorg goedkoper gebleken dan reguliere zorg. In de leeftijdscategorie van 75+ bedraagt de besparing op antroposofische zorg zelfs 25%. Significant!

Dit onderzoek levert een belangrijke bijdrage aan het streven naar kostenbeheersing in de zorg.

Lees meer:
Persbericht Antroposana 10-6-2010.pdf
Azivo_kostenvergelijking_8-6-2010.pdf
Summary onderzoek Kooreman en Baars.pdf
Artikel De Volkskrant 8-6-2010.pdf
Artikel Medisch Contact 8-6-2010.pdf’

Ik meldde dit onderzoek hier al op dinsdag 8 juni in ‘Resultaat’. Maar bij Antroposana vindt u nu dus nog meer gegevens. En het persbericht van afgelopen donderdag (de eerste link hierboven) is getiteld ‘Grote kostenbesparing door antroposofische zorg’ en gaat zo:

‘De antroposofische gezondheidszorg is in veel opzichten kostenbesparend in vergelijking met de reguliere zorg. Met recent wetenschappelijk onderzoek is aangetoond dat dit vermoeden van Antroposana, landelijke patiëntenvereniging antroposofische gezondheidszorg, klopt.

Onderzoekers prof. Peter Kooreman, hoogleraar gezondheidseconomie aan de Universiteit van Tilburg, en drs. Erik Baars, lector antroposofische gezondheidszorg aan Hogeschool Leiden, hebben aangetoond dat de kostenbesparing bij complementaire zorg gemiddeld 15% is ten opzichte van de reguliere zorg. Hiervoor is een verkennend onderzoek uitgevoerd onder 150.000 verzekerden van zorgverzekeraar Azivo. Dit onderzoek betreft antroposofische gezondheidszorg, homeopathie en acupunctuur.

De kostenbesparingen zijn het hoogst bij patiënten in de leeftijd van 75 jaar en ouder bij praktijken van antroposofisch werkende huisartsen. In de antroposofische gezondheidszorg wordt door ouderen € 400 per kwartaal minder gedeclareerd dan in de reguliere zorg, een besparing van maar liefst 25%. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door minder gebruik van reguliere geneesmiddelen en minder doorverwijzingen naar ziekenhuizen. Waar de reguliere zorg gemiddeld € 1337 per verzekerde van 75 jaar en ouder kost, is dit voor antroposofische zorg slechts € 1088.

Het is niet dat deze patiënten onvoldoende zorg krijgen. Patiënten van een complementair werkend huisarts hebben zelfs een iets hogere levensverwachting dan patiënten van reguliere huisartsen. Volgens de onderzoekers worden de verschillen veroorzaakt door ander gedrag van zowel patiënt als arts. Veelal gaan patiënten met een ernstige of chronische ziekte op zoek naar een behandeling, waarbij ze zelf iets aan hun gezondheid kunnen bijdragen. Juist deze groep patiënten komt vaak terecht bij een complementair werkend arts. Het aanspreken van het zelfherstellend vermogen van patiënten speelt hierbij een belangrijke rol. Of deze patiënten bewuster kiezen moet uit gedetailleerder vervolgonderzoek blijken, maar lijkt wel de hypothese.

Antroposana is verheugd over de resultaten van dit spraakmakende onderzoek. Dit onderzoek levert een belangrijke bijdrage aan het streven naar kostenbeheersing in de zorg. Hieruit blijkt dat ook in financieel opzicht een brede interesse in het veld van de antroposofische gezondheidszorg gerechtvaardigd is.

Patiënten, die al langer ervaren hadden dat de door hen gewenste zorg kostenbesparend is, zien zich hiermee in het gelijk gesteld.

Antroposana zal meewerken aan de verspreiding van de resultaten en conclusies van dit onderzoek en pleit er voor dat dit resultaat breder vertaald wordt; zowel in het bestaande zorgaanbod als in de ziektekostenverzekering.

Meer informatie over het onderzoek en Antroposana vindt u op www.antroposana.nl.
Lia Kemerink
directeur Antroposana’

Interessant is in dit kader het bericht van 31 mei over ‘Besparing in de zorg’ dat bij ‘Antroposana Actueel’ hier meteen onder staat:

‘Er wordt niet altijd doelmatig gewerkt in de zorg. Het komt voor dat onderzoeken dubbel worden uitgevoerd en mensen ervaren dat zij zonder noodzaak voor een vervolgafspraak naar een arts moeten.

Dat zijn resultaten uit de meldactie “Zuinig met Zorg” van de Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF), waarin zestienhonderd deelnemers hun inzichten gaven over mogelijke besparingen in de gezondheidszorg.

Klik op onderstaande link om het rapport te lezen (PDf in nieuw venster).
rapport meldactie zuinig met zorg.pdf’

In dit goed leesbare rapport van twintig pagina’s is veel lezenswaardigs te vinden. Ik geef de laatste drie (de pagina’s 17 tot en met 19) van ‘Rapport meldactie Zuinig met Zorg NPCF 2010’ hier integraal weer, met daarin ‘Conclusies’ en ‘Aanbevelingen’:

‘5. Conclusies

Uit de meldactie blijkt dat de deelnemers veel ervaringen kunnen melden waarbij in de curatieve zorg kosten bespaard kunnen worden. Een behoorlijk deel, 14% van de deelnemers, heeft vaak meegemaakt dat de zorg onnodig of inefficiënt was, ruim de helft van de deelnemers (58%) heeft dit soms ervaren.

5.1 Patiënten ervaren onnodige consulten

Ongeveer 5% heeft vaak ervaren onnodig terug te moeten komen bij een zorgverlener. Nog eens 20% heeft dit soms ervaren. Wanneer gevraagd wordt naar ervaringen van anderen geeft 20% van de deelnemers aan ervaringen van anderen te kennen met onnodig terugkomen bij een zorgverlener.

Uit de ervaringen komen een aantal signalen naar voren:
– Door middel van zelfmanagement van patiënten zou het voor een deel van de chronische patiënten niet nodig zijn om regelmatig een bezoek te moeten brengen aan een arts.
– Herhaalrecepten kunnen prima via telefoon en/of e-mail worden afgehandeld. Dat geldt ook voor controleafspraken waarbij alleen mondelinge informatie (“kort praatje”, “eetgewoonte checken”) wordt uitgewisseld.
– Voor een deel van de patiënten is het niet duidelijk waarom een controlebezoek aan een arts nodig was. Mogelijk waren sommige bezoeken die hier zijn vermeld wel nodig, alleen was dat bij de patiënt niet duidelijk. Communicatie van zorgverlener naar patiënt is hierbij van groot belang.

5.2 Dubbele handelingen in de zorg

Er worden regelmatig dubbelen handelingen in de zorg ervaren. 5% ervaart dit vaak, 26% geeft aan soms dubbele handelingen te hebben ervaren. 17% van de deelnemers kent (ook) ervaringen van anderen met dubbele handelingen in de zorg. Uit ervaringen komen de volgende signalen naar voren:
– Er worden regelmatig onderzoeken en diagnostische handelingen dubbel gedaan. Diagnostische informatie lijkt vaak gekoppeld te zijn aan de zorgverlener in plaats van aan de patiënt. Het delen van diagnostische informatie tussen zorgverleners biedt mogelijkheden voor besparingen in de zorg.
– Patiënten krijgen te maken met een gebrek aan afstemming tussen artsen en daardoor versnipperde, tekortschietende diagnostiek. Beter overleg door zorgverleners onderling, zal de zorg voor mensen met comorbiditeit kunnen verbeteren en de kosten hierbij kunnen verminderen.

5.3 Doorverwijzing door zorgverleners kan efficiënter

Doorverwijzing in de zorg kan efficiënter. 4% van de deelnemers heeft vaak ervaring waarbij doorverwijzing efficiënter had gekund. Iets meer dan een kwart van de deelnemers (26%) dit soms ervaren. Een op de vijf (20%) van de deelnemers kent (ook) ervaringen van anderen waarbij zorg efficiënter had gekund.
– Belangrijkste signaal is een gebrek aan communicatie tussen zorgverleners. Hierdoor moeten patiënten regelmatig bij twee verschillende zorgverleners op consult komen, terwijl overleg tussen deze zorgverleners net zo goed of zelfs een betere oplossing was geweest.
– Uit de ervaringen komt de indruk naar voren dat er ook hier weinig met patiënten zelf wordt overlegd.
– Eigen regie en zelfmanagement kan ook hier een manier om kosten in de zorg te besparen. Wanneer patiënten beter worden geraadpleegd en meer worden betrokken in de gedachtegang van een zorgverlener, kan efficiënter worden doorverwezen.

5.4 Onnodige of onnodig dure zorg: medicijnen en taakdelegatie

Bij de vraag naar ervaringen met onnodige zorg of medicijnen geeft 4% van de deelnemers aan dit vaak te hebben ervaren en 21% van de deelnemers heeft soms ervaring met onnodige zorg of medicijnen. Onnodig dure zorg heeft 4% van de deelnemers vaak ervaren, en 14% van de deelnemers heeft dit soms ervaren. Nog eens 17% van de deelnemers kent ervaringen van anderen met onnodige zorg en 8% geeft aan ervaringen van anderen te kennen met onnodig dure zorg of medicijnen.

Belangrijkste signaal: veel deelnemers geven aan medicijnen mee te krijgen die ze lang niet allemaal kunnen gebruiken. Door beter en efficiënter voor te schrijven kan mogelijk veel geld worden bespaard.

5.5 Mogelijkheden om uitgaven in de zorg te verminderen

Bij de stellingen met de mening over mogelijke oplossingen voor besparingen in de zorg, komt “betere afstemming in de zorg” als belangrijkste oplossing naar voren. 77% van de deelnemers is het hier helemaal mee eens, nog eens 19% een beetje. Dit is nagenoeg de hele groep deelnemers.

Bij de andere oplossingsmogelijkheden zijn de meningen meer verdeeld.
– Goedkope geneesmiddelen wordt door driekwart (76%) van de deelnemers als goede oplossing beschouwd voor een verlaging van de kosten in de zorg. Slechts 20% is het hier niet mee eens.
– Ook vermindering van het inkomen van artsen in de zorg is volgens een groot deel van de deelnemers wel een oplossing voor tekorten in de zorg: tweederde (68% ) van de deelnemers is het hier (een beetje) mee eens. Een kwart van de deelnemers is het hier echt niet mee eens.
– Iets meer dan een derde van de deelnemers (39%) vindt het een oplossing als de premie voor de zorgverzekering ieder jaar verder omhoog zou gaan.
– Verhoging van de eigen betalingen heeft weinig draagvlak: slecht 18% geeft aan dat dit mogelijk een oplossing is. 80% is het hier niet mee eens.

De discussie in de media over de vraag of je zorggebruikers zelf kunt laten opdraaien voor de kosten die ze maken als gevolg van ongezond gedrag, heeft geleid tot drie stellingen over dit onderwerp.

Iets meer dan de helft van de deelnemers (53%) vindt dat mensen die kosten maken als gevolg van ongezond gedrag, deze kosten (in meer of mindere mate) zelf moeten gaan betalen. 22% is het hier echt niet mee eens.

Zorgverleners mogen eisen dat een patiënt meedoet aan een “gezond leven programma”, vindt 58% van de deelnemers. 29% van de deelnemers vindt dat een zorgverlener dit niet mag eisen.

Een zorgverzekeraar die een soortgelijke eis stelt aan verzekerden, krijgt minder bijval van de deelnemers. 38% van de deelnemers geeft aan dat een zorgverzekeraar als voorwaarde voor acceptatie mag eisen dat een verzekerde meedoet aan een “gezond leven programma”. Bijna de helft van de deelnemers (47%) vindt dat een zorgverzekeraar dit niet mag eisen.

6. Aanbevelingen

Uit ervaringen van patiënten blijkt dat er vanuit patiëntenperspectief veel mogelijkheden zijn voor besparingen in de zorg en dat veel patiënten zeker bereid zijn hieraan mee te werken. De meldactie geeft aan dat in de curatieve zorg regelmatig inefficiëntie wordt ervaren door patiënten. Bijvoorbeeld onnodige afspraken, dubbelingen, onnodige behandelingen en slecht afgestemde zorg. Inefficiënte zorg is onnodig duur maar leidt ook tot verlies van kwaliteit. Dat betekent dat er doelmatigheidswinst in de zorg mogelijk is waarmee tegelijkertijd kwaliteitswinst wordt geboekt.

In april 2010 zijn de brede heroverwegingen verschenen met daarin mogelijkheden voor onder andere bezuinigingen in de curatieve zorg. Voorstellen van ambtenaren en politiek gaan vaak in de richting van een kleiner verzekerd pakket en een hogere eigen bijdrage van patiënten.

Anders dan de adviezen van ambtelijke werkgroepen, signaleren ervaringsdeskundigen dat een sterk verbeterde organisatie van de zorg prioriteit moet hebben. Het is niet verantwoord om deze besparingsmogelijkheden te laten liggen. Ze verdienen een prominente plaats in alle bezuinigingsvoorstellen.

6.1 Veranderingen in de organisatie van de zorg noodzakelijk

Onderlinge afstemming tussen zorgverleners en het delen van (diagnostische) informatie zijn belangrijke voorwaarden om te komen tot meer doelmatigheid. Patiënten schatten “betere afstemming tussen zorgverleners” in als meest geschikte manier om kosten te besparen.

Dubbele diagnostiek moet voorkomen worden. Hierbij is het wel noodzakelijk dat dubbelingen in behandelingen niet helemaal te vermijden zijn, mede door het handhaven van veiligheidsmarges.

Ook moet er meer aandacht komen voor onderlinge consultatie: “betere communicatie tussen zorgverleners is goedkoper dan twee consulten”. Bovendien wordt voorkomen dat de patiënt van het kastje naar de muur wordt gestuurd en dat diagnostiek versnipperd plaatsvindt.

De ervaringen geven aan dat het loont om in de zorg kritischer te kijken naar het gebruik van richtlijnen. Er is reden voor meer dialoog hierover, zowel in de kring van zorgverleners als tussen zorgverleners en patiënten.

6.2 Regie bij de patiënt

Patiënten willen meer regie over de zorg die ze nodig hebben. Door de groeiende groep chronische patiënten, kan ook dit een behoorlijke kostenbesparing opleveren in de zorg. Bijvoorbeeld doordat de patiënt meer zelf doet (zelfzorgdossier). Ondersteuning hoeft niet altijd plaats te vinden door een arts. Taakdelegatie naar (specialistisch) verpleegkundigen kan mogelijk en gewenst zijn. Bijkomend voordeel is dat de patiënt zelf meer regie in handen krijgt en beter grip krijgt op het leven met een aandoening. Meer inzicht in de eigen situatie levert vaak betere naleving van voorschriften en adviezen en betere preventie waardoor gezondheidswinst geboekt wordt en ook kosten bespaard kunnen worden. Hiermee kan tevens de eigen verantwoordelijkheid van zorggebruikers wordt vergroot.

E-mailconsulten en telefonische consulten zijn in sommige gevallen een goed alternatief voor reguliere consulten. Patiënten geven aan dat een dergelijk alternatief goed mogelijk is als het gaat om herhaalrecepten of controleconsulten waarbij alleen korte mondelinge informatie uitgewisseld wordt.

Het verhogen van de eigen regie van patiënten vergroot waarschijnlijk de eigen verantwoordelijkheid van patiënten en levert daarmee meer besparing op dan het vergroten van het de eigen betalingen. Nog afgezien van het feit dat met name de groep mensen met een chronische aandoening de dupe zal worden van de verhoging van eigen betalingen.

6.3 Goedkope medicijnen is wenselijk

Over medicijnbeleid en de inkomsten van apothekers was het afgelopen jaar veel te doen. Uit de gemelde ervaringen blijkt dat patiënten best bereid zijn om goedkopere medicijnen te gebruiken en zelf mee te denken over de hoeveelheid medicijnen die nodig is. De regels en protocollen staan dit meedenken nogal eens in de weg. Bijvoorbeeld standaard grote hoeveelheden preventieve pijnmedicatie of een probeermedicijn meteen voor drie maanden meegeven, geeft aan dat er niet altijd goed wordt nagedacht over de efficiëntie. Patiënten kunnen medicijnen niet terugbrengen naar een apotheek en ervaren flinke verspilling die niet nodig was geweest.’

Die conclusies en aanbevelingen kan iedere zorgverlener dus in zijn zak steken.

Zevenhonderd

En dat is zevenhonderd. Dat is het aantal berichten dat sinds ruim twee jaar op deze weblog is komen te staan. En voor de statistieken: morgen of overmorgen zullen tevens bezoekers voor de tachtigduizendste keer hier langskomen. Ook het aantal pageviews bereikt net vandaag een mooi rond getal: 128.000.

Het zevenhonderdste bericht is gewijd aan een boekpresentatie in Bazel, afgelopen woensdag. Hoewel drie dagen geleden en in Zwitserland, toch van dien aard dat het hier het vermelden waard is. Ik geef even de uitnodiging weer:

‘Einladung zur Buchvernissage
Rudolf Steiner: “Zeitgeschichtliche Betrachtungen”
Vollständig neu ediert, detailliert kommentiert, umfassend dokumentiert
Herausgegeben von Alexander Lüscher unter Mitarbeit von Hans-Diedrich Fuhlendorf und Markus Osterrieder

Das Warten hat sich gelohnt
Die lange vergriffenen Vorträge Rudolf Steiners über die Hintergründe des Ersten Weltkrieges erscheinen in einer neuen, umfangreichen Edition. Der Text wurde vollständig neu bearbeitet auf der Grundlage der stenografischen Nachschrift. Erstmals sind alle Zeichnungen, mit Einschluss der beiden von Rudolf Steiner gezeichneten Landkarten, aufgenommen worden, und Quellenmaterial ist im Wortlaut wiedergegeben. Ebenso wurde der Kommentarteil erweitert. Ein editorischer Meilenstein innerhalb der Gesamtausgabe.

Begrüssung
Jonathan Stauffer, Verlagsleiter Rudolf Steiner Verlag
Referat mit anschliessendem Gespräch:
Subversiv oder sukzessiv? Zur Neuherausgabe von Rudolf Steiners “Zeitgeschichtlichen Betrachtungen”
Dr. Alexander Lüscher, Herausgeber und Historiker
Anschliessend wird von der Buchhandlung ein Apéro offeriert.

Veranstaltungsort:
Bider & Tanner
Ihr Kulturhaus mit Musik Wyler
Buchhandlung | Vorverkauf | Musikgeschäft
Aeschenvorstadt 2, Basel

Termin:
Mittwoch, 9. Juni 2010, 19.30 Uhr
Türöffnung: 19.15 Uhr
Eintritt frei!
Reservation empfohlen, Platzzahl limitiert’

Dat is dus nu geweest. Op de website van de uitgever, het Rudolf Steiner Verlag, vindt u de informatie nog iets uitgebreider en preciezer:

‘Zeitgeschichtliche Betrachtungen, 3 Bände

Bd. 1: Wege zu einer objektiven Urteilsbildung; Bd. 2: Das Karma der Unwahrhaftigkeit; Bd. 3: Wirklichkeit okk. Impulse

Die lange vergriffenen Vorträge Rudolf Steiners über die Hintergründe des Ersten Weltkrieges erscheinen in einer neuen, umfangreichen Edition. Der Text wurde vollständig neu bearbeitet auf der Grundlage der stenografischen Nachschrift. Dadurch konnten unklare Textstellen geklärt und Textlücken geschlossen werden. Erstmals sind alle Zeichnungen, mit Einschluss der beiden von Rudolf Steiner gezeichneten Landkarten, aufgenommen worden, und Quellenmaterial, auf das sich Rudolf Steiner bezog, ist im Wortlaut wiedergegeben. Ebenso wurde der Kommentarteil um sehr viele zusätzliche Hinweise bereichert. So zeigt sich, über welch solide und vielfältige Quellenkenntnisse Rudolf Steiner verfügte und wie seine Ansichten – zum Beispiel über die Kriegsschuldfrage – aus einer sorgfältigen Analyse der politischen Situation der Zeit heraus entwickelt worden sind. Ein editorischer Meilenstein innerhalb der Gesamtausgabe.

3 Bände im Schuber
Herausgeber: Alexander Lüscher
Rudolf Steiner Gesamtausgabe
GA 173a–c, Seiten: 1791, Leinen in Schuber
978-3-7274-1731-3
Rudolf Steiner Verlag
Preis: CHF 190.00 / EUR 130.00’

Er blijkt trouwens ook in Hamburg een boekpresentatie te komen, en wel op 25 juni, dus over twee weken. U kunt het nog meemaken. Het programma is hetzelfde als in Bazel. U vindt alle gegevens hier (er is hier ook een bijzondere kaart van Europa bij).

‘Rudolf Steiner
“Zeitgeschichtliche Betrachtungen” 130,00 €
Drei Leinenbände im Schuber Herausgegeben von Alexander Lüscher unter Mitarbeit von Hans-Diedrich Fuhlendorf und Markus Osterrieder

GA 173a, Wege zu einer objektiven Urteilsbildung, 624 Seiten
GA 173b, Das Karma der Unwahrhaftigkeit, 528 Seiten
GA 173c, Die Wirklichkeit okkulter Impulse, 648 Seiten

Einladung zur Buchvernissage
Freitag, 25. Juni 2010, 20:00 Uhr (...)
Begrüßung
Jonathan Stauffer, Verlagsleiter Rudolf Steiner Verlag
Referat mit anschließendem Gespräch:
Subversiv oder sukzessiv? Zur Neuherausgabe von Rudolf Steiners «Zeitgeschichtlichen Betrachtungen»
Dr. Alexander Lüscher, Herausgeber und Historiker

Veranstaltungsort: Rudolf Steiner Buchhandlung für Anthroposophie
Detaillierte Veranstaltungs- und Produkthinweise zum herunterladen’

Onderwijl staat bij het Rudolf Steiner Verlag onder ‘Vergriffene Titel’ ergens in een verloren hoekje nog steeds vermeld:

‘Zeitgeschichtliche Betrachtungen. Das Karma der Unwahrhaftigkeit – Zweiter Teil
Kosmische uind menschliche Geschichte, Bd. V
Vergriffen. Termin Neuauflage Frühjahr 2010

Inhalt (Auswahl): Das Karma der Unwahrhaftigkeit.
Giftwirkungen in der höheren menschlichen Natur / Nationalismus, Imperialismus, Spiritualismus / Tragik und Schuld im Völkergeschehen / Die unterbewußten Seelenimpulse im Menschen. Die Entfesselung des Ich / Vergangenheit und Zukunft Europas. Das Karma der Mitte / Die zerstörende Kraft der Unwahrhaftigkeit im Verkehr zwischen Lebenden und Toten. Das Erarbeiten der Geisteswissenschaft / Dreigliederung des Menschen in ihrem Zusammenhang mit dem Leben nach dem Tode / Schlafbewußtsein und nachtodliches Bewußtsein. Gruppenegoistische okkulte Impulse / Maß und Zahl. Das platonische Weltenjahr. Goethes Studien über die Atmung der Erde / Die alte Weisheit und das ätherische Hellsehen der Zukunft

12 Vorträge, Dornach 1917
Rudolf Steiner Gesamtausgabe
GA 174, Seiten: 320, Leinen
978-3-7274-1740-5
Rudolf Steiner Verlag’

Het eerste deel (GA 173) is onder ‘uitverkochte titels’ dan weer niet te vinden. Maar dat is dus oude geschiedenis.
Er is trouwens van tevoren nog een aardig raadsel door de uitgeverij de wereld ingestuurd in verband met deze uitgave (dat was in het kader van de regelmatig verschijnende nieuwsbrief; in de aflevering van november vorig jaar, om precies te zijn). De titel ervan is ‘Endlich’ en de tekst luidt als volgt:

‘Nach drei Jahren intensivem Suchen konnte es endlich gefunden werden! Das letzte Zitat Rudolf Steiners aus den “Zeitgeschichtlichen Betrachtungen”, das bisher nur unvollständig überliefert war und auch nicht nachgewiesen werden konnte. Rudolf Steiner spricht von einem lieben Menschen, den er persönliche kenne und der zu Recht im öffentlichen Leben eine ehrenwerte Stellung einnehme, aber der gar nicht merke, wie verlogen eigentlich seine Haltung in einer bestimmten Frage sei. Diese Persönlichkeit glaube nämlich, daß in den Zeiten der Not, wie zum Beispiel in Kriegszeiten, auch ein nicht-religiöser Mensch solche Lieder wie “Eine feste Burg ist unser Gott” im Chor der Gläubigen mitsingen dürfe, denn auf diese Weise lasse sich das Zusammengehörigkeitsgefühl der Volksangehörigen stärken. Wer nun wissen möchte, um welche Persönlichkeit es sich handelt und was sie genau gesagt hat, findet im “Hinweis zu S. 188” im Band II der GA 173b die nötige umfassende Aufklärung. Er muss sich allerdings noch einige Wochen gedulden; die “Zeitgeschichtlichen Betrachtungen” werden im Frühjahr 2010 erscheinen.’

Dat wachten is dus nu voorbij. Alleen weet ik nog niet om wie het gaat. Heeft iemand soms ideeën?

Rabarber rabarber

‘Misschien zit u de komende vier weken binnen om naar het WK voetbal te kijken.’

Zo opende Biologica dinsdag haar bericht ‘Welkom op de Open Dagen!’ Want er werd vervolgd met:

‘Reden te meer om nog even buitenlucht te gaan happen in het weekend van 12 en 13 juni. Onze tip: Lekker naar de Boer! Ruim 170 biologische boeren en tuinders hebben het erf en de stallen een extra opfrisbeurt gegeven, en staan klaar om u te verwelkomen. Bij de boer ligt ook een gratis magazine klaar, met recepten, reportages over o.a. paddenstoelen en kalfsvlees, en veel nuttige informatie. Neem vooral ook de kinderen mee, want er is veel te doen en te proeven. Adressen en nog veel meer op www.lekkernaardeboer.nl.’

Dezelfde dinsdag kwam De Stentor met ‘Gaos Pad nieuwste kuierlattenroute’:

‘Wind en luwte, kou en warmte, rust en dynamiek, hoogte en laagte. Al deze tegenstellingen komen aan bod in het Gaos Pad dat 12 juni wordt geopend.

Het wandelpad in Swifterbant is de nieuwste Kuierlattenroute van Flevoland. Daarvan zijn er nu dertien uitgezet. Het Gaos Pad voert wandelaars naar akkers en natuur, de recent aangelegde natuurstrook is buffer met spoor en de weg. Een verrassend pad voor zintuigen, stelt Landschapsbeheer Flevoland. “Toegankelijk voor iedereen die de natuur en het boerenland wil genieten.” Deze organisatie begeleidt de boeren die meedoen aan de Kuierlattenroutes over boerenerven, akkers en weides. De routes zijn vooral voor wandelaars die graag buiten gebaande paden lopen. Veel betrokken boeren hebben een route aangekleed met extraatjes zoals een theeschenkerij of bezichtiging van hun erf. Het Gaos Pad begint bij de boerderij van Ellen en Jos Jeuken aan de Elandweg 46 in Swifterbant. De natuurstrook is ook aangelegd als verrijking van hun biologisch dynamische bedrijf Gaos.’

En dan werd op woensdag in ‘De Zaankanter’ uit Zaandam ‘Biologisch-dynamisch boer Jan Rutte’ voorgesteld:

‘Iedere maand zet noordhollandsegrond, de campagne van de provincie Noord-Holland ter stimulering van de biologische landbouw op haar gronden, een biologische ondernemer in de zon. Een ondernemer die als producent, verwerker en/of leverancier van biologische producten om uiteenlopende redenen extra aandacht verdient. Deze junimaand is die ondernemer Jan Rutte, biologisch-dynamisch boer in Zaandam.

Jan Rutte en zijn vrouw Conny doen mee aan het “Lekker naar de boer!”-weekend (12 en 13 juni), waarin biologische boeren en tuinders door heel Nederland hun erven open stellen voor geïnteresseerde bezoekers. Noord-Holland is met 19 (van in totaal 169) deelnemende bedrijven goed vertegenwoordigd. Jan en Conny doen dit jaar voor het eerst mee. Jan: “Normaal gesproken doen we altijd mee aan ‘Kom in de Kas’, in het eerste weekend van april. Voor ons is dat een betere tijd van het jaar voor een open dag; de koeien staan dan nog op stal, we hebben lammetjes... Maar dit jaar ging dat niet door vanwege de Q-koorts. Omdat we toch in ieder geval één keer per jaar wel iets van een ‘open dag’ willen houden, dachten we: laten we dit maar eens proberen. Wat leuk is: er zijn allerlei mensen uit de buurt bij betrokken: een fotograaf, de lokale schilderskring, een vogelkenner... En Campina verzorgt een proeverij van zijn zuivelproducten, waar wij de melk voor leveren. We hopen dus dat er flink wat mensen op af komen!”

Terug naar nu, ofwel naar het aanstaande “Lekker naar de boer!”weekend. Jan en Conny zijn er bijna klaar voor. “Hier en daar nog een beetje opruimen, plek maken in de schuur voor de schilderskring en dan maken we er zondag 13 juni, 10.00-16.00 uur een mooie dag van!” Het adres is Westerwindpad 102, 1507 AL Zaandam.’

We blijven nog even in de landbouwsfeer. Het Odinieuws van vandaag concentreert zich deze week op ‘Zomers fruit’:

‘Nederland lijkt nog niet echt in een zomerstemming te zijn. Het is dan ook nog maar een paar dagen echt warm en zonnig geweest. Wie weet belooft dat veel goeds voor de zomermaanden! Vorige week zijn we begonnen in een aantal tassen met fruit weer zomerfruit in te pakken. Vooral het Nederlandse zomerfruit kan pas ongeveer 2 à 3 weken later geoogst worden dan normaal gesproken, omdat het voorjaar erg koud is geweest ten opzichte van de gemiddelden. Maar het komt er weer aan!

Kwetsbaar zomerfruit

In Nederland hebben sommige telers van zomerfruit last gehad van nachtvorst, die vrij laat in het jaar nog opkwam. De bessenstruiken die toen in bloei stonden, hebben de meeste bloesems verloren door de vorst. Gelukkig hebben onze telers, Margreeth en Harald Oltheten van De Ring, daar niet veel last van. Hun bedrijf bevindt zich in Zeeland en daar is het klimaat altijd zachter dan in het binnenland. De aardbeien Peet de Krom van De Kromme Lepel hebben wat vertraging opgelopen door het koude voorjaar. De groei gaat tot nu toe vrij langzaam, dus het is nog afwachten hoeveel er geoogst kan worden dit jaar. We doen ons best over een paar weken verschillende soorten bessen en aardbeien in alle abonnementen met fruit in te pakken! Maar zoals altijd met zomerfruit kunnen we dit niet garanderen, zomerfruit blijft erg kwetsbaar. In Nederland is het dus lang koud gebleven, maar gelukkig is de teelt van het fruit in het buitenland dit jaar vrij normaal verlopen. De stroom van zomerfruit uit het buitenland, zoals abrikozen, perziken, nectarines en meloenen, is inmiddels dan ook op gang gekomen.

De Italiaanse zon in uw fruit

Zomerfruit als perziken en abrikozen kan niet goed in Nederland geteeld worden. De bomen bloeien namelijk in april en dan is de kans op nachtvorst nog vrij groot. Net zoals bij de bessen kunnen de bloemetjes dan kapotvriezen. In Italië is de temperatuur vroeger in het jaar al hoger, waardoor de perziken- en abrikozenbomen daar beter gedijen. De abrikozen in uw Odin-abonnement worden onder andere geteeld door Sabato Petrosino. Hij teelt, als enige in de provincie Campanië, volledig biologisch-dynamisch op zijn boerderij in Eboli, Italië. Het bedrijf is al drie generaties in handen van de familie Petrosino. Sabato heeft het in 1997 overgenomen en is op biologisch-dynamische wijze gaan telen, met veel respect en zorg voor de grond, de abrikozenbomen en de omgeving. Hij teelt voornamelijk heerlijk zoete en sappige abrikozen, maar een deel van zijn land is ook bestemd voor de teelt van onder andere meloenen, uien en olijven. Van de olijven maakt Petrosino een pure extra vergine olijfolie, maar de specialiteit van het bedrijf is toch wel het telen van zongerijpte Italiaanse abrikozen!

€ 2899 voor Stichting Zaadgoed!

Een aantal weken geleden kon u als Odin-abonnee een setje biologische zaadjes bestellen. Van elk verkocht setje ging er 1 euro naar Stichting Zaadgoed ter ondersteuning van de ontwikkeling en vermeerdering van nieuwe biologische rassen. Via de Odin groothandel konden biologische speciaalzaken ook losse zakjes kopen voor verkoop in de winkel. Alles bij elkaar heeft dit een zeer mooi resultaat opgeleverd: € 2899! We zijn blij dit bedrag aan Stichting Zaadgoed te kunnen overmaken voor de aanmelding van nieuwe rassen.’

Om ook nog iets anders te hebben dan alleen berichten over het boerenland, voeg ik ‘Zomermarkt op de Vrije School’ toe:

‘De Michaël School, de enige Vrije School in Haarlemmermeer, organiseert voor zaterdag 12 juni van 10 tot 14 uur een zomermarkt. De toegang is gratis. Op het programma staan onder andere een schaapscheerderfeest en diverse kinderactiviteiten, waaronder speksteen bewerken, hout hakken, wafels bakken en vilten en er is een echte bloementuin. Voor de allerkleinsten wordt er op verschillende tijdstippen een poppenspel opgevoerd.

Diverse standhouders met speelgoed (veel hout), stenen en mineralen, boeken, leren slofjes, knutselpakketjes en biologische levensmiddelen gaan hun producten en diensten aanbieden. Er is een koffiehoek waar naast koffie, thee en sap, hartige baksels geserveerd worden. Tijdens de markt is er een bijzondere veiling, waar je kunt bieden op bijvoorbeeld een workshop vilten, een middagje roeien, tuffen met een lelijke eend of een gezichtsbehandeling.’

Maar om niet alleen bij de landbouw, maar ook bij het wereldkampioenschap voetbal terug te keren, de prachtige tekst vandaag op de website met Vitatas wetenswaardigheden. Wie zou die teksten toch schrijven? Hij of zij verdient een geweldige pluim! Eigenlijk is het kunst. Vandaag gaat het over ‘De glorie van rabarber’. Lees en geniet mee:

‘Terwijl het nieuws steeds meer beheerst wordt door een voetbaltoernooi, voltrekt zich misschien wel de grootste milieuramp uit de geschiedenis. Natuurlijk volgen wij vol spanning de capriolen van oranje. Maar wat in de golf van Mexico gebeurt is desastreus en wordt misschien wel onderschat. De olievlek is inmiddels zo groot als 1.100.000 voetbalvelden. Honderden diersoorten zijn bedreigd. Het zee- en moerasleven daar is voor een groot deel verwoest. Dan zijn wij met onze milieuvriendelijke Vitatassen kleine spelers. Maar laten we ons vooral niet uit het veld laten slaan. De biologische boeren hebben goed voor de aarde gezorgd en zijn volop aan het oogsten. Het resultaat mag er deze week zijn: een groot deel van de tassen is gevuld met vrolijke en trotse rabarberstengels.

Rabarber werd eind 19e eeuw voor het eerst in ons land geteeld. De Engelsen hadden in 1600 al ontdekt dat rabarber eetbaar was en in China kenden ze 5000 jaar geleden al rabarber. Zij aten de rabarber niet maar verbouwden de groente voor de wortels waar ze een laxeermiddel van maakten. De rabarberplant kent hele grote bladeren. Deze worden vaak als deksels op een composthoop gebruikt om die te beschermen tegen uitdroging. Bovendien zijn de bladeren geschikt om slakken te verzamelen. Deze vertoeven namelijk graag op rabarberblad. Leg een paar bladeren in de tuin, verzamel deze later met slakken en al en breng ze naar een bos of park. U blij, slakken blij.

Rabarber bevat oxaalzuur, wat kalk aan het lichaam onttrekt. U kent het wel, met de tong langs de tanden en een stroef gevoel. Wanneer bij de rabarber een kalkrijk product als zuivel wordt geserveerd, wordt de kalk aan het zuivelproduct onttrokken en niet aan het lichaam. Krijt erbij werkt ook, een mespuntje is voldoende. Wanneer u niet van rabarber houdt is deze ook voor andere doeleinden te gebruiken. Zo is rabarber zeer geschikt om aluminium pannen een zo goed als nieuwe blik te geven. Het zuur in de rabarber gaat tijdens het koken een verbinding met het aluminium aan waardoor de pan zijn oorspronkelijke glans terug krijgt. De rabarber zelf kunt u dan niet eten, want de combinatie aluminium en oxaalzuur veroorzaakt een uiterst onaangename smaak. Daarnaast is rabarber een vaak terugkerend ingrediënt in natuurlijke haarverf. De stengels kunnen het haar lichter (lees: oranje) maken. Mocht u hier behoefte aan hebben, dan kunt u de rabarber koken en het kookwater – uiteraard afgekoeld – gebruiken om het haar te spoelen. Het houdt niet lang, maar geeft een mooi resultaat. Geniet van de glorie van rabarber!’

Dat biedt perspectieven voor Oranjegangers, op bezoek bij de Regenboognatie...

Gezicht

Vandaag heb ik een intellectuele uitdaging te bieden. Dingen zijn niet wat ze op het eerste gezicht lijken te zijn. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een opmerkelijk bericht gisteren in de lokale pers, dat niet ondertekend is, namelijk uit ‘De Nieuwsbode Zeist’ met de titel ‘Eerst nader onderzoek’:

‘Twee vrouwen uit Zeist hebben een conflict. De eerste vrouw, moeder in een druk gezin, zou de andere vrouw, een dame op leeftijd die altijd de helpende hand bood, hebben uitgebuit. Volgens de officier van justitie was er voldoende bewijs om een strafzaak aan te spannen. Maar is de dader wel de dader en is het slachtoffer wel het slachtoffer?

Maandag besloot de rechtbank dat het goed zou zijn als de partijen nog eens met elkaar zouden praten, onder leiding van een onafhankelijke derde. Deze vorm van oplossing van een geschil – mediation – komt vaker voor, maar dan gaat het vrijwel altijd over zakelijke geschillen. In een strafzaak is het heel bijzonder. Toch wil de rechtbank het proberen, omdat er dan meer duidelijkheid kan ontstaan over de manier waarop de vrouwen met elkaar omgingen en hoe zijzelf hun onderlinge relatie hebben ervaren. Uiteindelijk zal de rechtbank moeten beoordelen of er sprake is geweest van strafbare uitbuiting.

Volgens de aanklacht van de officier van de justitie bestond de uitbuiting van de andere uit lange werkdagen voor de helpende vrouw en zelfs slaag en opsluiting. Bovendien zou de helpende vrouw het gezin ook financieel keer op keer te hulp zijn geschoten.

In het politieonderzoek zeiden de gezinsleden echter dat juist de “'helpende vrouw'” er altijd was, zelfs meer dan de familie lief was. De dame liet zich niet zomaar wegsturen. Ze staat op foto’s van familiefeestjes en voert het woord bij bijzondere gelegenheden, bemoeit zich met geldzaken. De helpende dame heeft een antroposofische levensovertuiging en voelt zich naar eigen zeggen “door karma verbonden met het gezin”.

Maar volgens de officier van justitie kan er ook “bij instemming van het slachtoffer” sprake zijn van uitbuiting. Zij vindt dat er absoluut sprake is van een strafbaar feit. “Het kwartje moet vallen bij de moeder dat ze fout bezig is geweest. Je moet je grenzen kennen tegenover iemand die geen nee kan zeggen.”

Advocaat Veldman vindt dat de hele zaak niet thuishoort bij de strafrechter.

De officier van justitie en de advocaat vinden elkaar in de ongebruikelijke mediation.

Die kan overigens alleen plaatsvinden als beide partijen daarmee instemmen. Bovendien moet de strafzaak ook daarna alsnog met een vonnis eindigen. De inhoudelijke behandeling van de zaak doet de rechtbank naar verwachting in oktober. Tussentijds vindt er nog een zitting plaats om de eventuele voortgang in de mediation te bespreken. Verder hoort de rechtbank nog drie getuigen, onder wie de “helpende vrouw”. Veldman had er zestien gevraagd. Ze spreekt van “een bijna Amerikaanse deal”.’

Mutatis mutandis vinden we hetzelfde probleem van dingen die niet zijn wat ze lijken te zijn, in de journalistiek zoals die bedreven wordt door Joris Luyendijk. Luyendijk is een jonge, landelijk bekende journalist, die behalve het succesvolle boek ‘Het zijn net mensen’, over zijn ervaringen als correspondent van NRC Handelsblad en het NOS Journaal in het Midden-Oosten, ook al de presentatie van het beroemde VPRO-zomertelevisieprogramma ‘Zomergasten’ op zijn naam heeft staan. Sinds een jaar heeft hij een wekelijkse column over innovatie op elektriciteitsgebied, die tegelijk zowel in de vorm van een weblog op de website van NRC Handelsblad wordt geplaatst, als in NRC Weekblad, de bijlage bij de zaterdageditie van deze krant. Het prettige van de weblog is dat iedereen er onmiddellijk kennis van kan nemen, en de mogelijkheid heeft erop te reageren en in die zin mee te doen met Luyendijks streven naar vernieuwende journalistiek. Hij heeft zichzelf in dit geval de volgende opdracht gesteld:

‘Joris Luyendijk wil journalistiek bedrijven met andere middelen, met als casus: verslaggeving over invoering van de elektrische auto in Nederland. Zijn rubriek verschijnt iedere week in NRC Weekblad. Hier kunt u reageren.’

Het is een poging om het duurzaamheidsdebat op een hoger plan te tillen, als een vorm van actievoeren. Maar na een seizoen lang columns schrijven komt hij tot de ontluisterende conclusie dat het niet lukt, zijn inspanningen slaan niet in de breedte aan die hijzelf gehoopt had. Dat noopt hem de laatste weken tot bezinning op zijn doelstelling en op de uitvoering ervan. Dat kennen we goed, een andere doelstelling hebben dan mainstream en daar niet onmiddellijk succesvol mee zijn; hoe ga je daar dan mee om? Waar ligt het aan, wat kun je eraan doen? Hoewel in directe zin bij hem geen verwijzing te vinden is die leidt naar ‘Antroposofie in de pers’, zijn er niettemin zo veel raakvlakken, dat ik zijn bijdrage van vorige week graag overneem, gevolgd door die van vandaag. ‘Maak mij onsterfelijk’ was zijn wanhopige poging van donderdag 3 juni, en die ging zo:

‘Zoals ambitieuze journalisten ervan dromen met een primeur het kabinet te laten vallen, zo hopen stukjesschrijvers en opiniemakers ooit hun prachttaal te verrijken met een uitdrukking of metafoor. “Handelaren in angst” is er zo een, en “linkse kerk” en “Amerikaanse toestanden” (waar is die trouwens gebleven?).

Twee weken terug deed uw correspondent zo’n eerste poging tot onsterfelijkheid. De trouvaille (onrustig geschuifel in de zaal; wat betekent trouvaille?) was dat we van “geëngageerde” naar “engagerende” journalistiek moeten. Deze vondst haalde direct de voorpagina van de Volkskrant (zaal slaakt bewonderende zucht), en aldus aangemoedigd doe ik nu een tweede gooi: driedimensionale (3D) informatie.

Ik geloof dat we de opiniepagina’s kunnen heruitvinden, mits we het bestaan en potentieel van 3D-informatie gaan zien. Jaja, ik kan het ook bescheidener uitdrukken, dat u niet denkt, nou nou correspondent, blaas eens wat minder hoog van de ivoren toren, maar u kunt wel wat hebben, toch? (onrustig geschuifel in de zaal).

3D-informatie. Een bewering over de werkelijkheid zou je eendimensionale informatie kunnen noemen, bijvoorbeeld: het klimaat verandert. Daar zet je tegenover “het klimaat verandert helemaal niet”, en dan heb je tweedimensionale informatie. “Klimaat, crisis of hype? Kijk morgen naar Buitenhof, met een gelovige en een ontkenner.”

Zo worden opiniepagina’s en debatten opgezet, maar je kunt een analyseniveau hoger. Twee tegengestelde beweringen verbergen samen namelijk ook weer beweringen in zich, en wie deze benoemt gaat naar 3D-informatie. In de tegenstelling “klimaat verandert versus klimaat verandert niet” zit bijvoorbeeld verstopt: de vraag of klimaatverandering bestaat, is nog altijd legitiem en serieus, kennelijk is de wetenschap er niet uit. Een tweede impliciete bewering: rond klimaatverandering is de belangrijkste vraag of die er überhaupt is. En niet: wat zijn de beste strategieën om het tegen te gaan? Of: komt het door mensen? Of: moeten we proberen het tegen te gaan, of inzetten op aanpassing? Deze laatste vraag heet het mitigatie-versus-adaptatiedebat, en daaraan kom je dus nooit toe wanneer je de tegenstelling vastzet op: is er überhaupt klimaatverandering?

Vergelijk het met emancipatie. Zolang je centraal stelt of vrouwen eigenlijk wel gelijk zijn aan mannen, kun je niet debatteren hoe je die gelijkheid in praktijk brengt, of je dat moet opleggen of juist niet, enzovoort.

Wie nu bedenkt dat de olie- en kolenindustrie de beste pr-bureaus hebben ingehuurd om het publieke debat vast te zetten rond de vraag of er überhaupt klimaatverandering is, wie dat bedenkt, die beseft: ja, wat beseft die eigenlijk? (zaal haakt nu af, enkeling blijft zitten, leest de vorige alinea’s nog eens door, concentreert zich ook al is het weekend, en denkt dan, oh, dat bedoelt mijn correspondent).

Een metafoor. Kwesties zijn als gebouwen. Een opiniestuk werkt nu als een schijnwerper die één kant van zo’n gebouw zichtbaar maakt. Wat je zou willen is dat alle kanten worden verlicht, of radicaler: dat je niet meer de façades beschijnt, maar in de architectuur van het gebouw zelf duikt.

Rond de elektrische auto, om eens een zijsnelweg in te slaan, heeft dat gebouw in ieder geval de dimensies “olieonafhankelijkheid, luchtkwaliteit, geluidsoverlast, CO2-uitstoot, innovatie en co-transitie verduurzaming energie” (zaal begrijpt dat correspondent dit even niet kan uitleggen). Wat nu gebeurt op opiniepagina’s is dat voor- en tegenstanders van de elektrische auto het debat reduceren tot de dimensie waarop zij kunnen scoren. Dat is debatteren; niet gelijk krijgen, maar het debat beperken tot de dimensie waarop jij al gelijk hebt.

Je hebt in de wetenschap nu steeds meer vakgroepen “complexiteit-studies”, die complexiteit zien als intrinsiek aan de wereld, als iets dat je soms niet kunt oplossen, maar alleen kunt managen. Bij dit inzicht hoort niet meer welles-nietes, maar eerder “anderzijds-enerzijds-anderzijds”.

Gaan er opiniepagina’s komen die hieraan recht doen? Tja, hoop sterft als laatste en we leven nog, en het is heus niet makkelijk om iedere dag een krant te maken en ook nog te experimenteren. Van de andere kant (informatie wordt nu tweedimensionaal): Het is toch wel een beetje gek hoe op opiniepagina’s steeds wordt gepleit voor durf en visie en innovatie in politiek, bestuur of zorg, terwijl die opiniepagina’s zelf versteend blijven in vormen uit de twintigste eeuw.

Huiswerk voor de volgende week: wat is de derde dimensie van mijn beweringen hier? (zaal is inmiddels leeg, correspondent begint stoelen in te klappen, terwijl de lichten doven en het orkest zachtjes improviseert op “oh was ik maar bij moe-der thuis-ge-ble-he-ven”).’

Vanochtend verscheen hier het vervolg op, ‘Heilig biologisch boontje’. Dat komt alleen al in de titel akelig dicht in de buurt van wat er ook hier op deze weblog aan de orde van de dag en schering en inslag is. Dat moet voldoende rechtvaardiging zijn om deze pas geboren tekst ongegeneerd en onbeschaamd in zijn volledigheid hier over te nemen:

‘Pas op! Waarschijnlijk valt het mee, maar dit stukje kan met u hetzelfde doen als mij het afgelopen jaar overkwam; dat ook u onderdeel wilt worden van de oplossing. Doorbladeren kan nog altijd, zelfs nu nog, en nu en nu... Dan moet u het zelf weten.

Dit correspondentschap betekent veel lezen, nadenken en luisteren over duurzaamheid, en verdomd: mijn gedrag is gaan veranderen. Niet radicaal, en ik snap nu ook waarom schuldgevoel hierover weinig zin heeft. Over veertig jaar is alles om u heen verdwenen of duurzaam, en zo’n transitie doe je niet 1, 2, 3. We hebben nog een beetje tijd, maar we moeten wel nu echt beginnen.

Waar mogelijk ben ik het afgelopen jaar biologische producten gaan kopen, wetend dat ik vast hier en daar genept word. Het is een signaal aan de marketeers, en een bijdrage aan de omzet van bedrijven die de goede kant op willen. Vooral fruit, groente, vis en vlees zijn aanslagen op de portemonnee, en ik proef eerlijk gezegd geen verschil. Dat is wel zo bij biologische sappen, appelstroop en pindakaas die ik na enig wennen nu veel lekkerder vind dan hun industriële varianten.

Vooral vlees is stevig duurder en ik slik als ik een kipfilet afreken die meer kost dan een niet-biologische biefstuk. Hoe ik het doe: ik heb het aantal vleesmaaltijden met de helft teruggebracht en de vleesporties met een derde. Alternatieven voor vlees zijn goedkoper, en van het aldus uitgespaarde geld koop ik biologisch vlees. Het komt redelijk uit, zeker als je iets minder kip en iets meer rundergehakt gaat eten. Ik weet het, ingezonden brievenschrijvers, de biologische vleeshouderij is nog lang niet perfect, maar als iedereen erop overstapt, komt er veel kapitaal vrij voor verder onderzoek en verbetering. Nog een inzicht van het afgelopen jaar: als je wacht tot iets perfect is, gebeurt er nooit wat. En zoveel tijd hebben we nu ook weer niet meer.

Minder vlees eten was wennen, zoals ook minderen met koffie, alcohol, zout of suiker tot ontwenningsverschijnselen leidt. Inmiddels heb ik heerlijke en verfijnde recepten gevonden, voor rijst met Surinaamse pindasaus en eieren, voor linzen met Indiase curry en knapperige mais en volle yoghurt, voor kikkererwten met tomatensaus en blauwe kaas... Lunchen doe ik wel eens met van dat verrukkelijke speltbrood, dikke karnemelk en goede olijfolie. Het meest interessante: minder vlees is allang geen offer meer. Sterker nog, wanneer ik nu terugdenk aan de jaren dat ik dagelijks bij lunch en diner samen wel twee tot drie ons vlees at, word ik licht misselijk.

Nog een inzicht: als je onder ogen ziet hoe misdadig de vleesindustrie is, dreigt de radicalisering en zendingsdrang die de late bekeerling typeert. Stel dat uw buurman zijn hondje zou behandelen zoals uw kippetje in de vleesindustrie is behandeld, dan zou u die buurman nooit meer aankijken, waarschijnlijk actief ontlopen, en mogelijk aangeven. Dat zegt alles, maar het is treffend hoe makkelijk overigens fatsoenlijke mensen immoreel blijven handelen. Zij verdienen de elektrische stoel (wel op groene stroom).

Nu ik weet dat elektriciteit opgewekt moet worden, neem ik niet de lift maar de trap, zet op redacties de onbekeken beeldschermen uit, en gaat de televisie thuis niet op stand-by, maar uit. De kamerplanten giet ik van het water dat na het avondeten nog in de karaf zit, wat op het balkon staat giet ik helemaal niet meer, en de daardoor verdorde kamperfoelie mis ik nog steeds. Ik dacht altijd dat we water genoeg hadden in ons prachtland, laat maar stromen. Wat ik niet besefte, was hoeveel energie nodig is om dat water te zuiveren.

De elektrisch sportrijder en architect te Amsterdam Hans Erdmann zei: “Iedere keer dat je doortrekt, spoel je zes liter Spa blauw door de plee”, waarna ik besloot nog maar eens per week door te trekken. Gaat dat niet stinken, vraagt u zich af, en ik heb geen idee, want binnenshuis draag ik tegenwoordig een groene, honderd procent afbreekbare clownsneus.

Tja, duurzaamheid en humor, het blijft moeilijk, nog zo’n inzicht. Eerder vroeg ik lezers om groene moppen, en de oogst was mager. Misschien omdat lachen om duurzaamheid te veel energie kost (de beste inzending), misschien omdat duurzaamheid net als “tolerantie” of “wereldvrede” een onomstreden waarde is. Je kunt er alleen maar voor zijn. Een intelligente cabaretier mailde: “Humor werkt het beste als je merkt dat er een vergissing in je eigen denken zit, een paradox die via een grap wordt overbrugd. Maar juist bij heel goede of heel slechte dingen is dat moeilijk.”’

Reageert u gerust naar hartelust op de weblog van Joris Luyendijk op de website van NRC Handelsblad. En ondertussen denk ik: lees voor ‘duurzaamheid’ in de plaats het woord ‘antroposofie’, dan u hebt een interessant experiment voor ogen.

Particulier

De verkiezingsavond is druk bezig, de eerste uitslagen komen binnen. Maar naar de einduitslag blijft het nog even gissen. VVD en PvdA zijn nu nog in een nek-aan-nek race verwikkeld, boven alle andere partijen uit. Al veel verrassingen tot nu toe.

Ik ga nog even terug naar vanochtend, naar de Volkskrant, die op haar opiniepagina’s ook een artikel had met de titel ‘Durf kiezers de waarheid te vertellen’. Daar schijnt het nogal aan te ontbreken, in ieder geval volgens de auteurs Frank van Mil en André Meiresonne. De laatste kennen wij hier goed. Typ in het zoekvak linksboven zijn naam maar eens in, dan komt u hem wel vier keer tegen. Op 12 november 2008 in ‘Tranen’, 4 november 2009 in ‘Huismiddelen’, 13 januari van dit jaar in ‘Verloren stukken’ en 23 februari in ‘Bekwaam’. Maar dit alleen voor de archieven. Nu het opinieartikel van beide heren van vanochtend:

‘De debatten in de verkiezingscampagne richtten zich aanvankelijk op “breekpunten”. Inmiddels worden er coalitievoorkeuren uitgesproken. Maar de onderliggende denkschema’s van de meeste partijen zijn nog even achterhaald en dragen niet bij aan oplossingen. Eenzijdigheid en eigenbelang zijn troef.

Wie in een koophuis woont vindt dat de huren wel omhoog kunnen. Andersom, wie in een huurhuis woont vindt dat de renteaftrek wel omlaag kan. Wie goede kansen op de arbeidsmarkt heeft vindt dat de WW wel korter kan. Maar wie vaak ziek is vindt dat het eigen risico in de zorg echt niet omhoog kan. En wie nog jong is vindt dat de AOW-leeftijd wel omhoog kan.

Maar kom niet aan individuele belangen en persoonlijke vooruitzichten! De eigen opvatting blijkt domweg afhankelijk van particulier belang en maatschappelijke positie. Heel begrijpelijk, maar onvoldoende basis voor een samenleving. De verkiezingsprogramma’s spelen op deze sentimenten in: noem vooral niets waar je potentiële kiezers aanstoot aan zouden kunnen nemen! Op de keper beschouwd is het cliëntelisme en bijna alle politieke partijen doen er aan mee.

Tijdens de voorbereiding van de verkiezingsprogramma van D66 hadden wij een wonderlijke ervaring. We spraken beslissers en bestuurders door het hele land. Bijzonder redelijke en verstandige mensen die ons graag te woord wilden staan. Ze hebben maatschappelijk overzicht en economisch inzicht. “Natuurlijk” zijn er hervormingen nodig. “Uiteraard” is het tijd voor verandering. “Vanzelfsprekend” moet iedereen zijn steentje bijdragen. “Maar verwacht van mij niet dat ik dat in het openbaar zeg!” hoorden we regelmatig ten afscheid. Dat is de stand van het land: ik weet het maar ik zeg het niet – ik ben niet gek! Nee, maar zo houden we elkaar wel voor de gek. Dan ga je bijna verlangen naar koele topambtenaren die droog verwijzen naar kale CPB-cijfers.

Een eenzijdige focus op het eigen belang is niet meer van deze tijd. Geen mens kan zonder de ander. We hebben elkaar nodig. Politici die nu nog enkel met eigen belang bezig zijn hebben het echt niet begrepen. Durf de kiezer tegen te spreken. Vooral je eigen kiezers. Soevereiniteit tonen, levert respect op. Zo kan de politiek het verloren vertrouwen terugwinnen. Zeggen hoe het is, de moed hebben om te vertellen waar het op staat – zonder iemand de schuld te geven of mensen tekort te doen. In gewoon Nederlands: mensen de waarheid zeggen door eerlijk te zijn.

Frank van Mil is hoofd Kenniscentrum D66, het wetenschappelijk bureau van deze partij; André Meiresonne is trainer, spreker en schrijver.’

U kunt nu uw stem niet meer wijzigen! Maar zult lijdzaam moeten toezien hoe politici met uw stem zullen omgaan, maltraiteren of respecteren...

Resultaat

De man van de dag is ongetwijfeld Erik Baars, lector Antroposofische Gezondheidszorg aan Hogeschool Leiden. Gisteravond kon ik in ‘Besparen’ al een onderzoek melden van Peter Kooreman en Erik Baars, waar de Volkskrant over berichtte in ‘Semi-alternatieve huisarts werkt “stuk goedkoper”’. Vanmiddag was Erik Baars te horen in het Avro-radioprgramma ‘De praktijk’, in een item van 5:45 minuten, ‘Voor acupunctuur naar huisarts’:

‘Wellicht een nieuwe oplossing voor de stijgende zorgkosten: geen dure pil, maar een kuurtje meditatie en wat naalden in je rug. Huisartsen die ook acupunctuur, homeopathie of antroposofische gezondheidszorg aanbieden, werken goedkoper dan gewone huisartsen. Dat blijkt uit onderzoek van hoogleraar gezondheidseconomie Peter Kooreman uit Tilburg, en lector antroposofische gezondheidszorg en epidemioloog Erik Baars. Die laatste hebben we aan de lijn.
Beluister de podcast [hiervoor zult u zelf via de link van het item naar de podcast moeten gaan, want rechtstreeks linken lukt niet, MG]’

Op de website van het lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg is er nog niets over te vinden, niet onder ‘Nieuws’, maar elders ook niet. Toch ontving ik juist vandaag per e-mail de zevende Nieuwsbrief van het lectoraat, die nog niet op de pagina met ‘Nieuwsbrieven’ staat.

‘Dit is de zevende Nieuwsbrief van het lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg. In deze nieuwsbrief onder meer aandacht voor het jaarlijkse symposium, het actieonderzoek dat van start is gegaan en een selectie van nieuwe publicaties.’

Maar het kan geen toeval zijn dat die nu is verschenen. En dat is het ook niet, want als tweede bericht komt men met ‘Huisartsen met kennis complementaire geneeswijzen goedkoper’:

‘Dit blijkt uit een kostenonderzoek van de Tilburgse hoogleraar Gezondheidseconomie Peter Kooreman (Universiteit van Tilburg) en de Leidse lector Antroposofische Gezondheidszorg Erik Baars (Hogeschool Leiden en Louis Bolk Instituut). Belangrijk nieuws in een tijd waarin de overheid moet bezuinigen en de kosten van de gezondheidszorg jaarlijks fors toenemen. Lees verder...’

Klik je op deze link, komt dit persbericht van 7 juni 2010 van de Universiteit van Tilburg tevoorschijn met de titel ‘Huisartsen met kennis aanvullende geneeswijzen werken goedkoper’:

‘Huisartsen die zich na hun reguliere opleiding hebben geschoold in complementaire geneeswijzen op het gebied van antroposofie, homeopathie of acupunctuur werken veel goedkoper dan hun collega’s die dat niet deden. Dat blijkt uit onderzoek van de Tilburgse hoogleraar Gezondheidseconomie Peter Kooreman en de Leidse lector Erik Baars.

Ongeveer 4 procent van de Nederlandse huisartsen heeft na de reguliere artsenopleiding een erkende opleiding voltooid in aanvullende geneeswijzen. De onderzoekers vergeleken de zorgkosten van patiënten van een complementair werkende huisarts met die van een reguliere huisarts. Kent een huisarts ook complementaire geneeswijzen, dan zijn de zorgkosten gemiddeld ongeveer 15 procent lager. Dat komt door zowel minder medicijnen als minder ziekenhuisopnames. Bij patiënten van 75 jaar en ouder met een antroposofische huisarts loopt de kostenbesparing zelfs op tot ongeveer 25 procent.

Volgens de onderzoekers worden de verschillen veroorzaakt door ander gedrag van zowel patiënt als arts. Patiënten met een voorkeur voor weinig medische interventies kiezen mogelijk eerder voor een complementair werkende arts. Tegelijkertijd zijn complementair werkende artsen minder gericht op symptoombestrijding en meer op het aanspreken van het zelfherstellend vermogen van patiënten. Dat gaat gepaard met terughoudendheid in het voorschrijven van relatief dure reguliere medicijnen, tests en operaties.

De onderzoekers vinden geen aanwijzingen dat de patiënten van een complementair werkende arts onvoldoende zorg krijgen. Hun patiënten hebben zelfs een iets hogere levensverwachting dan patiënten van reguliere huisartsen, ook wanneer wordt gecorrigeerd voor verschillen in sociaal-economische status.
Download het (Engelstalige) onderzoeksrapport.
Lees ook het het artikel in de Volkskrant.’

In deze nieuwsbrief is nog veel meer interessant nieuws vanuit het lectoraat te vinden. Zoals dit over het ‘Symposium “Gezondheid bevorderen” op 12 november 2010:

‘Op vrijdag 12 november organiseert het lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg haar derde symposium. Dit jaar staat het thema “gezondheid bevorderen” centraal. Lees verder...’

Als u dat doet, vindt u dit:

‘Wat is gezondheid eigenlijk? Kunnen we gezondheidskrachten inzetten om preventief en curatief te werken in aanvulling op een meer ziektebestrijdende aanpak? Leidt “health promotion” tot reductie van kosten in de gezondheidszorg? En wat is de bijdrage van de antroposofische gezondheidszorg aan de opkomst van “health promotion” in de gezondheidszorg?

Op deze en meer vragen gaan we tijdens het symposium in. Sprekers in het ochtendprogramma zijn onder meer: Prof. Bengt Lindström uit Finland over “health promotion en salutogenese”, Prof. Max Moser uit Oostenrijk over “chronobiologie, ritmen en gezondheid” en Prof. Peter Kooreman, hoogleraar Gezondheidseconomie (Universiteit Tilburg) over “kosteneffecten van health promotion”. ’s Middags zijn er, zoals in voorgaande jaren, workshops over praktijkonderzoek en aan het eind van de dag worden er twee nieuwe publicaties gepresenteerd.

Meer informatie over het symposium ontvangt u binnenkort. U kunt zich vanaf dan ook inschrijven via deze website.

Wilt u een bijdrage leveren aan het symposium?
Heeft u, alleen of met collega’s, een gezondheid bevorderend behandelaanbod voor een bepaalde doelgroep cliënten ontwikkeld en heeft u interesse om dit in een workshop tijdens het symposium te presenteren? Heeft u zin om mee te denken hoe we de gezondheid bevorderende aspecten van antroposofische gezondheidszorg goed kunnen beschrijven en/of door filmanimatie zichtbaar kunnen maken? Meld u dan vóór 15 juni aan bij Erik Baars via baars.e@hsleiden.nl.’

Het derde nieuwsbericht meldt ‘Actieonderzoek van start’:

‘Recent is het actieonderzoek “optimaal organiseren van antroposofische zorginstellingen” van start gegaan. Dit is een samenwerkingsverband tussen het lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg en het lectoraat Mens en Organisatie (Stenden Hogeschool). Lees verder...’

Het bericht gaat zo verder:

‘Recent is het actieonderzoek “optimaal organiseren van antroposofische zorginstellingen” in twee therapeutica, antroposofische eerstelijns gezondheidszorginstellingen, na 1,5 jaar voorbereiding van start gegaan. Binnenkort hopen we dat een derde therapeuticum instapt. In dit onderzoek worden medewerkers van de therapeutica ondersteund in het actief zelf onderzoekend werken aan organisatievraagstukken. Uiteindelijk doel van het project is om actief de organisatie zodanig te optimaliseren, dat de patiëntenzorg steeds beter kan worden.

Het lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg en het lectoraat Mens en Organisatie van Dr. Adriaan Bekman aan Stenden Hogeschool samen binnen dit onderzoek. Eind dit jaar zullen in een minisymposium de resultaten tot dan toe worden gepresenteerd. Voor deze bijeenkomst zullen in ieder geval alle antroposofische gezondheidszorginstellingen in Nederland worden uitgenodigd.

Heeft uw therapeuticum interesse om deel te nemen aan het actieonderzoek? Neem dan contact op met Annemarie Abbing, projectontwikkelaar/ fondsenwerver: abbing.a@hsleiden.nl.’

Het volgende is ook interessant, over ‘Resultaten werkzaamheden fondsenwerver’:

‘Ondanks haar korte aanstelling als projectontwikkelaar/fondsenwerver bij het lectoraat (februari 2010) kan Annemarie Abbing nu al een aantal successen noemen. Lees verder...’

In het vervolg staat:

’Een selectie van de successen van onze projectontwikkelaar/fondsenwerver Annemarie Abbing:

– Via Agentschap NL/Senter Novem zijn drie therapeutica voorzien van kennisvouchers waarmee het actieonderzoek gefinancierd zal worden. Het actieonderzoek is gericht op het vinden/ontwikkelen van optimale organisatievormen die het de professionals mogelijk maken de vereiste aandacht, tijd en kwaliteit die aansluit bij de eigenheid van de antroposofische gezondheidszorg aan de patiënt te kunnen geven. Dit onderzoek wordt uitgevoerd door het lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg in samenwerking met de Stenden Hogeschool.

– Een vierde therapeuticum heeft in de afgelopen jaren een programma “Bedrijfsgeneeskunde in de 1e lijn” ontwikkeld, en zal de toegewezen vouchers besteden aan onderzoek en verdere professionalisering van dit zorgprogramma.

– Voor het publiceren van het boek “De Binnenkant van Blauw” over kleur en kunstzinnige therapie, een onderzoek naar de dynamiek van blauw, waar docent/onderzoeker Wil Uitgeest de afgelopen 1,5 jaar aan heeft gewerkt, zijn twee schenkingen toegezegd. Door bijdragen van de Nederlandse Vereniging voor Kunstzinnige Therapieën en de Stichting voor Antroposofische Gezondheidszorg Phoenix, kan dit boek nu op korte termijn worden uitgegeven bij uitgeverij Christofoor.

– Van een Fins fonds ontving het lectoraat een bijdrage voor het voortgezet onderzoek naar de effectiviteit en kwaliteit van euritmietherapie bij hooikoorts.’

Het voorlaatste item in de nieuwsbrief gaat over ‘Nieuwe publicaties’:

‘Er zijn weer een aantal interessante publicaties uitgebracht door het lectoraat op het gebied van kunstzinnige therapie en muziektherapie, zowel nationaal als internationaal. Lees verder...’

Dat willen we natuurlijk ook weten:

‘Eind 2009 verscheen een nieuw artikel van Anne Ponstein over de kunstzinnige begeleiding van een reumatisch meisje met sociaal-emotionele problemen in het tijdschrift Reliëf [kwartaalblad van de Nederlandse Vereniging voor Kunstzinnige Therapieën, MG]. In december 2009 verschenen de symposiumbundel “Praktijkonderzoek in de antroposofische gezondheidszorg 2009” en het boek “De gezondheidsbevorderende kracht van muziek. Een bijdrage uit de antroposofische muziektherapie.” Inmiddels zijn de 350 gedrukte exemplaren over muziektherapie al uitverkocht en worden de voorbereidingen getroffen om een tweede druk mogelijk te maken.

Leden van de kenniskring hebben een hoofdstuk geschreven in het recent bij de internationale uitgeverij Peter Lang verschenen boek “Bildtheorie und Bildpraxis in der Kunsttherapie. Wissenschaftliche Grundlagen der Kunsttherapie Vol. 3”. In dit boek, onder redactie van Peter Sinapius, Marion Wendlandt-Baumeister en Annika Niemann, wordt door diverse wetenschappers op de terreinen kunst, kunstzinnige therapie en psychotherapie ingegaan op de theorie en de praktijk van het gebruiken van beelden in de kunst(zinnige) therapie. Het lectoraat is door deze bijdrage in een belangrijk wetenschappelijk internationaal netwerk terecht gekomen, dat een belangrijke bijdrage kan leveren aan de verdere ontwikkeling van de kunstzinnige therapie.

Inmiddels zijn verschillende publicaties van het lectoraat als PDF van de website te downloaden of via de HL Bookshop te bestellen. In de afgelopen vijf maanden zijn de twee symposium publicaties al 47 keer (Praktijkonderzoek 2008) en 136 keer (Praktijkonderzoek 2009) gedownload.’

Het laatste is dan ‘Overig kort nieuws’:

‘Met onder meer aandacht voor:
• Zorgprogramma Kanker
• Zorgprogramma Depressie
• Onderzoek Valideren CQI-Antroposofische Gezondheidszorg
• Antroposofische kankerbehandeling monitoren
• Communicatieplatform
• Documentatie in de antroposofische gezondheidszorg
• Annerose Kunenborg
• Onderzoek toonhoogtevoorkeur in de muziektherapie
• Nederlandse hoogleraren geneeskunde op de bres voor individugeoriënteerde zorg
Lees verder...’

En ook dit doen we weer, en we vinden daarmee al deze korte berichtjes:

‘Zorgprogramma Kanker: er zijn inmiddels vijf koppels van kunstzinnig therapeuten en psychologen/ psychosociaal hulpverleners die de training over het Zorgprogramma kanker gaan volgen en aansluitend het zorgprogramma in de eigen praktijk gaan implementeren. In de komende maanden wordt een eerste artikel over de ervaringen van cliënten met dit zorgprogramma gepubliceerd.

Zorgprogramma Depressie: de eerste versie van een antroposofisch zorgprogramma is vrijwel gereed. Binnenkort zal het zorgprogramma in Haarlem voor het eerst gaan proefdraaien. Wanneer de kinderziekten eruit zijn, wordt het aangeboden aan de andere therapeutica in Nederland.

Onderzoek Valideren CQI-Antroposofische Gezondheidszorg: begin mei kregen alle antroposofische huisartsen in Nederland een schriftelijk verzoek om met hun praktijk deel te nemen aan het onderzoek. We hebben 20 praktijken nodig. Per praktijk zullen met een aselecte steekproef 230 cliënten gevraagd worden de vragenlijst in te vullen. Meer informatie over het project vindt u hier.

Antroposofische kankerbehandeling monitoren: internationaal wordt gedurende enkele jaren door het Forschungsinstitut Havelhöhe te Berlijn (Duitsland) in diverse Europese landen de antroposofische behandeling van kankerpatiënten in de eerste lijn en de ziekenhuizen gemonitord. De Nederlandse Vereniging van Antroposofische Artsen (NVAA), enkele therapeutica en het lectoraat gaan binnenkort aan dit project meewerken. De bedoeling is dat we in enkele praktijken starten en dat als alles goed loopt, meerdere praktijken uitgenodigd zullen worden om deel te nemen.

Communicatieplatform: in de afgelopen maanden hebben we alle 590 internationale publicaties over antroposofische gezondheidszorg als PDF (gehele publicatie) of als Word document (alleen de abstract van een artikel) in een database gezet. Met zoekwoorden kan de database doorzocht gaan worden. Binnenkort wordt met het antroposofische gezondheidszorg veld gecommuniceerd over hoe de database gebruikt kan gaan worden.

Documentatie in de antroposofische gezondheidszorg: in de internationale september conferentie van de Medizinische Sektion in Dornach zal door de hogescholen Ottersberg, Alanus en Leiden (lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg) een voorstel gedaan worden om een internationaal project te gaan starten om voor alle antroposofische beroepsgroepen monitoringsinstrumenten bijeen te brengen, respectievelijk te ontwikkelen. Doelstelling is om aan een van de voorwaarde van goed wetenschappelijk onderzoek te gaan voldoen, namelijk: het adequaat kunnen documenteren van wat er in de therapeutische processen gebeurt.

Annerose Kunenborg: eind mei zal Annerose Kunenborg weer als arts-onderzoeker deel gaan nemen aan de kenniskring van het lectoraat.

Onderzoek toonhoogtevoorkeur in de muziektherapie: in de afgelopen jaren hebben Els van der Meij en Jolanda Grootendorst een nieuwe methode ontwikkeld om de voorkeur van patiënten voor een bepaalde toonhoogte in kaart te brengen. Een eerste publicatie van dit onderzoek is begin mei verschenen.

Nederlandse hoogleraren geneeskunde op de bres voor individugeoriënteerde zorg: In een recente uitgave van het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde pleiten enkele hoogleraren in de Geneeskunde voor individugeoriënteerde zorg. Zij concluderen in hun stuk: “‘Evidence-based medicine’ dreigt – door een verkeerde interpretatie van het begrip – foutief toegepast te worden om geneeskundig handelen bij een individuele patiënt te formuleren, te normeren en te toetsen. Daarvoor komt gemiddeld geleverde zorg meer in aanmerking, mits aan enkele voorwaarden wordt voldaan.”

Deze conclusie sluit exact aan bij de inhoud en de publicatie van het symposium “Op weg naar een professionele individugeoriënteerde gezondheidszorg!” dat het lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg op 18 december 2009 organiseerde.’

Nu deze nieuwsbrief nog snel algemeen toegankelijk op de website van het lectoraat zetten, en dan kan iedereen weer bij zijn. Ik denk dat het niet verkeerd is, als ik tot slot ook het volgende overneem:

‘Dit is de nieuwsbrief van het lectoraat Antroposofische Gezondheidszorg, 2010-7. Wilt u zich aanmelden voor deze (gratis) nieuwsbrief? Of weet u iemand die graag op de verzendlijst komt? Stuur dan een e-mail naar lectoraat.ag@hsleiden.nl.’

Besparen

Op de valreep zie ik vanavond bij de Volkskrant belangrijk nieuws. Op de webpagina ‘Binnenland’ staat bijna helemaal onderaan:

‘Semi-alternatieve huisarts werkt “stuk goedkoper”

Huisartsen die ook alternatieve geneeswijzen als accupunctuur, antroposofische...’

Nieuwsgierig naar wat dat mag inhouden, stuit ik op het volgende artikel van Carlijnse Vos:

‘Huisartsen die ook alternatieve geneeswijzen als accupunctuur, antroposofische gezondheidszorg en homeopathie aanbieden, werken 15 procent goedkoper dan reguliere huisartsen.

Dit blijkt uit onderzoek van de Tilburgse hoogleraar gezondheidseconomie Peter Kooreman en de Leidse epidemioloog en lector antroposofische gezondheidszorg Erik Baars. De onderzoekers bestudeerden de gegevens van alle 150 duizend verzekerden van de Haagse zorgverzekeraar Azivo.

Uit de gegevens blijkt dat de patiënten van huisartsen die ook alternatieve geneeswijzen aanbieden, minder medicijnen gebruiken en minder vaak in het ziekenhuis worden opgenomen. Bij patiënten van boven de 75 jaar die een antroposofische huisarts bezoeken, loopt de kostenbesparing zelfs op tot 25 procent. Volgens de onderzoekers is er geen aanwijzing dat deze patiënten te weinig zorg krijgen. De levensverwachting ligt zelfs hoger dan voor patiënten van reguliere artsen.

Volgens Kooreman gaat het om “spectaculaire” kostenverschillen die “niet te verwaarlozen zijn, zeker met het oog op de stijgende zorguitgaven.” De onderzoekers benadrukken dat het om een eerste onderzoek gaat, dat vraagt om vervolgonderzoeken. Zo moet de verklaring voor het verschil in kosten nog wetenschappelijk worden onderbouwd.’

Ik mag het natuurlijk helemaal niet overnemen, en moet u eigenlijk naar de website van de Volkskrant doorverwijzen. Maar aangezien dit een thema is dat hier in verschillende variaties al dikwijls langsgekomen is, om nog maar te zwijgen over oude bekende Erik Baars, laat ik hier toch ook de rest volgen:

‘Een logische verklaring lijkt dat patiënten die voor een complementaire huisarts kiezen, een gezondere leefstijl hebben en minder snel voor medische interventies kiezen. Maar volgens Kooreman is voor deze mogelijke verklaring gecorrigeerd in het onderzoek.

Een andere verklaring is dat alternatieve huisartsen meer gericht zijn op het zelfherstellend vermogen van patiënten en dus minder snel kiezen voor medisch ingrijpen, zegt Kooreman. “Zo zal een antroposofische arts minder snel adviseren een kind in te enten tegen de bof en mazelen. Hij gelooft dat het goed is voor de opbouw van het immuunsysteem om die ziekten door te maken, wat de latere kans op ziekte doet verkleinen.”

Volgens de onderzoekers moeten complementaire geneeswijzen serieuzer worden genomen. Kooreman: “Hoewel wetenschappelijk bewijs voor de behandelwijzen nog steeds ontbreekt, is het in een aantal gevallen al wel bewezen effectief. Slapeloosheid of stress is heel goed te behandelen met meditatie of ademhalingsoefeningen. Waarom zou je die methode niet toepassen als het bijna gratis is?”’

Omloopsnelheid

Dit is alweer foto nummer vierhonderd in deze serie van een lange wandeling rond de Reeuwijkse Plassen. Overigens gemaakt op 16 augustus 2008, en die ik begonnen ben te tonen op 1 mei 2009 in ‘Fantasie’. Ook al is vierhonderd niet het absolute aantal (ik heb enkele foto’s weggelaten wegens ongeschiktheid), het is met elkaar een verdraaid lange tijd om naar al die natuurbeelden van weiden, akkers, wateren en dergelijke te kijken. Maar vrees niet, lieve lezer (en kijker), ook deze serie is eindig en zal nu niet zo lang meer duren.Wat erna komt, weet ik nu nog niet. Bovendien ga ik er binnenkort een paar weekjes tussenuit. Maar dan kan ik me daar mooi eens op bezinnen, en misschien wel met iets nieuws thuiskomen. Wie weet.

Vandaag aandacht voor Biologica. Een kleine twee weken geleden was in het nieuws ‘Peter Jens teruggetreden als directeur Biologica’:

‘Deze week heeft Peter Jens afscheid genomen als voorzitter/directeur-bestuurder van Stichting Biologica, de organisatie voor biologische landbouw en voeding. Jens gaf als reden voor zijn vertrek dat hij er niet in is geslaagd voldoende nieuwe fondsen te werven. Dit was de voornaamste opdracht die hij bij zijn aanstelling had meegekregen. Jens is bijna twee jaar directeur van Biologica geweest. In de komende maanden wordt gezocht naar een geschikte opvolger. Voorlopig worden de taken waargenomen door de projectleiders bij Biologica i.s.m. directeur-bestuurder Jac Meijs.’

Weer twee maanden daarvoor was er iets soortgelijks, zoals ik meldde op 31 maart in ‘Jumbo’:

‘Het nieuws van vandaag is dat Arie van den Brand is teruggetreden als voorzitter van Biologica’.

Ik heb het al vaker gememoreerd: Biologica is momenteel zichzelf niet. Er is iets aan de hand, dat merk je aan alles, ik weet alleen niet wat. Het nieuws van vandaag is ‘Biologica weer op koers met nieuwe kopstukken’:

‘Op 4 juni is Koen van der Drift aangesteld als directeur ad interim bij Biologica. Hij volgt Peter Jens op, die tot eind mei directeur was. Van der Drift is sinds 1990 actief als zelfstandig interim-manager. Hij is bekend met het speelveld van de biologische sector, onder meer vanuit recente interim werkzaamheden voor het Louis Bolk Instituut. Verder voerde hij o.a. opdrachten uit voor de rijksoverheid en de telecomsector. Van der Drift zal gedurende vier maanden leiding geven aan de organisatie en intussen naar een geschikte opvolger zoeken. In deze periode zal hij met Biologica en maatschappelijke stakeholders de voortrekkerspositie van de organisatie verder verstevigen.

Per 1 juli krijgt Biologica een nieuwe voorzitter van de Raad van Toezicht: Nico Broersen. Hij volgt Arie van den Brand op, die eind maart om gezondheidsredenen is teruggetreden. Broersen is 14 jaar werkzaam geweest in biologische sector, als directeur van Natudis. In dezelfde periode was hij acht jaar lang bestuurslid van de Landelijke Vereniging van Wereldwinkels. Broersen: “Ik hecht veel waarde aan de beginselen van de biologische landbouw en aan de sociale rechtvaardigheid waar Fair Trade voor staat. Voor mij is dat een vanzelfsprekende combinatie.” Begin 2008 heeft Broersen samen met een compagnon de People 4 Earth Foundation opgericht, waarin beide zaken samen komen. People 4 Earth is een wereldwijd opererende non-profit organisatie die een standaard heeft ontwikkeld voor het meten (en verder verbeteren) van de duurzaamheid van producten en diensten.

Biologica is content met de benoeming van de nieuwe voorzitter en de ad interim en kijkt met vertrouwen vooruit. Biologica is onder meer bekend van Magazine Smaakmakend en succesvolle campagnes als Lekker naar de Boer en Adopteer een Kip.’

Koen van der Drift, ja inderdaad, dat is alweer een tijdje geleden. In juni 2004 kwam hij het Louis Bolk Instituut versterken. Interessant om dat persbericht van toen nog eens te lezen, ‘Vernieuwing management Louis Bolk Instituut’:

‘Met het aantrekken van de een nieuwe directeur en de installatie van een Management Team is het Louis Bolk Instituut klaar om (nog) beter in te spelen op de huidige en toekomstige maatschappelijke vragen.

In het onderzoek in de biologische landbouw, voeding en gezondheidszorg neemt het Louis Bolk Instituut al achtentwintig jaar een grensverleggende positie in. De recente groei van het instituut en de behoefte om de aanwezige expertise nog beter aan de maatschappij ten goede te laten komen, vormden de aanleiding om een verandertraject in gang te zetten. Dit is gericht op een organisatiewijze waarin wetenschappelijk onderzoek grensverleggend en ondernemend plaatsvindt, met maximale benutting van de werkwijzen en inspiratiebronnen van het Louis Bolk Instituut. Door o.a. versterking van externe betrekkingen, verbetering van de wijze van projectmatig werken, de installatie van een Management Team en de komst van een nieuwe directeur wil het LBI de banden met zowel de praktijk als de markt verder verstevigen.

Als nieuwe directeur is dr. ir. Koen van der Drift aangetrokken. Hij heeft 17 jaar als interim manager een groot aantal vernieuwingsprojecten en verandertrajecten geleid, veelal in professionele organisaties. De stap naar een vaste relatie met het Louis Bolk Instituut is een vervolg op zijn tijdelijke directeurschap vanaf oktober 2003.

Het LBI is hiermee klaar voor verdere groei, met name in de sectoren gezondheidszorg en voeding. Dat maakt het mogelijk om op een evenwichtige manier te focussen op de gezondheid en het welzijn van de landbouw, voeding en de mens.

Het nieuwe Management Team

Het Management Team bestaat uit
dr. ir. K.D.J.M. (Koen) van der Drift, algemeen directeur,
dr. ir. E.T. (Edith) Lammerts van Bueren voor de sectie Veredeling en Teelt,
dr. ir. C.J. (Chris) Koopmans voor de sectie Bodem en Bemesting,
dr. A. (Ton) Baars voor de sectie Veehouderij en
drs. E.W. (Erik) Baars, arts-epidemioloog voor de sectie Gezondheidszorg en Voeding.

Over Koen van der Drift

De heer K.D.J.M. van der Drift (1950) is in 1976 afgestudeerd als landbouweconoom aan de WUR. Na zijn studie was hij onderzoeker aan de Rijksuniversiteit Leiden en was o.a. consultant voor de EU. Hij promoveerde in 1987 (met psycholoog Peter Vos) op een onderwijseconomisch onderwerp.

Na enkele leidinggevende functies op het Ministerie van OCW werd hij in 1990 zelfstandig interim manager. Hij werkte voor Rijksoverheid en grote bedrijven. Vanaf oktober 2003 was hij interim algemeen directeur van het Louis Bolk Instituut. De stap naar een vaste relatie met het Louis Bolk Instituut was een logische na een lange periode van kortdurende en resultaatgerichte bindingen met organisaties:

“Ik ben nu 54 jaar en heb de behoefte om een langduriger verbinding aan te gaan met een organisatie. Niet alleen met mensen een verandering onomkeerbaar in gang te zetten, maar ook leiding geven bij het bereiken van de lange termijn-doelen die de verandering beoogt. Het Louis Bolk Instituut biedt daartoe alle kans: een aantal lijnen uit mijn leven komen daar samen en de doelstellingen van het instituut liggen mij na aan het hart”.’

In augustus 2006 werd hij opgevolgd door Vincent Blok. Die was er in januari dit jaar voor het laatst, zoals ik kon melden op 17 februari in ‘Vermarkting’. En Nico Broersen als nieuwe voorzitter van de Raad van Toezicht van Biologica: over hem meldde ik op 26 februari in ‘Zakennieuws’ nog dit:

‘Nico Broersen legt per 1 juli zijn functie als algemeen directeur van Natudis neer en trekt zich terug als aandeelhouder.’

Zouden zulke ‘topbanen’ nou echt zo leuk zijn? Die indruk krijg ik nu namelijk niet, als ik dit zo zie. De omloopsnelheid is nogal hoog.